१. निप्पपञ्चपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘निप्पपञ्चारामा, भिक्खवे, विहरथ निप्पपञ्चरतिनो’ति, कतमं तं निप्पपञ्च’’न्ति? ‘‘सोतापत्तिफलं, महाराज, निप्पपञ्चं, सकदागामिफलं निप्पपञ्चं, अनागामिफलं निप्पपञ्चं, अरहत्तफलं निप्पपञ्च’’न्ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सोतापत्तिफलं निप्पपञ्चं, सकदागामिअनागामिअरहत्तफलं निप्पपञ्चं, किस्स पन इमे भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, ननु ते जिनप्पटिक्खित्तं कम्मं करोती’’ति?

‘‘ये ते, महाराज, भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, सब्बे ते निप्पपञ्चस्स पत्तिया करोन्ति. ये ते, महाराज, सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपच होन्ति. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति.

‘‘यथा, महाराज, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा अत्तनो यथाबलवीरियेन विना पाकारवतिया धञ्ञं उद्धरेय्य, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा वनं पविसित्वा कट्ठञ्च साखञ्च छिन्दित्वा वतिपाकारं कत्वा धञ्ञं उद्धरेय्य. या तत्थ तस्स वतिपाकारपरियेसना, सा धञ्ञत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, विना वतिपाकारं पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति, वतिपाकारं कत्वा पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो महतिमहन्ते अम्बरुक्खमत्थके फलपिण्डि भवेय्य, अथ तत्थ यो कोचि इद्धिमा आगन्त्वा तस्स फलं हरेय्य, यो पन तत्थ अनिद्धिमा, सो कट्ठञ्च वल्लिञ्च छिन्दित्वा निस्सेणिं बन्धित्वा ताय तं रुक्खं अभिरुहित्वा फलं हरेय्य. या तत्थ तस्स निस्सेणिपरियेसना, सा फलत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, इद्धिमा विय रुक्खफलं हरन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमिना पयोगेन सच्चानि अभिसमेन्ति, निस्सेणिया विय पुरिसो रुक्खफलं हरन्तो.

‘‘यथा वा पन, महाराज, एको पुरिसो अत्थकरणिको एकको येव सामिकं उपगन्त्वा अत्थं साधेति. एको धनवा धनवसेन परिसं वड्ढेत्वा परिसाय अत्थं साधेति. या तत्थ तस्स परिसपरियेसना, सा अत्थत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन छसु अभिञ्ञासु वसिभावं पापुणन्ति, पुरिसो विय एकको अत्थसिद्धिं करोन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि सामञ्ञत्थमभिसाधेन्ति, परिसाय विय पुरिसो अत्थसिद्धिं करोन्तो.

‘‘उद्देसोपि, महाराज, बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यथा, महाराज, पुरिसो राजूपसेवी कतावी अमच्चभटबलदोवारिकअनीकट्ठपारिसज्जजनेहि, ते तस्स करणीये अनुप्पत्ते सब्बेपि उपकारा होन्ति. एवमेव खो, महाराज, उद्देसोपि बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यदि, महाराज, सब्बेपि अभिजातिपरिसुद्धा भवेय्युं, अनुसासनेन [अनुसासकेन (सी. पी.)] करणीयं न भवेय्य. यस्मा च खो, महाराज, सवनेन करणीयं होति, थेरो, महाराज, सारिपुत्तो अपरिमितमसङ्खेय्यकप्पं उपादाय उपचितकुसलमूलो पञ्ञाय कोटिं गतो, सोपि विना सवनेन नासक्खि आसवक्खयं पापुणितुं. तस्मा, महाराज, बहुकारं सवनं, तथा उद्देसोपि परिपुच्छापि. तस्मा उद्देसपरिपुच्छापि निप्पपञ्चा सङ्खता’’ति. ‘‘सुनिज्झापितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

निप्पपञ्चपञ्हो पठमो.