९. गाथाभिगीतभोजनकथापञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –

‘‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं [अभोजनीयं (क.) सु. नि. ८१ पस्सितब्बं], सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मा;

गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा’ति.

‘‘पुन च भगवा परिसाय धम्मं देसेन्तो कथेन्तो अनुपुब्बिकथं पठमं ताव दानकथं कथेति, पच्छा सीलकथं, तस्स भगवतो सब्बलोकिस्सरस्स भासितं सुत्वा देवमनुस्सा अभिसङ्खरित्वा दानं देन्ति, तस्स तं उय्योजितं दानं सावका परिभुञ्जन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’न्ति, तेन हि ‘भगवा दानकथं पठमं कथेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि दानकथं पठमं कथेति, तेन हि ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. किं कारणं? यो सो, भन्ते, दक्खिणेय्यो गिहीनं पिण्डपातदानस्स विपाकं कथेति, तस्स ते धम्मकथं सुत्वा पसन्नचित्ता अपरापरं दानं देन्ति, ये तं दानं परिभुञ्जन्ति, सब्बे ते गाथाभिगीतं परिभुञ्जन्ति. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो निपुणो गम्भीरो तपानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं, सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मो. गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा’ति, कथेति च भगवा पठमं दानकथं, तञ्च पन किरियं सब्बेसं तथागतानं पठमं दानकथाय, तत्थ चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेन्ति. यथा, महाराज, मनुस्सा तरुणदारकानं पठमं ताव कीळाभण्डकानि देन्ति. सेय्यथिदं, वङ्ककं घटिकं चिङ्गुलकं पत्ताळ्हकं रथकं धनुकं, पच्छा ते सके सके कम्मे नियोजेन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो पठमं दानकथाय चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, भिसक्को नाम आतुरानं पठमं ताव चतूहपञ्चाहं तेलं पायेति बलकरणाय सिनेहनाय, पच्छा विरेचेति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो पठमं ताव दानकथाय चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेति. दायकानं, महाराज, दानपतीनं चित्तं मुदुकं होति मद्दवं सिनिद्धं, तेन ते दानसेतुसङ्कमेन दाननावाय संसारसागरपारमनुगच्छन्ति, तस्मा तेसं पठमं कम्मभूमिमनुसासति, न च केनचि [तेन (सी. पी.)] विञ्ञत्तिमापज्जती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, ‘विञ्ञत्ति’न्ति यं वदेसि, कति पन ता विञ्ञत्तियो’’ति? ‘‘द्वेमा, महाराज, विञ्ञत्तियो कायविञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति चाति. तत्थ अत्थि कायविञ्ञत्ति सावज्जा, अत्थि अनवज्जा. अत्थि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, अत्थि अनवज्जा.

‘‘कतमा कायविञ्ञत्ति सावज्जा? इधेकच्चो भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा अनोकासे ठितो ठानं भञ्जति, अयं कायविञ्ञत्ति सावज्जा. ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा अनोकासे ठितो गलं पणामेत्वा मोरपेक्खितं पेक्खति ‘एवं इमे पस्सन्ती’ति, तेन च ते पस्सन्ति. अयम्पि कायविञ्ञत्ति सावज्जा. ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु हनुकाय वा भमुकाय वा अङ्गुट्ठेन वा विञ्ञापेति, अयम्पि कायविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘कतमा कायविञ्ञत्ति अनवज्जा? इध भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा सतो समाहितो सम्पजानो ठानेपि अट्ठानेपि यथानुसिट्ठिं गन्त्वा ठाने तिट्ठति, दातुकामेसु तिट्ठति, अदातुकामेसु पक्कमति. अयं कायविञ्ञत्ति अनवज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये वण्णितो होति थुतो पसत्थो सल्लेखिताचारो, परिसुद्धाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘न वे याचन्ति सप्पञ्ञा, धीरो च वेदितुमरहति [अरिया गरहन्ति याचनं (सी. पी.)];

उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’ति.

‘‘कतमा वचीविञ्ञत्ति सावज्जा? इध, महाराज, भिक्खु वाचाय बहुविधं विञ्ञापेति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारं, अयं वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु परेसं सावेन्तो एवं भणति ‘इमिना मे अत्थो’ति, ताय च वाचाय परेसं साविताय तस्स लाभो उप्पज्जति, अयम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु वचीविप्फारेन परिसाय सावेति ‘एवञ्च एवञ्च भिक्खूनं दातब्ब’न्ति, तञ्च ते वचनं सुत्वा परिकित्तितं अभिहरन्ति, अयम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘ननु, महाराज, थेरोपि सारिपुत्तो अत्थङ्गते सूरिये रत्तिभागे गिलानो समानो थेरेन महामोग्गल्लानेन भेसज्जं पुच्छीयमानो वाचं भिन्दि, तस्स तेन वचीभेदेन भेसज्जं उप्पज्जि. अथ थेरो सारिपुत्तो ‘वचीभेदेन मे इमं भेसज्जं उप्पन्नं, मा मे आजीवो भिज्जी’ति आजीवभेदभया तं भेसज्जं पजहि न उपजीवि. एवम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति. सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.

‘‘कतमा वचीविञ्ञत्ति अनवज्जा? इध, महाराज, भिक्खु सति पच्चये भेसज्जं विञ्ञापेति ञातिपवारितेसु कुलेसु, अयं वचीविञ्ञत्ति अनवज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये वण्णितो होति थोमितो पसत्थो, परिसुद्धाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति, अनुमतो तथागतेहि अरहन्तेहि सम्मासम्बुद्धेहि.

‘‘यं पन, महाराज, तथागतो कसिभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स भोजनं पजहि [पजहति (क.)], तं आवेठनविनिवेठनकड्ढननिग्गहप्पटिकम्मेन निब्बत्ति, तस्मा तथागतो तं पिण्डपातं पटिक्खिपि न उपजीवी’’ति.

‘‘सब्बकालं, भन्ते नागसेन, तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं पत्ते आकिरन्ति, उदाहु ‘सूकरमद्दवे च मधुपायासे चा’ति द्वीसु येव पिण्डपातेसु आकिरिंसू’’ति? ‘‘सब्बकालं, महाराज, तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा उद्धटुद्धटे आलोपे आकिरन्ति.

‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो सूदो रञ्ञो भुञ्जन्तस्स सूपं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा कबळे कबळे सूपं आकिरति, एवमेव खो, महाराज, सब्बकालं तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा उद्धटुद्धटे आलोपे दिब्बं ओजं आकिरन्ति. वेरञ्जायम्पि, महाराज, तथागतस्स सुक्खयवपुलके [सुक्खयवमूलके (क.)] भुञ्जमानस्स देवता दिब्बेन ओजेन तेमयित्वा तेमयित्वा उपसंहरिंसु, तेन तथागतस्स कायो उपचितो अहोसी’’ति. ‘‘लाभा वत, भन्ते नागसेन, तासं देवतानं, या तथागतस्स सरीरप्पटिजग्गने सततं समितं उस्सुक्कमापन्ना. साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

गाथाभिगीतभोजनकथापञ्हो नवमो.