५. सन्थववग्गो
१. सन्थवपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –
‘‘‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो;
अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति.
‘‘पुन च भगवता भणितं ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतेन भणितं ‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो. अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति, तेन हि ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति, तेन हि ‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो. अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो. अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति. भणितञ्च ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति. यं, महाराज, भगवता भणितं ‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो. अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति, तं सभाववचनं असेसवचनं निस्सेसवचनं निप्परियायवचनं समणानुच्छवं समणसारुप्पं समणप्पतिरूपं समणारहं समणगोचरं समणप्पटिपदा समणप्पटिपत्ति. यथा, महाराज, आरञ्ञको मिगो अरञ्ञे पवने चरमानो निरालयो अनिकेतो यथिच्छकं सयति, एवमेव खो, महाराज, भिक्खुना ‘सन्थवतो भयं जातं, निकेता जायते रजो. अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’न्ति चिन्तेतब्बं.
‘‘यं पन, महाराज, भगवता भणितं ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति, तं द्वे अत्थवसे सम्पस्समानेन भगवता भणितं. कतमे द्वे? विहारदानं नाम सब्बबुद्धेहि वण्णितं अनुमतं थोमितं पसत्थं, तं ते विहारदानं दत्वा जातिजरामरणा परिमुच्चिस्सन्तीति. अयं ताव पठमो आनिसंसो विहारदाने.
‘‘पुन चपरं विहारे विज्जमाने भिक्खुनियो ब्यत्तसङ्केता भविस्सन्ति, सुलभं दस्सनं दस्सनकामानं, अनिकेते दुद्दस्सना भविस्सन्तीति. अयं दुतियो आनिसंसो विहारदाने. इमे द्वे अत्थवसे सम्पस्समानेन भगवता भणितं ‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते’ति, न तत्थ बुद्धपुत्तेन आलयो करणीयो निकेते’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
सन्थवपञ्हो पठमो.
२. उदरसंयतपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –
‘‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति.
‘‘पुन च भगवता भणितं ‘अहं खो पनुदायि, अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्तिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति, तेन हि ‘अहं खो पनुदायि, अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्थिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामी’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘अहं खो पनुदायि, अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्थिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामी’ति, तेन हि ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति, भणितञ्च ‘अहं खो पनुदायि, अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्तिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामी’ति. यं, महाराज, भगवता भणितं ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति, तं सभाववचनं असेसवचनं निस्सेसवचनं निप्परियायवचनं भूतवचनं तच्छवचनं याथाववचनं अविपरीतवचनं इसिवचनं मुनिवचनं भगवन्तवचनं अरहन्तवचनं पच्चेकबुद्धवचनं जिनवचनं सब्बञ्ञुवचनं तथागतस्स अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स वचनं.
‘‘उदरे असंयतो, महाराज, पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति, मज्जम्पि पिवति, मातरम्पि जीविता वोरोपेति, पितरम्पि जीविता वोरोपेति, अरहन्तम्पि जीविता वोरोपेति, सङ्घम्पि भिन्दति, दुट्ठेन चित्तेन तथागतस्स लोहितम्पि उप्पादेति. ननु, महाराज, देवदत्तो उदरे असंयतो सङ्घं भिन्दित्वा कप्पट्ठियं कम्मं आयूहि [आयूहति (क.)]. एवरूपानि, महाराज, अञ्ञानिपि बहुविधानि कारणानि दिस्वा भगवता भणितं ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति.
‘‘उदरे संयतो, महाराज, चतुसच्चाभिसमयं अभिसमेति, चत्तारि सामञ्ञफलानि सच्छिकरोति, चतूसु पटिसम्भिदासु अट्ठसु समापत्तीसु छसु अभिञ्ञासु वसीभावं पापुणाति, केवलञ्च समणधम्मं पूरेति. ननु, महाराज, सुकपोतको उदरे संयतो हुत्वा याव तावतिंसभवनं कम्पेत्वा सक्कं देवानमिन्दं उपट्ठानमुपनेसि, एवरूपानि, महाराज, अञ्ञानिपि बहुविधानि कारणानि दिस्वा भगवता भणितं ‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, उदरे संयतो सिया’ति.
‘‘यं पन, महाराज, भगवता भणितं ‘अहं खो पनुदायि अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्तिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामी’ति, तं कतकिच्चेन निट्ठितकिरियेन सिद्धत्थेन वुसितवोसानेन निरावरणेन सब्बञ्ञुना सयम्भुना तथागतेन अत्तानं उपादाय भणितं.
‘‘यथा, महाराज, वन्तस्स विरित्तस्स अनुवासितस्स आतुरस्स सप्पायकिरिया इच्छितब्बा होति, एवमेव खो, महाराज, सकिलेसस्स अदिट्ठसच्चस्स उदरे संयमो करणीयो होति. यथा, महाराज, मणिरतनस्स सप्पभासस्स जातिमन्तस्स अभिजातिपरिसुद्धस्स मज्जननिघंसनपरिसोधनेन करणीयं न होति, एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स बुद्धविसये पारमिं गतस्स किरियाकरणेसु आवरणं न होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
उदरसंयतपञ्हो दुतियो.
३. बुद्धअप्पाबाधपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अहमस्मि, भिक्खवे, ब्राह्मणो याचयोगो सदा पयतपाणि अन्तिमदेहधरो अनुत्तरो भिसक्को सल्लकत्तो’ति. पुन च भणितं भगवता ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं अप्पाबाधानं यदिदं बाकुलो’ति. भगवतो च सरीरे बहुक्खत्तुं आबाधो उप्पन्नो दिस्सति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो अनुत्तरो, तेन हि ‘एतदग्गं…पे… बाकुलो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि थेरो बाकुलो अप्पाबाधानं अग्गो, तेन हि ‘अहमस्मि…पे… सल्लकत्तो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अहमस्मि…पे… सल्लकत्तो’ति, भणितञ्च ‘एतदग्गं…पे… बाकुलो’ति, तञ्च पन बाहिरानं आगमानं अधिगमानं परियत्तीनं अत्तनि विज्जमानतं सन्धाय भासितं.
‘‘सन्ति खो पन, महाराज, भगवतो सावका ठानचङ्कमिका, ते ठानेन चङ्कमेन दिवारत्तिं वीतिनामेन्ति, भगवा पन, महाराज, ठानेन चङ्कमेन निसज्जाय सयनेन दिवारत्तिं वीतिनामेति, ये ते, महाराज, भिक्खू ठानचङ्कमिका, ते तेन अङ्गेन अतिरेका.
‘‘सन्ति खो पन, महाराज, भगवतो सावका एकासनिका, ते जीवितहेतुपि दुतियं भोजनं न भुञ्जन्ति, भगवा पन, महाराज, दुतियम्पि याव ततियम्पि भोजनं भुञ्जति, ये ते, महाराज, भिक्खू एकासनिका, ते तेन अङ्गेन अतिरेका, अनेकविधानि, महाराज, तानि कारणानि तेसं तेसं तं तं सन्धाय भणितानि. भगवा पन, महाराज, अनुत्तरो सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन दसहि च बलेहि चतूहि वेसारज्जेहि अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि छहि असाधारणेहि ञाणेहि, केवले च बुद्धविसये तं सन्धाय भणितं ‘अहमस्मि…पे… सल्लकत्तो’ति.
‘‘इध, महाराज, मनुस्सेसु एको जातिमा होति, एको धनवा, एको विज्जवा, एको सिप्पवा, एको सूरो, एको विचक्खणो, सब्बेपेते अभिभविय राजा येव तेसं उत्तमो होति, एवमेव खो, महाराज, भगवा सब्बसत्तानं अग्गो जेट्ठो सेट्ठो.
‘‘यं पन आयस्मा बाकुलो अप्पाबाधो अहोसि, तं अभिनीहारवसेन, सो हि, महाराज, अनोमदस्सिस्स भगवतो उदरवाताबाधे उप्पन्ने विपस्सिस्स च भगवतो अट्ठसट्ठिया च भिक्खुसतसहस्सानं तिणपुप्फकरोगे उप्पन्ने सयं तापसो समानो नानाभेसज्जेहि तं ब्याधिं अपनेत्वा अप्पाबाधतं पत्तो, भणितो च ‘एतदग्गं…पे… बाकुलो’ति.
‘‘भगवतो, महाराज, ब्याधिम्हि उप्पज्जन्तेपि अनुप्पज्जन्तेपि धुतङ्गं आदियन्तेपि अनादियन्तेपि नत्थि भगवता सदिसो कोचि सत्तो. भासितम्पेतं महाराज भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरलञ्छके –
‘‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा चतुप्पदा वा बहुप्पदा वा रूपिनो वा अरूपिनो वा सञ्ञिनो वा असञ्ञिनो वा नेवसञ्ञीनासञ्ञिनो वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायति अरहं सम्मासम्बुद्धो’ति. ‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’’ति.
बुद्धअप्पाबाधपञ्हो ततियो.
४. मग्गुप्पादनपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तथागतो भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति. पुन च भणितं ‘अद्दसं ख्वाहं, भिक्खवे, पुराणं मग्गं पुराणं अञ्जसं पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयात’न्ति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता, तेन हि ‘अद्दसं ख्वाहं, भिक्खवे, पुराणं मग्गं पुराणं अञ्जसं पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयात’न्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘अद्दसं ख्वाहं, भिक्खवे, पुराणं मग्गं पुराणं अञ्जसं पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयात’न्ति, तेन हि ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति. भणितञ्च ‘अद्दसं ख्वाहं, भिक्खवे, पुराणं मग्गं पुराणं अञ्जसं पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयात’न्ति, तं द्वयम्पि सभाववचनमेव, पुब्बकानं, महाराज, तथागतानं अन्तरधानेन असति अनुसासके मग्गो अन्तरधायि, तं [सो तं (सी. पी. क.)] तथागतो मग्गं लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं पञ्ञाचक्खुना सम्पस्समानो [सम्मसमानो (सी. पी.)] अद्दस पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयातं, तंकारणा आह ‘अद्दसं ख्वाहं, भिक्खवे, पुराणं मग्गं पुराणं अञ्जसं पुब्बकेहि सम्मासम्बुद्धेहि अनुयात’न्ति.
‘‘पुब्बकानं, महाराज, तथागतानं अन्तरधानेन असति अनुसासके लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं मग्गं यं दानि तथागतो सञ्चरणं अकासि, तंकारणा आह ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति.
‘‘इध, महाराज, रञ्ञो चक्कवत्तिस्स अन्तरधानेन मणिरतनं गिरिसिखन्तरे निलीयति, अपरस्स चक्कवत्तिस्स सम्मापटिपत्तिया उपगच्छति, अपि नु खो तं, महाराज, मणिरतनं तस्स पकत’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, पाकतिकं येव तं मणिरतनं, तेन पन निब्बत्तित’’न्ति [निब्बत्तन्ति (सी. पी.)]. ‘‘एवमेव खो, महाराज, पाकतिकं पुब्बकेहि तथागतेहि अनुचिण्णं अट्ठङ्गिकं सिवं मग्गं असति अनुसासके लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं भगवा पञ्ञाचक्खुना सम्पस्समानो उप्पादेसि, सञ्चरणं अकासि, तंकारणा आह ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सन्तं येव पुत्तं योनिया जनयित्वा माता ‘जनिका’ति वुच्चति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो सन्तं येव मग्गं लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं पञ्ञाचक्खुना सम्पस्समानो उप्पादेसि, सञ्चरणं अकासि, तंकारणा आह ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचि पुरिसो यं किञ्चि नट्ठं पस्सति, ‘तेन तं भण्डं निब्बत्तित’न्ति जनो वोहरति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो सन्तं येव मग्गं लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं पञ्ञाचक्खुना सम्पस्समानो उप्पादेसि, सञ्चरणं अकासि, तंकारणा आह ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचि पुरिसो वनं सोधेत्वा भूमिं नीहरति, ‘तस्स सा भूमी’ति जनो वोहरति, न चेसा भूमि तेन पवत्तिता, तं भूमिं कारणं कत्वा भूमिसामिको नाम होति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो सन्तं येव मग्गं लुग्गं पलुग्गं गूळ्हं पिहितं पटिच्छन्नं असञ्चरणं पञ्ञाय सम्पस्समानो उप्पादेसि, सञ्चरणं अकासि, तंकारणा आह ‘तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
मग्गुप्पादनपञ्हो चतुत्थो.
५. बुद्धअविहेठकपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘पुब्बे वाहं मनुस्सभूतो समानो सत्तानं अविहेठकजातिको अहोसि’न्ति. पुन च भणितं ‘लोमसकस्सपो नाम इसि समानो अनेकसते पाणे घातयित्वा वाजपेय्यं महायञ्ञं यजी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘पुब्बे वाहं मनुस्सभूतो समानो सत्तानं अविहेठकजातिको अहोसि’न्ति, तेन हि ‘लोमसकस्सपेन इसिना अनेकसते पाणे घातयित्वा वाजपेय्यं महायञ्ञं यजित’न्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि ‘लोमसकस्सपेन इसिना अनेकसते पाणे घातयित्वा वाजपेय्यं महायञ्ञं यजितं’, तेन हि ‘पुब्बे वाहं मनुस्सभूतो समानो सत्तानं अविहेठकजातिको अहोसि’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘पुब्बे वाहं मनुस्सभूतो समानो सत्तानं अविहेठकजातिको अहोसि’न्ति, ‘लोमसकस्सपेन इसिना अनेकसते पाणे घातयित्वा वाजपेय्यं महायञ्ञं यजितं’, तञ्च पन रागवसेन विसञ्ञिना, नो सचेतनेना’’ति.
‘‘अट्ठिमे, भन्ते नागसेन, पुग्गला पाणं हनन्ति. कतमे अट्ठ? रत्तो रागवसेन पाणं हनति, दुट्ठो दोसवसेन पाणं हनति, मूळ्हो मोहवसेन पाणं हनति, मानी मानवसेन पाणं हनति, लुद्धो लोभवसेन पाणं हनति, अकिञ्चनो जीविकत्थाय पाणं हनति, बालो हस्सवसेन [अञ्ञाणवसेन (क. सी.)] पाणं हनति, राजा विनयनवसेन पाणं हनति. इमे खो, भन्ते नागसेन, अट्ठ पुग्गला पाणं हनन्ति. पाकतिकं येव, भन्ते नागसेन, बोधिसत्तेन कत’’न्ति. ‘‘न, महाराज, पाकतिकं बोधिसत्तेन कतं, यदि, महाराज, बोधिसत्तो पकतिभावेन ओनमेय्य महायञ्ञं यजितुं, न यिमं गाथं भणेय्य –
‘‘‘ससमुद्दपरियायं, महिं सागरकुण्डलं;
न इच्छे सह निन्दाय, एवं सेय्ह [सय्ह (सी. पी.)] विजानही’ति.
‘‘एवंवादी, महाराज, बोधिसत्तो सह दस्सनेन चन्दवतिया राजकञ्ञाय विसञ्ञी अहोसि खित्तचित्तो रत्तो विसञ्ञिभूतो आकुलाकुलो तुरिततुरितो तेन विक्खित्तभन्तलुळितचित्तेन महतिमहापसुघातगलरुहिरसञ्चयं वाजपेय्यं महायञ्ञं यजि.
‘‘यथा, महाराज, उम्मत्तको खित्तचित्तो जलितम्पि जातवेदं अक्कमति, कुपितम्पि आसीविसं गण्हाति, मत्तम्पि हत्थिं उपेति, समुद्दम्पि अतीरदस्सिं पक्खन्दति, चन्दनिकम्पि ओळिगल्लम्पि ओमद्दति, कण्टकाधानम्पि अभिरुहति, पपातेपि पतति, असुचिम्पि भक्खेति, नग्गोपि रथिया चरति, अञ्ञम्पि बहुविधं अकिरियं करोति. एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तो सह दस्सनेन चन्दवतिया राजकञ्ञाय विसञ्ञी अहोसि खित्तचित्तो रत्तो विसञ्ञिभूतो आकुलाकुलो तुरिततुरितो, तेन विक्खित्तभन्तलुळितचित्तेन महतिमहापसुघातगलरुहिरसञ्चयं वाजपेय्यं महायञ्ञं यजि.
‘‘खित्तचित्तेन, महाराज, कतं पापं दिट्ठधम्मेपि न महासावज्जं होति, सम्पराये विपाकेनपि नो तथा. इध, महाराज, कोचि उम्मत्तको वज्झमापज्जेय्य, तस्स तुम्हे किं दण्डं धारेथा’’ति? ‘‘को, भन्ते, उम्मत्तकस्स दण्डो भविस्सति, तं मयं पोथापेत्वा नीहरापेम, एसोव तस्स दण्डो’’ति. ‘‘इति खो, महाराज, उम्मत्तकस्स अपराधे दण्डोपि न भवति, तस्मा उम्मत्तकस्स कतेपि न दोसो भवति सतेकिच्छो. एवमेव खो, महाराज, लोमसकस्सपो इसि सह दस्सनेन चन्दवतिया राजकञ्ञाय विसञ्ञी अहोसि खित्तचित्तो रत्तो विसञ्ञिभूतो विसटपयातो आकुलाकुलो तुरिततुरितो, तेन विक्खित्तभन्तलुळितचित्तेन महतिमहापसुघातगलरुहिरसञ्चयं वाजपेय्यं महायञ्ञं यजि. यदा च पन पकतिचित्तो अहोसि पटिलद्धस्सति, तदा पुनदेव पब्बजित्वा पञ्चाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
बुद्धअविहेठकपञ्हो पञ्चमो.
६. छद्दन्तजोतिपालारब्भपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता छद्दन्तो नागराजा –
‘‘‘वधिस्समेतन्ति परामसन्तो, कासावमद्दक्खि धजं इसीनं;
दुक्खेन फुट्ठस्सुदपादि सञ्ञा, अरहद्धजो सब्भि अवज्झरूपो’ति.
‘‘पुन च भणितं ‘जोतिपालमाणवो समानो कस्सपं भगवन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं मुण्डकवादेन समणकवादेन असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कोसि परिभासी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, बोधिसत्तो तिरच्छानगतो समानो कासावं अभिपूजयि, तेन हि ‘जोतिपालेन माणवेन कस्सपो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो मुण्डकवादेन समणकवादेन असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कुट्ठो परिभासितो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि जोतिपालेन माणवेन कस्सपो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो मुण्डकवादेन समणकवादेन असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कुट्ठो परिभासितो, तेन हि ‘छद्दन्तेन नागराजेन कासावं पूजित’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. यदि तिरच्छानगतेन बोधिसत्तेन कक्खळखरकटुकवेदनं वेदयमानेन लुद्दकेन निवत्थं कासावं पूजितं, किं मनुस्सभूतो समानो परिपक्कञाणो परिपक्काय बोधिया कस्सपं भगवन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं दसबलं लोकनायकं उदितोदितं जलितब्यामोभासं पवरुत्तमं पवररुचिरकासिककासावमभिपारुतं दिस्वा न पूजयि? अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बोति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता छद्दन्तो नागराजा ‘वधिस्समेतन्ति…पे… अवज्झरूपो’ति. जोतिपालेन च माणवेन कस्सपो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो मुण्डकवादेन समणकवादेन असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कुट्ठो परिभासितो, तञ्च पन जातिवसेन कुलवसेन. जोतिपालो, महाराज, माणवो अस्सद्धे अप्पसन्ने कुले पच्चाजातो, तस्स मातापितरो भगिनिभातरो दासिदासचेटकपरिवारकमनुस्सा ब्रह्मदेवता ब्रह्मगरुका, ते ‘ब्राह्मणा एव उत्तमा पवरा’ति अवसेसे पब्बजिते गरहन्ति जिगुच्छन्ति, तेसं तं वचनं सुत्वा जोतिपालो माणवो घटिकारेन कुम्भकारेन सत्थारं दस्सनाय पक्कोसितो एवमाह ‘किं पन तेन मुण्डकेन समणकेन दिट्ठेना’ति.
‘‘यथा, महाराज, अमतं विसमासज्ज तित्तकं होति, यथा च सीतोदकं अग्गिमासज्ज उण्हं होति, एवमेव खो, महाराज, जोतिपालो माणवो अस्सद्धे अप्पसन्ने कुले पच्चाजातो, सो कुलवसेन अन्धो हुत्वा [सो कुलजातिवसेन अन्धो भवित्वा (स्या.)] तथागतं अक्कोसि परिभासि.
‘‘यथा, महाराज, जलितपज्जलितो महाअग्गिक्खन्धो सप्पभासो उदकमासज्ज उपहतप्पभातेजो सीतलो काळको भवति परिपक्कनिग्गुण्डिफलसदिसो, एवमेव खो, महाराज, जोतिपालो माणवो पुञ्ञवा सद्धो ञाणविपुलसप्पभासो अस्सद्धे अप्पसन्ने कुले पच्चाजातो, सो कुलवसेन अन्धो हुत्वा तथागतं अक्कोसि परिभासि, उपगन्त्वा च बुद्धगुणमञ्ञाय चेटकभूतो विय अहोसि, जिनसासने पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
छद्दन्तजोतिपालारब्भपञ्हो छट्ठो.
७. घटिकारपञ्हो
७. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘घटिकारस्स कुम्भकारस्स आवेसनं सब्बं तेमासं आकासच्छदनं अट्ठासि, न देवोतिवस्सी’ति. पुन च भणितं ‘कस्सपस्स तथागतस्स [भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स (म. नि. २.२८९)] कुटि ओवस्सती’ति. किस्स पन, भन्ते नागसेन, तथागतस्स एवमुस्सन्नकुसलमूलस्स [एवरूपस्स उस्सन्नकुसलमूलस्स (क.)] कुटि ओवस्सति, तथागतस्स नाम सो आनुभावो इच्छितब्बो? यदि, भन्ते नागसेन, घटिकारस्स कुम्भकारस्स आवेसनं अनोवस्सं आकासच्छदनं अहोसि, तेन हि ‘तथागतस्स कुटि ओवस्सती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतस्स कुटि ओवस्सति, तेन हि ‘घटिकारस्स कुम्भकारस्स आवेसनं अनोवस्सकं अहोसि आकासच्छदन’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘घटिकारस्स कुम्भकारस्स आवेसनं सब्बं तेमासं आकासच्छदनं अट्ठासि, न देवोतिवस्सी’ति. भणितञ्च ‘कस्सपस्स तथागतस्स कुटि ओवस्सती’ति. घटिकारो, महाराज, कुम्भकारो सीलवा कल्याणधम्मो उस्सन्नकुसलमूलो अन्धे जिण्णे मातापितरो पोसेति, तस्स असम्मुखा अनापुच्छायेवस्स घरे तिणं हरित्वा भगवतो कुटिं छादेसुं, सो तेन तिणहरणेन अकम्पितं असञ्चलितं सुसण्ठितं विपुलमसमं पीतिं पटिलभति, भिय्यो सोमनस्सञ्च अतुलं उप्पादेसि ‘अहो वत मे भगवा लोकुत्तमो सुविस्सत्थो’ति, तेन तस्स दिट्ठधम्मिको विपाको निब्बत्तो. न हि, महाराज, तथागतो तावतकेन विकारेन चलति.
‘‘यथा, महाराज, सिनेरु गिरिराजा अनेकसतसहस्सवातसम्पहारेनपि न कम्पति न चलति, महोदधि वरप्पवरसागरो अनेकसतनहुतमहागङ्गासतसहस्सेहिपि न पूरति न विकारमापज्जति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो न तावतकेन विकारेन चलति.
‘‘यं पन, महाराज, तथागतस्स कुटि ओवस्सति, तं महतो जनकायस्स अनुकम्पाय. द्वेमे, महाराज, अत्थवसे सम्पस्समाना तथागता सयं निम्मितं पच्चयं नप्पटिसेवन्ति, ‘अयं अग्गदक्खिणेय्यो सत्था’ति भगवतो पच्चयं दत्वा देवमनुस्सा सब्बदुग्गतितो परिमुच्चिस्सन्तीति, दस्सेत्वा वुत्तिं परियेसन्तीति ‘मा अञ्ञे उपवदेय्यु’न्ति. इमे द्वे अत्थवसे सम्पस्समाना तथागता सयं निम्मितं पच्चयं नप्पटिसेवन्ति. यदि, महाराज, सक्को वा तं कुटिं अनोवस्सं करेय्य ब्रह्मा वा सयं वा, सावज्जं भवेय्य तं येव करणं [कारणं (सी. पी.)] सदोसं सनिग्गहं, इमे विभूतं [विभूसं (सी. पी.)] कत्वा लोकं सम्मोहेन्ति अधिकतं करोन्तीति, तस्मा तं करणं वज्जनीयं. न, महाराज, तथागता वत्थुं याचन्ति, ताय अवत्थुयाचनाय अपरिभासिया भवन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
घटिकारपञ्हो सत्तमो.
८. ब्राह्मणराजवादपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं तथागतेन ‘अहमस्मि, भिक्खवे, ब्राह्मणो याचयोगो’ति. पुन च भणितं ‘राजाहमस्मि सेला’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘अहमस्मि, भिक्खवे, ब्राह्मणो याचयोगो’ति, तेन हि ‘राजाहमस्मि सेला’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘राजाहमस्मि सेला’ति, तेन हि ‘अहमस्मि, भिक्खवे, ब्राह्मणो याचयोगो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. खत्तियो वा हि भवेय्य ब्राह्मणो वा, नत्थि एकाय जातिया द्वे वण्णा नाम, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अहमस्मि, भिक्खवे, ब्राह्मणो याचयोगो’ति, पुन च भणितं ‘राजाहमस्मि सेला’ति, तत्थ कारणं अत्थि, येन कारणेन तथागतो ब्राह्मणो च राजा च होती’’ति.
‘‘किं पन तं, भन्ते नागसेन, कारणं, येन कारणेन तथागतो ब्राह्मणो च राजा च होति’’? ‘‘सब्बे, महाराज, पापका अकुसला धम्मा तथागतस्स बाहिता पहीना अपगता ब्यपगता उच्छिन्ना खीणा खयं पत्ता निब्बुता उपसन्ता, तस्मा तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणो नाम संसयमनेकंसं विमतिपथं वीतिवत्तो, भगवापि, महाराज, संसयमनेकंसं विमतिपथं वीतिवत्तो, तेन कारणेन तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणो नाम सब्बभवगतियोनिनिस्सटो मलरजगतविप्पमुत्तो असहायो, भगवापि, महाराज, सब्बभवगतियोनिनिस्सटो मलरजगतविप्पमुत्तो असहायो, तेन कारणेन तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणा नाम अग्गसेट्ठवरपवरदिब्बविहारबहुलो, भगवापि, महाराज, अग्गसेट्ठवरपवरदिब्बविहारबहुलो, तेनापि कपरणेन तथागतो ‘‘ब्राह्मणो’’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणो नाम अज्झयन अज्झापन दानप्पटिग्गहण दम संयमनियमपुब्बमनुसिट्ठि पवेणि वंस धरणो, भगवापि, महाराज, अज्झयन अज्झापन दानप्पटिग्गहण दम संयम नियम पुब्बजिनाचिण्ण अनुसिट्ठि पवेणि वंस धरणो तेनापि कारणेन तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणो नाम ब्रहासुखविहारज्झानझायी; भगवापि, महाराज, ब्रहासुखविहारज्झानझायी, तेनापि कारणेन तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणो नाम सब्बभवाभवगतीसु अभिजातिवत्तितमनुचरितं जानाति, भगवापि, महाराज, सब्बभवाभवगतीसु अभिजातिवत्तितमनुचरितं जानाति, तेनापि कारणेन तथागतो ‘ब्राह्मणो’ति वुच्चति.
‘‘ब्राह्मणोति, महाराज, भगवतो नेतं नामं मातरा कतं, न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहि कतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं, विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं नामं बोधिया येव मूले मारसेनं विधमित्वा अतीतानागतपच्चुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे बाहेत्वा सह सब्बञ्ञुतञाणस्स पटिलाभा पटिलद्धपातुभूतसमुप्पन्नमत्ते सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं ब्राह्मणोति, तेन कारणेन तथागतो वुच्चति ‘ब्राह्मणो’’’ति.
‘‘केन पन, भन्ते नागसेन, कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’’’ति? ‘‘राजा नाम, महाराज, यो कोचि रज्जं कारेति लोकमनुसासति, भगवापि, महाराज, दससहस्सिया लोकधातुया धम्मेन रज्जं कारेति, सदेवकं लोकं समारकं सब्रह्मकं सस्समणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सं अनुसासति, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति.
‘‘राजा नाम, महाराज, सब्बजनमनुस्से अभिभवित्वा नन्दयन्तो ञातिसङ्घं, सोचयन्तो अमित्तसङ्घं, महतिमहायससिरिहरं थिरसारदण्डं अनूनसतसलाकालङ्कतं उस्सापेति पण्डरविमलसेतच्छत्तं, भगवापि, महाराज, सोचयन्तो मारसेनं मिच्छापटिपन्नं, नन्दयन्तो देवमनुस्से सम्मापटिपन्ने दससहस्सिया लोकधातुया महतिमहायससिरिहरं खन्तिथिरसारदण्डं ञाणवरसतसलाकालङ्कतं उस्सापेति अग्गवरविमुत्तिपण्डरविमलसेतच्छत्तं, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति.
‘‘राजा नाम उपगतसम्पत्तजनानं बहूनमभिवन्दनीयो भवति, भगवापि, महाराज, उपगतसम्पत्तदेवमनुस्सानं बहूनमभिवन्दनीयो, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति.
‘‘राजा नाम यस्स कस्सचि आराधकस्स पसीदित्वा वरितं वरं दत्वा कामेन तप्पयति, भगवापि, महाराज, यस्स कस्सचि कायेन वाचाय मनसा आराधकस्स पसीदित्वा वरितं वरमनुत्तरं सब्बदुक्खपरिमुत्तिं दत्वा असेसकामवरेन च तप्पयति, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति.
‘‘राजा नाम आणं वीतिक्कमन्तं विगरहति झापेति [जापेति (सी. पी.)] धंसेति, भगवतोपि, महाराज, सासनवरे आणं अतिक्कमन्तो अलज्जी मङ्कुभावेन ओञ्ञातो हीळितो गरहितो भवित्वा वज्जति जिनसासनवरम्हा, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति.
‘‘राजा नाम पुब्बकानं धम्मिकानं राजूनं पवेणिमनुसिट्ठिया धम्माधम्ममनुदीपयित्वा धम्मेन रज्जं कारयमानो पिहयितो पियो पत्थितो भवति जनमनुस्सानं, चिरं राजकुलवंसं ठपयति धम्मगुणबलेन, भगवापि, महाराज, पुब्बकानं सयम्भूनं पवेणिमनुसिट्ठिया धम्माधम्ममनुदीपयित्वा धम्मेन लोकमनुसासमानो पिहयितो पियो पत्थितो देवमनुस्सानं चिरं सासनं पवत्तेति धम्मगुणबलेन, तेनापि कारणेन तथागतो वुच्चति ‘राजा’ति. एवमनेकविधं, महाराज, कारणं, येन कारणेन तथागतो ब्राह्मणोपि भवेय्य राजापि भवेय्य, सुनिपुणो भिक्खु कप्पम्पि नो नं सम्पादेय्य, किं अतिबहुं भणितेन, संखित्तं सम्पटिच्छितब्ब’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
ब्राह्मणराजवादपञ्हो अट्ठमो.
९. गाथाभिगीतभोजनकथापञ्हो
९. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –
‘‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं [अभोजनीयं (क.) सु. नि. ८१ पस्सितब्बं], सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मा;
गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा’ति.
‘‘पुन च भगवा परिसाय धम्मं देसेन्तो कथेन्तो अनुपुब्बिकथं पठमं ताव दानकथं कथेति, पच्छा सीलकथं, तस्स भगवतो सब्बलोकिस्सरस्स भासितं सुत्वा देवमनुस्सा अभिसङ्खरित्वा दानं देन्ति, तस्स तं उय्योजितं दानं सावका परिभुञ्जन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’न्ति, तेन हि ‘भगवा दानकथं पठमं कथेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि दानकथं पठमं कथेति, तेन हि ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. किं कारणं? यो सो, भन्ते, दक्खिणेय्यो गिहीनं पिण्डपातदानस्स विपाकं कथेति, तस्स ते धम्मकथं सुत्वा पसन्नचित्ता अपरापरं दानं देन्ति, ये तं दानं परिभुञ्जन्ति, सब्बे ते गाथाभिगीतं परिभुञ्जन्ति. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो निपुणो गम्भीरो तपानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं, सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मो. गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा’ति, कथेति च भगवा पठमं दानकथं, तञ्च पन किरियं सब्बेसं तथागतानं पठमं दानकथाय, तत्थ चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेन्ति. यथा, महाराज, मनुस्सा तरुणदारकानं पठमं ताव कीळाभण्डकानि देन्ति. सेय्यथिदं, वङ्ककं घटिकं चिङ्गुलकं पत्ताळ्हकं रथकं धनुकं, पच्छा ते सके सके कम्मे नियोजेन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो पठमं दानकथाय चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, भिसक्को नाम आतुरानं पठमं ताव चतूहपञ्चाहं तेलं पायेति बलकरणाय सिनेहनाय, पच्छा विरेचेति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो पठमं ताव दानकथाय चित्तं अभिरमापेत्वा पच्छा सीले नियोजेति. दायकानं, महाराज, दानपतीनं चित्तं मुदुकं होति मद्दवं सिनिद्धं, तेन ते दानसेतुसङ्कमेन दाननावाय संसारसागरपारमनुगच्छन्ति, तस्मा तेसं पठमं कम्मभूमिमनुसासति, न च केनचि [तेन (सी. पी.)] विञ्ञत्तिमापज्जती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘विञ्ञत्ति’न्ति यं वदेसि, कति पन ता विञ्ञत्तियो’’ति? ‘‘द्वेमा, महाराज, विञ्ञत्तियो कायविञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति चाति. तत्थ अत्थि कायविञ्ञत्ति सावज्जा, अत्थि अनवज्जा. अत्थि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, अत्थि अनवज्जा.
‘‘कतमा कायविञ्ञत्ति सावज्जा? इधेकच्चो भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा अनोकासे ठितो ठानं भञ्जति, अयं कायविञ्ञत्ति सावज्जा. ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा अनोकासे ठितो गलं पणामेत्वा मोरपेक्खितं पेक्खति ‘एवं इमे पस्सन्ती’ति, तेन च ते पस्सन्ति. अयम्पि कायविञ्ञत्ति सावज्जा. ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु हनुकाय वा भमुकाय वा अङ्गुट्ठेन वा विञ्ञापेति, अयम्पि कायविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘कतमा कायविञ्ञत्ति अनवज्जा? इध भिक्खु कुलानि उपगन्त्वा सतो समाहितो सम्पजानो ठानेपि अट्ठानेपि यथानुसिट्ठिं गन्त्वा ठाने तिट्ठति, दातुकामेसु तिट्ठति, अदातुकामेसु पक्कमति. अयं कायविञ्ञत्ति अनवज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये वण्णितो होति थुतो पसत्थो सल्लेखिताचारो, परिसुद्धाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –
‘न वे याचन्ति सप्पञ्ञा, धीरो च वेदितुमरहति [अरिया गरहन्ति याचनं (सी. पी.)];
उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’ति.
‘‘कतमा वचीविञ्ञत्ति सावज्जा? इध, महाराज, भिक्खु वाचाय बहुविधं विञ्ञापेति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारं, अयं वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु परेसं सावेन्तो एवं भणति ‘इमिना मे अत्थो’ति, ताय च वाचाय परेसं साविताय तस्स लाभो उप्पज्जति, अयम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, इधेकच्चो भिक्खु वचीविप्फारेन परिसाय सावेति ‘एवञ्च एवञ्च भिक्खूनं दातब्ब’न्ति, तञ्च ते वचनं सुत्वा परिकित्तितं अभिहरन्ति, अयम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘ननु, महाराज, थेरोपि सारिपुत्तो अत्थङ्गते सूरिये रत्तिभागे गिलानो समानो थेरेन महामोग्गल्लानेन भेसज्जं पुच्छीयमानो वाचं भिन्दि, तस्स तेन वचीभेदेन भेसज्जं उप्पज्जि. अथ थेरो सारिपुत्तो ‘वचीभेदेन मे इमं भेसज्जं उप्पन्नं, मा मे आजीवो भिज्जी’ति आजीवभेदभया तं भेसज्जं पजहि न उपजीवि. एवम्पि वचीविञ्ञत्ति सावज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया न परिभुञ्जन्ति. सो च पुग्गलो अरियानं समये ओञ्ञातो होति हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो, भिन्नाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति.
‘‘कतमा वचीविञ्ञत्ति अनवज्जा? इध, महाराज, भिक्खु सति पच्चये भेसज्जं विञ्ञापेति ञातिपवारितेसु कुलेसु, अयं वचीविञ्ञत्ति अनवज्जा, ताय च विञ्ञापितं अरिया परिभुञ्जन्ति, सो च पुग्गलो अरियानं समये वण्णितो होति थोमितो पसत्थो, परिसुद्धाजीवोत्वेव सङ्खं गच्छति, अनुमतो तथागतेहि अरहन्तेहि सम्मासम्बुद्धेहि.
‘‘यं पन, महाराज, तथागतो कसिभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स भोजनं पजहि [पजहति (क.)], तं आवेठनविनिवेठनकड्ढननिग्गहप्पटिकम्मेन निब्बत्ति, तस्मा तथागतो तं पिण्डपातं पटिक्खिपि न उपजीवी’’ति.
‘‘सब्बकालं, भन्ते नागसेन, तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं पत्ते आकिरन्ति, उदाहु ‘सूकरमद्दवे च मधुपायासे चा’ति द्वीसु येव पिण्डपातेसु आकिरिंसू’’ति? ‘‘सब्बकालं, महाराज, तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा उद्धटुद्धटे आलोपे आकिरन्ति.
‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो सूदो रञ्ञो भुञ्जन्तस्स सूपं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा कबळे कबळे सूपं आकिरति, एवमेव खो, महाराज, सब्बकालं तथागते भुञ्जमाने देवता दिब्बं ओजं गहेत्वा उपतिट्ठित्वा उद्धटुद्धटे आलोपे दिब्बं ओजं आकिरन्ति. वेरञ्जायम्पि, महाराज, तथागतस्स सुक्खयवपुलके [सुक्खयवमूलके (क.)] भुञ्जमानस्स देवता दिब्बेन ओजेन तेमयित्वा तेमयित्वा उपसंहरिंसु, तेन तथागतस्स कायो उपचितो अहोसी’’ति. ‘‘लाभा वत, भन्ते नागसेन, तासं देवतानं, या तथागतस्स सरीरप्पटिजग्गने सततं समितं उस्सुक्कमापन्ना. साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
गाथाभिगीतभोजनकथापञ्हो नवमो.
१०. धम्मदेसनाय अप्पोस्सुक्कपञ्हो
१०. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येहि कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं परिपाचितं महतो जनकायस्स समुद्धरणाया’ति. पुन च ‘सब्बञ्ञुतं पत्तस्स अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाया’ति.
‘‘यथा नाम, भन्ते नागसेन, इस्सासो वा इस्सासन्तेवासी वा बहुके दिवसे सङ्गामत्थाय उपासनं सिक्खित्वा सम्पत्ते महायुद्धे ओसक्केय्य, एवमेव खो, भन्ते नागसेन, तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येहि कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं परिपाचेत्वा महतो जनकायस्स समुद्धरणाय सब्बञ्ञुतं पत्तेन धम्मदेसनाय ओसक्कितं.
‘‘यथा वा पन, भन्ते नागसेन, मल्लो वा मल्लन्तेवासी वा बहुके दिवसे निब्बुद्धं सिक्खित्वा सम्पत्ते मल्लयुद्धे ओसक्केय्य, एवमेव खो, भन्ते नागसेन, तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येहि कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं परिपाचेत्वा महतो जनकायस्स समुद्धरणाय सब्बञ्ञुतं पत्तेन धम्मदेसनाय ओसक्कितं.
‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, तथागतेन भया ओसक्कितं, उदाहु अपाकटताय ओसक्कितं, उदाहु दुब्बलताय ओसक्कितं, उदाहु असब्बञ्ञुताय ओसक्कितं, किं तत्थ कारणं, इङ्घ मे त्वं कारणं ब्रूहि कङ्खावितरणाय. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येहि कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं परिपाचितं महतो जनकायस्स समुद्धरणाय, तेन हि ‘सब्बञ्ञुतं पत्तस्स अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाया’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि सब्बञ्ञुतं पत्तस्स अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि नो धम्मदेसनाय, तेन हि ‘तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येति कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं परिपाचितं महतो जनकायस्स समुद्धरणाया’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गम्भीरो दुन्निब्बेठो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘परिपाचितञ्च, महाराज, तथागतेन चतूहि च असङ्ख्येय्येहि कप्पानं सतसहस्सेन च एत्थन्तरे सब्बञ्ञुतञाणं महतो जनकायस्स समुद्धरणाय, पत्तसब्बञ्ञुतस्स च अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाय. तञ्च पन धम्मस्स गम्भीरनिपुणदुद्दसदुरनुबोधसुखुमदुप्पटिवेधतं सत्तानञ्च आलयारामतं सक्कायदिट्ठिया दळ्हसुग्गहिततञ्च दिस्वा ‘किं नु खो, कथं नु खो’ति अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाय, सत्तानं पटिवेधचिन्तनमानसं येवेतं.
‘‘यथा, महाराज, भिसक्को सल्लकत्तो अनेकब्याधिपरिपीळितं नरं उपसङ्कमित्वा एवं चिन्तयति ‘केन नु खो उपक्कमेन कतमेन वा भेसज्जेन इमस्स ब्याधि वूपसमेय्या’ति, एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स सब्बकिलेसब्याधिपरिपीळितं जनं धम्मस्स च गम्भीरनिपुणदुद्दसदुरनुबोधसुखुमदुप्पटिवेधतं दिस्वा ‘किं नु खो, कथं नु खो’ति अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाय, सत्तानं पटिवेधचिन्तनमानसं येवेतं.
‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो खत्तियस्स मुद्धावसित्तस्स दोवारिकअनीकट्ठपारिसज्जनेगमभटबल [बलत्थ (सी. पी.)] अमच्चराजञ्ञराजूपजीविने जने दिस्वा एवं चित्तमुप्पज्जेय्य ‘किं नु खो, कथं नु खो इमे सङ्गण्हिस्सामी’ति, एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स धम्मस्स गम्भीरनिपुणदुद्दसदुरनुबोधसुखुमदुप्पटिवेधतं सत्तानञ्च आलयारामतं सक्कायदिट्ठिया दळ्हसुग्गहिततञ्च दिस्वा ‘किं नु खो, कथं नु खो’ति अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमि, नो धम्मदेसनाय, सत्तानं पटिवेधचिन्तनमानसं येवेतं.
‘‘अपि च, महाराज, सब्बेसं तथागतानं धम्मता एसा, यं ब्रह्मुना आयाचिता धम्मं देसेन्ति. तत्थ पन किं कारणं? ये तेन समयेन मनुस्सा तापसपरिब्बाजका समणब्राह्मणा, सब्बेते ब्रह्मदेवता होन्ति ब्रह्मगरुका ब्रह्मपरायणा, तस्मा तस्स बलवतो यसवतो ञातस्स पञ्ञातस्स उत्तरस्स अच्चुग्गतस्स ओनमनेन सदेवको लोको ओनमिस्सति ओकप्पेस्सति अधिमुच्चिस्सतीति इमिना च, महाराज, कारणेन तथागता ब्रह्मुना आयाचिता धम्मं देसेन्ति.
‘‘यथा, महाराज, कोचि राजा वा राजमहामत्तो वा यस्स ओनमति अपचितिं करोति, बलवतरस्स तस्स ओनमनेन अवसेसा जनता ओनमति अपचितिं करोति, एवमेव खो, महाराज, ब्रह्मे ओनमिते तथागतानं सदेवको लोको ओनमिस्सति, पूजितपूजको महाराज, लोको, तस्मा सो ब्रह्मा सब्बेसं तथागतानं आयाचति धम्मदेसनाय, तेन च कारणेन तथागता ब्रह्मुना आयाचिता धम्मं देसेन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो, अतिभद्रकं वेय्याकरणं, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
धम्मदेसनाय अप्पोस्सुक्कपञ्हो दसमो.
११. आचरियानाचरियपञ्हो
११. ‘‘भन्ते, नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –
‘‘‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति;
सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’ति [महाव. ११].
‘‘पुन च भणितं ‘इति खो, भिक्खवे, आळारो कालामो आचरियो मे समानो अन्तेवासिं मं समानं अत्तना समसमं ठपेसि, उळाराय च मं पूजाय पूजेसी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतेन भणितं ‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति. सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’ति, तेन हि ‘इति खो, भिक्खवे, आळारो कालामो आचरियो मे समानो अन्तेवासिं मं समानं अत्तना समसमं ठपेसी’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘इति खो, भिक्खवे, आळारो कालामो आचरियो मे समानो अन्तेवासिं मं समानं अत्तना समसमं ठपेसी’ति, तेन हि ‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति. सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, तथागतेन ‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति. सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’ति, भणितञ्च ‘इति खो, भिक्खवे, आळारो कालामो आचरियो मे समानो अन्तेवासिं मं समानं अत्तना समसमं ठपेसि, उळाराय च मं पूजाय पूजेसी’ति.
‘‘तञ्च पन वचनं पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो आचरियभावं सन्धाय भासितं.
‘पञ्चिमे, महाराज, पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्स सतो आचरिया, येहि अनुसिट्ठो बोधिसत्तो तत्थ तत्थ दिवसं वीतिनामेसि. कतमे पञ्च? ये ते, महाराज, अट्ठ ब्राह्मणा जातमत्ते बोधिसत्ते लक्खणानि परिग्गण्हिंसु, सेय्यथीदं, रामो धजो लक्खणो मन्ती यञ्ञो सुयामो सुभोजो सुदत्तोति. ते तस्स सोत्थिं पवेदयित्वा रक्खाकम्मं अकंसु, ते च पठमं आचरिया.
‘‘पुन चपरं, महाराज, बोधिसत्तस्स पिता सुद्धोदनो राजा यं तेन समयेन अभिजातं उदिच्चजातिमन्तं पदकं वेय्याकरणं छळङ्गवन्तं सब्बमित्तं नाम ब्राह्मणं उपनेत्वा सोवण्णेन भिङ्गारेन [भिङ्कारेन (सी. पी.)] उदकं ओणोजेत्वा ‘इमं कुमारं सिक्खापेही’ति अदासि, अयं दुतियो आचरियो.
‘‘पुन चपरं, महाराज, या सा देवता बोधिसत्तं संवेजेसी, यस्सा वचनं सुत्वा बोधिसत्तो संविग्गो उब्बिग्गो तस्मिं येव खणे नेक्खम्मं निक्खमित्वा पब्बजि, अयं ततियो आचरियो.
‘‘पुन चपरं, महाराज, आळारो कालामो आकिञ्चञ्ञायतनस्स परिकम्मं आचिक्खि, अयं चतुत्थो आचरियो.
‘‘पुन चपरं, महाराज, उदको रामपुत्तो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स परिकम्मं आचिक्खि [आचिक्खति (क.)], अयं पञ्चमो आचरियो. इमे खो, महाराज, पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्स सतो पञ्च आचरिया. ते च पन आचरिया लोकिये धम्मे. इमस्मिञ्च पन, महाराज, लोकुत्तरे धम्मे सब्बञ्ञुतञाणप्पटिवेधाय नत्थि तथागतस्स अनुत्तरो अनुसासको, सयम्भू, महाराज, तथागतो अनाचरियको, तस्मा कारणा तथागतेन भणितं ‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति. सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
आचरियानाचरियपञ्हो एकादसमो.
सन्थववग्गो पञ्चमो.
इमस्मिं वग्गे एकादस पञ्हो.
मेण्डकपञ्हो निट्ठितो.