५. अत्तनिपातनपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. पुन च तुम्हे भणथ ‘यत्थ कत्थचि भगवा सावकानं धम्मं देसयमानो अनेकपरियायेन जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेति, यो हि कोचि जातिजराब्याधिमरणं समतिक्कमति, तं परमाय पसंसाय पसंसती’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति, तेन हि ‘जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेति, तेन हि ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. यत्थ कत्थचि भगवता सावकानं धम्मं देसयामानेन च अनेकपरियायेन जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मो देसितो, तत्थ पन कारणं अत्थि, येन भगवा कारणेन पटिक्खिपि समादपेसि चा’’ति.

‘‘किं पनेत्थ, भन्ते नागसेन, कारणं, येन भगवा कारणेन पटिक्खिपि समादपेसि चा’’ति? ‘‘सीलवा, महाराज, सीलसम्पन्नो अगदसमो सत्तानं किलेसविसविनासने, ओसधसमो सत्तानं किलेसब्याधिवूपसमे, उदकसमो सत्तानं किलेसरजोजल्लापहरणे, मणिरतनसमो सत्तानं सब्बसम्पत्तिदाने, नावासमो सत्तानं चतुरोघपारगमने, सत्थवाहसमो सत्तानं जातिकन्तारतारणे, वातसमो सत्तानं तिविधग्गिसन्तापनिब्बापने, महामेघसमो सत्तानं मानसपरिपूरणे, आचरियसमो सत्तानं कुसलसिक्खापने, सुदेसकसमो सत्तानं खेमपथमाचिक्खणे. एवरूपो, महाराज, बहुगुणो अनेकगुणो अप्पमाणगुणो गुणरासि गुणपुञ्जो सत्तानं वड्ढिकरो सीलवा ‘मा विनस्सी’ति सत्तानं अनुकम्पाय भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेसि ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन भगवा पटिक्खिपि. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन कुमारकस्सपेन विचित्रकथिकेन पायासिराजञ्ञस्स परलोकं दीपयमानेन ‘यथा यथा खो राजञ्ञ समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा चिरं दीघमद्धानं तिट्ठन्ति, तथा तथा बहुं पुञ्ञं पसवन्ति, बहुजनहिताय च पटिपज्जन्ति बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’न्ति.

‘‘केन पन कारणेन भगवा समादपेसि? जातिपि, महाराज, दुक्खा, जरापि दुक्खा, ब्याधिपि दुक्खो, मरणम्पि दुक्खं, सोकोपि दुक्खो, परिदेवोपि दुक्खो, दुक्खम्पि दुक्खं, दोमनस्सम्पि दुक्खं, उपायासोपि दुक्खो, अप्पियेहि सम्पयोगोपि दुक्खो, पियेहि विप्पयोगोपि दुक्खो, मातुमरणम्पि दुक्खं, पितुमरणम्पि दुक्खं, भातुमरणम्पि दुक्खं, भगिनिमरणम्पि दुक्खं, पुत्तमरणम्पि दुक्खं, दारमरणम्पि दुक्खं, दासमरणम्पि दुक्खं [इदं वाक्यं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि], ञातिमरणम्पि दुक्खं, ञातिब्यसनम्पि दुक्खं, रोगब्यसनम्पि दुक्खं, भोगब्यसनम्पि दुक्खं, सीलब्यसनम्पि दुक्खं, दिट्ठिब्यसनम्पि दुक्खं, राजभयम्पि दुक्खं, चोरभयम्पि दुक्खं, वेरिभयम्पि दुक्खं, दुब्भिक्खभयम्पि दुक्खं, अग्गिभयम्पि दुक्खं, उदकभयम्पि दुक्खं, ऊमिभयम्पि दुक्खं, आवट्टभयम्पि दुक्खं, कुम्भीलभयम्पि दुक्खं, सुसुकाभयम्पि दुक्खं, अत्तानुवादभयम्पि दुक्खं, परानुवादभयम्पि दुक्खं, दण्डभयम्पि दुक्खं, दुग्गतिभयम्पि दुक्खं, परिसासारज्जभयम्पि दुक्खं, आजीवकभयम्पि दुक्खं, मरणभयम्पि दुक्खं, वेत्तेहि ताळनम्पि दुक्खं, कसाहि ताळनम्पि दुक्खं, अद्धदण्डकेहि ताळनम्पि दुक्खं, हत्थच्छेदनम्पि दुक्खं, पादच्छेदनम्पि दुक्खं, हत्थपादच्छेदनम्पि दुक्खं, कण्णच्छेदनम्पि दुक्खं, नासच्छेदनम्पि दुक्खं, कण्णनासच्छेदनम्पि दुक्खं, बिलङ्गथालिकम्पि दुक्खं, सङ्खमुण्डिकम्पि दुक्खं, राहुमुखम्पि दुक्खं, जोतिमालिकम्पि दुक्खं, हत्थपज्जोतिकम्पि दुक्खं, एरकवत्तिकम्पि दुक्खं, चीरकवासिकम्पि दुक्खं, एणेय्यकम्पि दुक्खं, बळिसमंसिकम्पि दुक्खं, कहापणिकम्पि दुक्खं, खारापतच्छिकम्पि दुक्खं, पलिघपरिवत्तिकम्पि दुक्खं, पलालपीठकम्पि दुक्खं, तत्तेन तेलेन ओसिञ्चनम्पि दुक्खं, सुनखेहि खादापनम्पि दुक्खं, जीवसूलारोपनम्पि दुक्खं, असिना सीसच्छेदनम्पि दुक्खं, एवरूपानि, महाराज, बहुविधानि अनेकविधानि दुक्खानि संसारगतो अनुभवति.

‘‘यथा, महाराज, हिमवन्तपब्बते अभिवुट्ठं उदकं गङ्गाय नदिया पासाण सक्खर खर मरुम्ब आवट्ट गग्गलक ऊमिकवङ्कचदिक आवरणनीवरणमूलकसाखासु परियोत्थरति, एवमेव खो, महाराज, एवरूपानि बहुविधानि अनेकविधानि दुक्खानि संसारगतो अनुभवति. पवत्तं, महाराज, दुक्खं, अप्पवत्तं सुखं. अप्पवत्तस्स गुणं पवत्तस्स [पवत्ते (सी. पी. क.)] च भयं दीपयमानो, महाराज, भगवा अप्पवत्तस्स सच्छिकिरियाय जातिजराब्याधिमरणसमतिक्कमाय समादपेसि, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन भगवा समादपेसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो, सुकथितं कारणं, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

अत्तनिपातनपञ्हो पञ्चमो.