४. सब्बञ्ञुतञाणवग्गो

१. इद्धिकम्मविपाकपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं इद्धिमन्तानं यदिदं महामोग्गल्लानो’ति. पुन च किर सो लगुळेहि परिपोथितो भिन्नसीसो सञ्चुण्णितट्ठिमंसधमनिछिन्नपरिगत्तो परिनिब्बुतो [धमनिमज्जपरिकत्तो (सी. पी.), धम्मनिमिञ्जपरिगत्तो (स्या.)]. यदि, भन्ते नागसेन, थेरो महामोग्गल्लानो इद्धिया कोटिं गतो, तेन हि लगुळेहि पोथितो परिनिब्बुतोति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि लगुळेहि परिपोथितो परिनिब्बुतो, तेन हि इद्धिया कोटिं गतोति तम्पि वचनं मिच्छा. किं न समत्थो इद्धिया अत्तनो उपघातं अपनयितुं, सदेवकस्सपि लोकस्स पटिसरणं भवितुं अरहोति? अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं इद्धिमन्तानं यदिदं महामोग्गल्लानो’ति. आयस्मा च महामोग्गल्लानो लगुळहतो परिनिब्बुतो, तञ्च पन कम्माधिग्गहितेना’’ति.

‘‘ननु, भन्ते नागसेन, इद्धिमतो इद्धिविसयोपि कम्मविपाकोपि द्वे अचिन्तिया, अचिन्तियेन अचिन्तियं अपनयितब्बं. यथा नाम, भन्ते, केचि फलकामा कपित्थेन कपित्थं पोथेन्ति, अम्बेन अम्बं पोथेन्ति, एवमेव खो, भन्ते नागसेन, अचिन्तियेन अचिन्तियं पोथयित्वा अपनेतब्ब’’न्ति? ‘‘अचिन्तियानम्पि, महाराज, एकं अधिमत्तं बलवतरं, यथा, महाराज, महिया राजानो होन्ति समजच्चा, समजच्चानम्पि तेसं एको सब्बे अभिभवित्वा आणं पवत्तेति. एवमेव खो, महाराज, तेसं अचिन्तियानं कम्मविपाकं येव अधिमत्तं बलवतरं, कम्मविपाकं येव सब्बे अभिभविय आणं पवत्तेति, कम्माधिग्गहितस्स अवसेसा किरिया ओकासं न लभन्ति.

‘‘इध पन, महाराज, कोचि पुरिसो किस्मिञ्चिदेव पकरणे अपरज्झति, न तस्स माता वा पिता वा भगिनी वा भातरो वा सखी वा सहायका वा [भगिनिभातरो वा सखिसहायका वा (सी. पी. क.)] तायन्ति, अथ खो राजा येव तत्थ अभिभविय आणं पवत्तेति. किं तत्थ कारणं? अपराधिकता. एवमेव खो, महाराज, तेसं अचिन्तियानं कम्मविपाकं येव अधिमत्तं बलवतरं, कम्मविपाकं येव सब्बे अभिभविय आणं पवत्तेति, कम्माधिग्गहितस्स अवसेसा किरिया ओकासं न लभन्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महिया दवडाहे समुट्ठिते घटसहस्सम्पि उदकं न सक्कोति निब्बापेतुं, अथ खो अग्गि येव तत्थ अभिभविय आणं पवत्तेति. किं तत्थ कारणं? बलवता तेजस्स. एवमेव खो, महाराज, तेसं अचिन्तियानं कम्मविपाकं येव अधिमत्तं बलवतरं, कम्मविपाकं येव सब्बे अभिभविय आणं पवत्तेति, कम्माधिग्गहितस्स अवसेसा किरिया ओकासं न लभन्ति, तस्मा, महाराज, आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स कम्माधिग्गहितस्स लगुळेहि पोथियमानस्स इद्धिया समन्नाहारो नाहोसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

इद्धिकम्मविपाकपञ्हो पठमो.

२. धम्मविनयपटिच्छन्नापटिच्छन्नपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तथागतप्पवेदितो, भिक्खवे, धम्मविनयो विवटो विरोचति नो पटिच्छन्नो’ति. पुन च पातिमोक्खुद्देसो केवलञ्च विनयपिटकं पिहितं पटिच्छन्नं. यदि, भन्ते नागसेन, जिनसासने युत्तं वा पत्तं वा समयं लभेथ, विनयपण्णत्ति विवटा सोभेय्य. केन कारणेन? केवलं तत्थ सिक्खा संयमो नियमो सीलगुणआचारपण्णत्ति अत्थरसो धम्मरसो विमुत्तिरसो. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘तथागतप्पवेदितो, भिक्खवे, धम्मविनयो विवटो विरोचति नो पटिच्छन्नो’ति, तेन हि ‘पातिमोक्खुद्देसो केवलञ्च विनयपिटकं पिहितं पटिच्छन्न’न्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि पातिमोक्खुद्देसो केवलञ्च विनयपिटकं पिहितं पटिच्छन्नं, तेन हि ‘तथागतप्पवेदितो, भिक्खवे, धम्मविनयो विवटो विरोचति नो पटिच्छन्नो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तथागतप्पवेदितो, भिक्खवे, धम्मविनयो विवटो विरोचति नो पटिच्छन्नो’ति. पुन च पातिमोक्खुद्देसो केवलञ्च विनयपिटकं पिहितं पटिच्छन्नं, तञ्च पन न सब्बेसं, सीमं कत्वा पिहितं.

‘‘तिविधेन, महाराज, भगवता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो, पुब्बकानं तथागतानं वंसवसेन पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो, धम्मस्स गरुकत्ता पिहितो, भिक्खुभूमिया गरुकत्ता पिहितो.

‘‘कथं पुब्बकानं तथागतानं वंसवसेन पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो, एसो वंसो, महाराज, सब्बेसं पुब्बकानं तथागतानं यदिदं भिक्खुमज्झे पातिमोक्खुद्देसो अवसेसानं पिहितो. यथा, महाराज, खत्तियानं खत्तियमाया खत्तियेसु येव चरति, एवमेतं खत्तियानं लोकस्स पवेणी अवसेसानं पिहिता. एवमेव खो, महाराज, एसो वंसो सब्बेसं पुब्बकानं तथागतानं यदिदं भिक्खुमज्झे पातिमोक्खुद्देसो अवसेसानं पिहितो.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महिया गणा वत्तन्ति, सेय्यथिदं, मल्ला अतोणा पब्बता धम्मगिरिया ब्रह्मगिरिया नटका नच्चका लङ्घका पिसाचा मणिभद्दा पुण्णबद्धा चन्दिमसूरिया सिरिदेवता कालिदेवता, सिवा वसुदेवा घनिका असिपासा भद्दिपुत्ताति, तेसं तेसं रहस्सं तेसु तेसु गणेसु येव चरति, अवसेसानं पिहितं. एवमेव खो, महाराज, एसो वंसो सब्बेसं पुब्बकानं तथागतानं यदिदं भिक्खुमज्झे पातिमोक्खुद्देसो अवसेसानं पिहितो. एवं पुब्बकानं तथागतानं वंसवसेन पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो.

‘‘कथं धम्मस्स गरुकत्ता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो? धम्मो, महाराज, गरुको भारियो, तत्थ सम्मत्तकारी अञ्ञं आराधेति, तं तत्थ परम्परासम्मत्तकारिताय पापुणाति, न तं तत्थ परम्परासम्मत्तकारिताय पापुणाति, मा चायं सारधम्मो वरधम्मो असम्मत्तकारीनं हत्थगतो ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो भवतु, मा चायं सारधम्मो वरधम्मो दुज्जनगतो ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो भवतूति. एवं धम्मस्स गरुकत्ता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो.

‘‘यथा, महाराज, सारवरपवरअभिजातजातिमन्तरत्तलोहितचन्दनं नाम सवरपुरमनुगतं ओञ्ञातं अवञ्ञातं हीळितं खीळितं गरहितं भवति, एवमेव खो, महाराज, मा चायं सारधम्मो वरधम्मो परम्पराअसम्मत्तकारीनं हत्थगतो ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो भवतु, मा चायं सारधम्मो वरधम्मो दुज्जनगतो ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो भवतूति. एवं धम्मस्स गरुकत्ता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो.

‘‘कथं भिक्खुभूमिया गरुकत्ता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो, भिक्खुभावो खो, महाराज, लोके अतुलियो अप्पमाणो अनग्घियो, न सक्का केनचि अग्घापेतुं तुलेतुं परिमेतुं, मायं एवरूपे भिक्खुभावे ठितो लोकेन समसमो भवतूति भिक्खूनं येव अन्तरे पातिमोक्खुद्देसो चरति. यथा, महाराज, लोके वरपवरभण्डं वत्थं वा अत्थरणं वा गजतुरङ्गरथसुवण्णरजतमणिमुत्ताइत्थिरतनादीनि वा विजितकम्मसूरा वा [निज्जितकम्मसूरा वा (सी. पी.)] सब्बे ते राजानमुपगच्छन्ति, एवमेव खो, महाराज, यावता लोके [लोके सिक्खा (सी. पी.)] सुगतागमपरियत्तिआचारसंयमसीलसंवरगुणा, सब्बे ते भिक्खुसङ्घमुपगता भवन्ति. एवं भिक्खुभूमिया गरुकत्ता पातिमोक्खुद्देसो सीमं कत्वा पिहितो’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पिटिच्छामी’’ति.

धम्मविनयपटिच्छन्नापटिच्छन्नपञ्हो दुतियो.

३. मुसावादगरुलहुभावपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘सम्पजानमुसावादे पाराजिको होती’ति. पुन च भणितं ‘सम्पजानमुसावादे लहुकं आपत्तिं आपज्जति एकस्स सन्तिके देसनावत्थुक’न्ति. भन्ते नागसेन, को पनेत्थ विसेसो, किं कारणं, यञ्चेकेन मुसावादेन उच्छिज्जति, यञ्चेकेन मुसावादेन सतेकिच्छो होति? यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘सम्पजानमुसावादे पाराजिको होती’ति, तेन हि ‘सम्पजानमुसावादे लहुकं आपत्तिं आपज्जति एकस्स सन्तिके देसनावत्थुक’न्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘सम्पजानमुसावादे लहुकं आपत्तिं आपज्जति एकस्स सन्तिके देसनावत्थुक’न्ति, तेन हि ‘सम्पजानमुसावादे पाराजिको होती’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘सम्पजानमुसावादे पाराजिको होती’ति. भणितञ्च ‘सम्पजानमुसावादे लहुकं आपत्तिं आपज्जति एकस्स सन्तिके देसनावत्थुक’न्ति, तञ्च पन वत्थुवसेन गरुकलहुकं होति. तं किं मञ्ञसि, महाराज, इध कोचि पुरिसो परस्स पाणिना पहारं ददेय्य, तस्स तुम्हे किं दण्डं धारेथा’’ति? ‘‘यदि सो, भन्ते, आह ‘नक्खमामी’ति, तस्स मयं अक्खममाने कहापणं हरापेमा’’ति ‘‘इध पन, महाराज, सो येव पुरिसो तव पाणिना पहारं ददेय्य, तस्स पन को दण्डो’’ति? ‘‘हत्थम्पिस्स, भन्ते, छेदापेय्याम, पादम्पि छेदापेय्याम, याव सीसं कळीरच्छेज्जं छेदापेय्याम, सब्बम्पि तं गेहं विलुम्पापेय्याम, उभतोपक्खे [उभतोपस्से (सी. पी. क.)] याव सत्तमं कुलं समुग्घातापेय्यामा’’ति. ‘‘को पनेत्थ, महाराज, विसेसो, किं कारणं, यं एकस्स पाणिप्पहारे सुखुमो कहापणो दण्डो, यं तव पाणिप्पहारे हत्थच्छेज्जं पादच्छेज्जं याव कळीरच्छेज्जं सब्बगेहादानं उभतोपक्खे याव सत्तमकुला समुग्घातो’’ति? ‘‘मनुस्सन्तरेन, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सम्पजानमुसावादो वत्थुवसेन गरुकलहुको होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

मुसावादगरुलहुभावपञ्हो ततियो.

४. बोधिसत्तधम्मतापञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता धम्मताधम्मपरियाये ‘पुब्बेव बोधिसत्तानं मातापितरो नियता होन्ति, बोधि नियता होति, अग्गसावका नियता होन्ति, पुत्तो नियतो होति, उपट्ठाको नियतो होती’ति. पुन च तुम्हे भणथ ‘तुसिते काये ठितो बोधिसत्तो अट्ठ महाविलोकनानि विलोकेति, कालं विलोकेति, दीपं विलोकेति, देसं विलोकेति, कुलं विलोकेति, जनेत्तिं विलोकेति, आयुं विलोकेति, मासं विलोकेति, नेक्खम्मं विलोकेती’ति. भन्ते नागसेन, अपरिपक्के ञाणे बुज्झनं नत्थि, परिपक्के ञाणे न सक्का निमेसन्तरम्पि आगमेतुं, अनतिक्कमनीयं परिपक्कमानसं. कस्मा बोधिसत्तो कालं विलोकेहि ‘कम्हि काले उप्पज्जामी’ति. अपरिपक्के ञाणे बुज्झनं नत्थि, परिपक्के ञाणे न सक्का निमेसन्तरम्पि आगमेतुं, कस्मा बोधिसत्तो कुलं विलोकेति ‘कुम्हि कुले उप्पज्जामी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, पुब्बेव बोधिसत्तस्स मातापितरो नियता, तेन हि ‘कुलं विलोकेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि कुलं विलोकेति, तेन हि ‘पुब्बेव बोधिसत्तस्स मातापितरो नियता’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘नियता, महाराज, पुब्बेव बोधिसत्तस्स मातापितरो, कुलञ्च बोधिसत्तो विलोकेति. किन्ति पन कुलं विलोकेति ‘ये मे मातापितरो, ते खत्तिया उदाहु ब्राह्मणा’ति. एवं कुलं विलोकेति.

‘‘अट्ठन्नं, महाराज, पुब्बेव अनागतं ओलोकेतब्बं होति. कतमेसं अट्ठन्नं? वाणिजस्स, महाराज, पुब्बेव विक्कयभण्डं ओलोकेतब्बं होति, हत्थिनागस्स पुब्बेव सोण्डाय अनागतो मग्गो ओलोकेतब्बो होति, साकटिकस्स पुब्बेव अनागतं तित्थं ओलोकेतब्बं होति, नियामकस्स पुब्बेव अनागतं तीरं ओलोकेत्वा नावा पेसेतब्बा होति, भिसक्कस्स पुब्बेव आयुं ओलोकेत्वा आतुरो उपसङ्कमितब्बो होति, उत्तरसेतुस्स पुब्बेव थिराथिरभावं जानित्वा अभिरुहितब्बं होति, भिक्खुस्स पुब्बेव अनागतं कालं पच्चवेक्खित्वा भोजनं भुञ्जितब्बं होति, बोधिसत्तानं पुब्बेव कुलं ओलोकेतब्बं होति ‘खत्तियकुलं वा ब्राह्मणकुलं वा’ति. इमेसं खो, महाराज, अट्ठन्नं पुब्बेव अनागतं ओलोकेतब्बं होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

बोधिसत्तधम्मतापञ्हो चतुत्थो.

५. अत्तनिपातनपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. पुन च तुम्हे भणथ ‘यत्थ कत्थचि भगवा सावकानं धम्मं देसयमानो अनेकपरियायेन जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेति, यो हि कोचि जातिजराब्याधिमरणं समतिक्कमति, तं परमाय पसंसाय पसंसती’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति, तेन हि ‘जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मं देसेति, तेन हि ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. यत्थ कत्थचि भगवता सावकानं धम्मं देसयामानेन च अनेकपरियायेन जातिया जराय ब्याधिनो मरणस्स समुच्छेदाय धम्मो देसितो, तत्थ पन कारणं अत्थि, येन भगवा कारणेन पटिक्खिपि समादपेसि चा’’ति.

‘‘किं पनेत्थ, भन्ते नागसेन, कारणं, येन भगवा कारणेन पटिक्खिपि समादपेसि चा’’ति? ‘‘सीलवा, महाराज, सीलसम्पन्नो अगदसमो सत्तानं किलेसविसविनासने, ओसधसमो सत्तानं किलेसब्याधिवूपसमे, उदकसमो सत्तानं किलेसरजोजल्लापहरणे, मणिरतनसमो सत्तानं सब्बसम्पत्तिदाने, नावासमो सत्तानं चतुरोघपारगमने, सत्थवाहसमो सत्तानं जातिकन्तारतारणे, वातसमो सत्तानं तिविधग्गिसन्तापनिब्बापने, महामेघसमो सत्तानं मानसपरिपूरणे, आचरियसमो सत्तानं कुसलसिक्खापने, सुदेसकसमो सत्तानं खेमपथमाचिक्खणे. एवरूपो, महाराज, बहुगुणो अनेकगुणो अप्पमाणगुणो गुणरासि गुणपुञ्जो सत्तानं वड्ढिकरो सीलवा ‘मा विनस्सी’ति सत्तानं अनुकम्पाय भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेसि ‘न, भिक्खवे, अत्तानं पातेतब्बं, यो पातेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन भगवा पटिक्खिपि. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन कुमारकस्सपेन विचित्रकथिकेन पायासिराजञ्ञस्स परलोकं दीपयमानेन ‘यथा यथा खो राजञ्ञ समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा चिरं दीघमद्धानं तिट्ठन्ति, तथा तथा बहुं पुञ्ञं पसवन्ति, बहुजनहिताय च पटिपज्जन्ति बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’न्ति.

‘‘केन पन कारणेन भगवा समादपेसि? जातिपि, महाराज, दुक्खा, जरापि दुक्खा, ब्याधिपि दुक्खो, मरणम्पि दुक्खं, सोकोपि दुक्खो, परिदेवोपि दुक्खो, दुक्खम्पि दुक्खं, दोमनस्सम्पि दुक्खं, उपायासोपि दुक्खो, अप्पियेहि सम्पयोगोपि दुक्खो, पियेहि विप्पयोगोपि दुक्खो, मातुमरणम्पि दुक्खं, पितुमरणम्पि दुक्खं, भातुमरणम्पि दुक्खं, भगिनिमरणम्पि दुक्खं, पुत्तमरणम्पि दुक्खं, दारमरणम्पि दुक्खं, दासमरणम्पि दुक्खं [इदं वाक्यं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि], ञातिमरणम्पि दुक्खं, ञातिब्यसनम्पि दुक्खं, रोगब्यसनम्पि दुक्खं, भोगब्यसनम्पि दुक्खं, सीलब्यसनम्पि दुक्खं, दिट्ठिब्यसनम्पि दुक्खं, राजभयम्पि दुक्खं, चोरभयम्पि दुक्खं, वेरिभयम्पि दुक्खं, दुब्भिक्खभयम्पि दुक्खं, अग्गिभयम्पि दुक्खं, उदकभयम्पि दुक्खं, ऊमिभयम्पि दुक्खं, आवट्टभयम्पि दुक्खं, कुम्भीलभयम्पि दुक्खं, सुसुकाभयम्पि दुक्खं, अत्तानुवादभयम्पि दुक्खं, परानुवादभयम्पि दुक्खं, दण्डभयम्पि दुक्खं, दुग्गतिभयम्पि दुक्खं, परिसासारज्जभयम्पि दुक्खं, आजीवकभयम्पि दुक्खं, मरणभयम्पि दुक्खं, वेत्तेहि ताळनम्पि दुक्खं, कसाहि ताळनम्पि दुक्खं, अद्धदण्डकेहि ताळनम्पि दुक्खं, हत्थच्छेदनम्पि दुक्खं, पादच्छेदनम्पि दुक्खं, हत्थपादच्छेदनम्पि दुक्खं, कण्णच्छेदनम्पि दुक्खं, नासच्छेदनम्पि दुक्खं, कण्णनासच्छेदनम्पि दुक्खं, बिलङ्गथालिकम्पि दुक्खं, सङ्खमुण्डिकम्पि दुक्खं, राहुमुखम्पि दुक्खं, जोतिमालिकम्पि दुक्खं, हत्थपज्जोतिकम्पि दुक्खं, एरकवत्तिकम्पि दुक्खं, चीरकवासिकम्पि दुक्खं, एणेय्यकम्पि दुक्खं, बळिसमंसिकम्पि दुक्खं, कहापणिकम्पि दुक्खं, खारापतच्छिकम्पि दुक्खं, पलिघपरिवत्तिकम्पि दुक्खं, पलालपीठकम्पि दुक्खं, तत्तेन तेलेन ओसिञ्चनम्पि दुक्खं, सुनखेहि खादापनम्पि दुक्खं, जीवसूलारोपनम्पि दुक्खं, असिना सीसच्छेदनम्पि दुक्खं, एवरूपानि, महाराज, बहुविधानि अनेकविधानि दुक्खानि संसारगतो अनुभवति.

‘‘यथा, महाराज, हिमवन्तपब्बते अभिवुट्ठं उदकं गङ्गाय नदिया पासाण सक्खर खर मरुम्ब आवट्ट गग्गलक ऊमिकवङ्कचदिक आवरणनीवरणमूलकसाखासु परियोत्थरति, एवमेव खो, महाराज, एवरूपानि बहुविधानि अनेकविधानि दुक्खानि संसारगतो अनुभवति. पवत्तं, महाराज, दुक्खं, अप्पवत्तं सुखं. अप्पवत्तस्स गुणं पवत्तस्स [पवत्ते (सी. पी. क.)] च भयं दीपयमानो, महाराज, भगवा अप्पवत्तस्स सच्छिकिरियाय जातिजराब्याधिमरणसमतिक्कमाय समादपेसि, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन भगवा समादपेसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो, सुकथितं कारणं, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

अत्तनिपातनपञ्हो पञ्चमो.

६. मेत्ताभावनानिसंसपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘मेत्ताय, भिक्खवे, चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय यानीकताय वत्थुकताय अनुट्ठिताय परिचिताय सुसमारद्धाय एकादसानिसंसा पाटिकङ्खा. कतमे एकादस? सुखं सुपति, सुखं पटिबुज्झति, न पापकं सुपिनं पस्सति, मनुस्सानं पियो होति, अमनुस्सानं पियो होति, देवता रक्खन्ति, नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति [सत्थं कमति (स्या.) अ. नि. ११.१५ पस्सितब्बं], तुवटं चित्तं समाधियति, मुखवण्णो विप्पसीदति, असम्मूळ्हो कालं करोति, उत्तरिं अप्पटिविज्झन्तो ब्रह्मलोकूपगो होती’ति. पुन च तुम्हे भणथ ‘सामो कुमारो मेत्ताविहारी मिगसङ्घेन परिवुतो पवने विचरन्तो पीळियक्खेन रञ्ञा विद्धो विसपीतेन सल्लेन तत्थेव मुच्छितो पतितो’ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘मेत्ताय भिक्खवे…पे… ब्रह्मलोकूपगो होती’ति, तेन हि ‘‘सामो कुमारो मेत्ताविहारी मिगसङ्घेन परिवुतो पवने विचरन्तो पीळियक्खेन रञ्ञा विद्धो विसपीतेन सल्लेन तत्थेव मुच्छितो पतितो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि सामो कुमारो मेत्ताविहारी मिगसङ्घेन परिवुतो पवने विचरन्तो पीळियक्खेन रञ्ञा विद्धो विसपीतेन सल्लेन तत्थेव मुच्छितो पतितो, तेन हि ‘मेत्ताय, भिक्खवे…पे… सत्थं वा कमती’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुनिपुणो परिसण्हो सुखुमो गम्भीरो, अपि सुनिपुणानं मनुजानं गत्ते सेदं मोचेय्य, सो तवानुप्पत्तो, विजटेहि तं महाजटाजटितं, अनागतानं जिनपुत्तानं चक्खुं देहि निब्बाहनाया’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘मेत्ताय भिक्खवे…पे... सत्थं वा कमती’ति. सामो च कुमारो मेत्ताविहारी मिगसङ्घेन परिवुतो पवने विचरन्तो पीळियक्खेन रञ्ञा विद्धो विसपीतेन सल्लेन तत्थेव मुच्छितो पतितो, तत्थ पन, महाराज, कारणं अत्थि. कतमं तत्थ कारणं? नेते, महाराज, गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा, सामो, महाराज, कुमारो घटं उक्खिपन्तो तस्मिं खणे मेत्ताभावनाय पमत्तो अहोसि.

‘‘यस्मिं, महाराज, खणे पुग्गलो मेत्तं समापन्नो होति, न तस्स पुग्गलस्स तस्मिं खणे अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति. तस्स ये केचि अहितकामा उपगन्त्वा तं न पस्सन्ति, न तस्मिं ओकासं लभन्ति. नेते, महाराज, गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा. इध, महाराज, पुरिसो सङ्गामसूरो अभेज्जकवचजालिकं सन्नय्हित्वा सङ्गामं ओतरेय्य, तस्स सरा खित्ता उपगन्त्वा पतन्ति विकिरन्ति, न तस्मिं ओकासं लभन्ति, नेसो, महाराज, गुणो सङ्गामसूरस्स, अभेज्जकवचजालिकायेसो गुणो, यस्स सरा खित्ता उपगन्त्वा पतन्ति विकिरन्ति. एवमेव खो, महाराज, नेते गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा.

‘‘यस्मिं, महाराज, खणे पुग्गलो मेत्तं समापन्नो होति, न तस्स पुग्गलस्स तस्मिं खणे अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति. तस्स ये केचि अहितकामा उपगन्त्वा तं न पस्सन्ति, तस्मिं ओकासं न लभन्ति, नेते, महाराज, गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा. इध पन, महाराज, पुरिसो दिब्बं अन्तरधानं मूलं हत्थे करेय्य, याव तं मूलं तस्स हत्थगतं होति, ताव न अञ्ञो कोचि पकतिमनुस्सो तं पुरिसं पस्सति. नेसो, महाराज, गुणो पुरिसस्स, मूलस्सेसो गुणो अन्तरधानस्स, यं सो पकतिमनुस्सानं चक्खुपथे न दिस्सति. एवमेव खो, महाराज, नेते गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा.

‘‘यस्मिं, महाराज, खणे पुग्गलो मेत्तं समापन्नो होति, न तस्स पुग्गलस्स तस्मिं खणे अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति. तस्स ये केचि अहितकामा उपगन्त्वा तं न पस्सन्ति, न तस्मिं ओकासं लभन्ति. नेते, महाराज, गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा. यथा वा पन, महाराज, पुरिसं सुकतं महालेणमनुप्पविट्ठं महतिमहामेघो अभिवस्सन्तो न सक्कोति तेमयितुं, नेसो, महाराज, गुणो पुरिसस्स, महालेणस्सेसो गुणो, यं महामेघो अभिवस्समानो न तं तेमेति. एवमेव खो, महाराज, नेते गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा.

‘‘यस्मिं, महाराज, खणे पुग्गलो मेत्तं समापन्नो होति, न तस्स पुग्गलस्स तस्मिं खणे अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति. तस्स ये केचि अहितकामा उपगन्त्वा तं न पस्सन्ति, न तस्स सक्कोन्ति अहितं कातुं नेते, महाराज, गुणा पुग्गलस्स, मेत्ताभावनायेते गुणा’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं भन्ते नागसेन, सब्बपापनिवारणा मेत्ताभावना’’ति. ‘‘सब्बकुसलगुणावहा, महाराज, मेत्ताभावना हितानम्पि अहितानम्पि, ये ते सत्ता विञ्ञाणबद्धा, सब्बेसं महानिसंसा मेत्ताभावना संविभजितब्बा’’ति.

मेत्ताभावनानिसंसपञ्हो छट्ठो.

७. कुसलाकुसलसमविसमपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन ‘कुसलकारिस्सपि अकुसलकारिस्सपि विपाको समसमो, उदाहु कोचि विसेसो अत्थी’ति? ‘‘अत्थि, महाराज, कुसलस्स च अकुसलस्स च विसेसो, कुसलं, महाराज, सुखविपाकं सग्गसंवत्तनिकं, अकुसलं दुक्खविपाकं निरयसंवत्तनिक’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘देवदत्तो एकन्तकण्हो, एकन्तकण्हेहि धम्मेहि समन्नागतो, बोधिसत्तो एकन्तसुक्को, एकन्तसुक्केहि धम्मेहि समन्नागतो’ति. पुन च देवदत्तो भवे भवे यसेन च पक्खेन च बोधिसत्तेन समसमो होति, कदाचि अधिकतरो वा. यदा देवदत्तो नगरे बाराणसियं ब्रह्मदत्तस्स रञ्ञो पुरोहितपुत्तो अहोसि, तदा बोधिसत्तो छवकचण्डालो अहोसि विज्जाधरो, विज्जं परिजप्पित्वा अकाले अम्बफलानि निब्बत्तेसि, एत्थ ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो यसेन च निहीनो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो राजा अहोसि महा महीपति सब्बकामसमङ्गी, तदा बोधिसत्तो तस्सूपभोगो अहोसि हत्थिनागो सब्बलक्खणसम्पन्नो, तस्स चारुगतिविलासं असहमानो राजा वधमिच्छन्तो हत्थाचरियं एवमवोच ‘असिक्खितो ते, आचरिय, हत्थिनागो, तस्स आकासगमनं नाम कारणं करोही’ति, तत्थपि ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो लामको तिरच्छानगतो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि पवने नट्ठायिको, तदा बोधिसत्तो महापथवी नाम मक्कटो अहोसि, एत्थपि ताव दिस्सति विसेसो मनुस्सस्स च तिरच्छानगतस्स च, तत्थपि ताव बोधिसत्तो देवदत्ततो जातिया निहीनो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि सोणुत्तरो नाम नेसादो बलवा बलवतरो नागबलो, तदा बोधिसत्तो छद्दन्तो नाम नागराजा अहोसि. तदा सो लुद्दको तं हत्थिनागं घातेसि, तत्थपि ताव देवदत्तोव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि वनचरको अनिकेतवासी, तदा बोधिसत्तो सकुणो अहोसि तित्तिरो मन्तज्झायी, तदापि सो वनचरको तं सकुणं घातेसि, तत्थपि ताव देवदत्तोव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो कलाबु नाम कासिराजा [कासिकराजा (क.)] अहोसि, तदा बोधिसत्तो तापसो अहोसि खन्तिवादी. तदा सो राजा तस्स तापसस्स कुद्धो हत्थपादे वंसकळीरे विय छेदापेसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया च यसेन च.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि वनचरो, तदा बोधिसत्तो नन्दियो नाम वानरिन्दो अहोसि, तदापि सो वनचरो तं वानरिन्दं घातेसि सद्धिं मातरा कनिट्ठभातिकेन च, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि अचेलको कारम्भियो नाम, तदा बोधिसत्तो पण्डरको नाम नागराजा अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि पवने जटिलको, तदा बोधिसत्तो तच्छको नाम महासूकरो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो चेतीसु सूरपरिचरो नाम राजा अहोसि उपरि पुरिसमत्ते गगने वेहासङ्गमो, तदा बोधिसत्तो कपिलो नाम ब्राह्मणो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो जातिया च यसेन च.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि सामो नाम, तदा बोधिसत्तो रुरु नाम मिगराजा अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव जातिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो मनुस्सो अहोसि लुद्दको पवनचरो, तदा बोधिसत्तो हत्थिनागो अहोसि, सो लुद्दको तस्स हत्थिनागस्स सत्तक्खत्तुं दन्ते छिन्दित्वा हरि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव योनिया अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो सिङ्गालो अहोसि खत्तियधम्मो, सो यावता जम्बुदीपे पदेसराजानो ते सब्बे अनुयुत्ते अकासि, तदा बोधिसत्तो विधुरो नाम पण्डितो अहोसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव यसेन अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो हत्थिनागो हुत्वा लटुकिकाय सकुणिकाय पुत्तके घातेसि, तदा बोधिसत्तोपि हत्थिनागो अहोसि यूथपति, तत्थ ताव उभोपि ते समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो यक्खो अहोसि अधम्मो नाम, तदा बोधिसत्तोपि यक्खो अहोसि धम्मो नाम, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो नाविको अहोसि पञ्चन्नं कुलसतानं इस्सरो, तदा बोधिसत्तोपि नाविको अहोसि पञ्चन्नं कुलसतानं इस्सरो, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो सत्थवाहो अहोसि पञ्चन्नं सकटसतानं इस्सरो, तदा बोधिसत्तोपि सत्थवाहो अहोसि पञ्चन्नं सकटसतानं इस्सरो, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो साखो नाम मिगराजा अहोसि, तदा बोधिसत्तोपि निग्रोधो नाम मिगराजा अहोसि, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो साखो नाम सेनापति अहोसि, तदा बोधिसत्तोपि निग्रोधो नाम राजा अहोसि, तत्थपि ताव उभोपि समसमा अहेसुं.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो खण्डहालो नाम ब्राह्मणो अहोसि, तदा बोधिसत्तो चन्दो नाम राजकुमारो अहोसि, तदा सो खण्डहालो येव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो ब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि, तदा बोधिसत्तो तस्स पुत्तो महापदुमो नाम कुमारो अहोसि, तदा सो राजा सकपुत्तं चोरपपाते खिपापेसि, यतो कुतोचि पिताव पुत्तानं अधिकतरो होति विसिट्ठोति, तत्थपि ताव देवदत्तो येव अधिकतरो.

‘‘पुन चपरं यदा देवदत्तो महापतापो नाम राजा अहोसि, तदा बोधिसत्तो तस्स पुत्तो धम्मपालो नाम कुमारो अहोसि, तदा सो राजा सकपुत्तस्स हत्थपादे सीसञ्च छेदापेसि, तत्थपि ताव देवदत्तो येव उत्तरो अधिकतरो.

अज्जेतरहि उभोपि सक्यकुले जायिंसु. बोधिसत्तो बुद्धो अहोसि सब्बञ्ञू लोकनायको, देवदत्तो तस्स देवातिदेवस्स सासने पब्बजित्वा इद्धिं निब्बत्तेत्वा बुद्धालयं अकासि. किं नु खो, भन्ते नागसेन, यं मया भणितं, तं सब्बं तथं उदाहु वितथ’’न्ति?

‘‘यं त्वं, महाराज, बहुविधं कारणं ओसारेसि, सब्बं तं तथेव, नो अञ्ञथा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, कण्होपि सुक्कोपि समसमगतिका होन्ति, तेन हि कुसलम्पि अकुसलम्पि समसमविपाकं होती’’ति? ‘‘न हि, महाराज, कुसलम्पि अकुसलम्पि समसमविपाकं होति, न हि, महाराज, देवदत्तो सब्बजनेहि पटिविरुद्धो, बोधिसत्तेनेव पटिविरुद्धो. यो तस्स बोधिसत्तेन पटिविरुद्धो, सो तस्मिं तस्मिं येव भवे पच्चति फलं देति. देवदत्तोपि, महाराज, इस्सरिये ठितो जनपदेसु आरक्खं देति, सेतुं सभं पुञ्ञसालं कारेति, समणब्राह्मणानं कपणद्धिकवणिब्बकानं नाथानाथानं यथापणिहितं दानं देति. तस्स सो विपाकेन भवे भवे सम्पत्तियो पटिलभति. कस्सेतं, महाराज, सक्का वत्तुं विना दानेन दमेन संयमेन उपोसथकम्मेन सम्पत्तिं अनुभविस्सतीति?

‘‘यं पन त्वं, महाराज, एवं वदेसि ‘देवदत्तो च बोधिसत्तो च एकतो अनुपरिवत्तन्ती’ति, सो न जातिसतस्स अच्चयेन समागमो अहोसि, न जातिसहस्सस्स अच्चयेन, न जातिसतसहस्सस्स अच्चयेन, कदाचि करहचि बहूनं अहोरत्तानं अच्चयेन समागमो अहोसि. यं पनेतं, महाराज, भगवता काणकच्छपोपमं उपदस्सितं मनुस्सत्तप्पटिलाभाय, तथूपमं, महाराज, इमेसं समागमं धारेहि.

‘‘न, महाराज, बोधिसत्तस्स देवदत्तेनेव सद्धिं समागमो अहोसि, थेरोपि, महाराज, सारिपुत्तो अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु बोधिसत्तस्स पिता अहोसि, महापिता अहोसि, चूळपिता अहोसि, भाता अहोसि, पुत्तो अहोसि, भागिनेय्यो अहोसि, मित्तो अहोसि.

‘‘बोधिसत्तोपि, महाराज, अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु थेरस्स सारिपुत्तस्स पिता अहोसि, महापिता अहोसि, चूळपिता अहोसि, भाता अहोसि, पुत्तो अहोसि, भागिनेय्यो अहोसि, मित्तो अहोसि, सब्बेपि, महाराज, सत्तनिकायपरियापन्ना संसारसोतमनुगता संसारसोतेन वुय्हन्ता अप्पियेहिपि पियेहिपि समागच्छन्ति. यथा, महाराज, उदकं सोतेन वुय्हमानं सुचिअसुचिकल्याणपापकेन समागच्छति, एवमेव खो, महाराज, सब्बेपि सत्तनिकायपरियापन्ना संसारसोतमनुगता संसारसोतेन वुय्हन्ता अप्पियेहिपि पियेहिपि समागच्छन्ति. देवदत्तो, महाराज, यक्खो समानो अत्तना अधम्मो परे अधम्मे नियोजेत्वा सत्तपञ्ञासवस्सकोटियो सट्ठि च वस्ससतसहस्सानि महानिरये पच्चि, बोधिसत्तोपि, महाराज, यक्खो समानो अत्तना धम्मो परे धम्मे नियोजेत्वा सत्तपञ्ञासवस्सकोटियो सट्ठि च वस्ससतसहस्सानि सग्गे मोदि सब्बकामसमङ्गी, अपि च, महाराज, देवदत्तो इमस्मिं भवे बुद्धं अनासादनीयमासादयित्वा समग्गञ्च सङ्घं भिन्दित्वा पथविं पाविसि, तथागतो बुज्झित्वा सब्बधम्मे परिनिब्बुतो उपधिसङ्खये’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

कुसलाकुसलसमविसमपञ्हो सत्तमो.

८. अमरादेवीपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –

‘‘‘सचे लभेथ खणं वा रहो वा, निमन्तकं [निवातकं (कुणालजातके)] वापि लभेथ तादिसं;

सब्बाव [सब्बापि (सी. पी.)] इत्थी कयिरुं [करेय्युं (सी. पी. क.)] नु पापं, अञ्ञं अलद्धा पीठसप्पिना सद्धि’न्ति.

‘‘पुन च कथीयति ‘महोसधस्स भरिया अमरा नाम इत्थी गामके ठपिता पवुत्थपतिका रहो निसिन्ना विवित्ता राजप्पटिसमं सामिकं करित्वा सहस्सेन निमन्तीयमाना पापं नाकासी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘सचे…पे… सद्धि’न्ति तेन हि ‘महोसधस्स भरिया…पे… नाकासी’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि महोसधस्स भरिया…पे… नाकासि, तेन हि ‘सचे…पे… सद्धि’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘सचे…पे… सद्धि’न्ति. कथीयति च ‘महोसधस्स भरिया …पे… नाकासी’ति. करेय्य सा, महाराज, इत्थी सहस्सं लभमाना तादिसेन पुरिसेन सद्धिं पापकम्मं, न सा करेय्य सचे खणं वा रहो वा निमन्तकं वापि तादिसं लभेय्य, विचिनन्ती सा, महाराज, अमरा इत्थी न अद्दस खणं वा रहो वा निमन्तकं वापि तादिसं.

‘‘इध लोके गरहभया खणं न पस्सि, परलोके निरयभया खणं न पस्सि, कटुकविपाकं पापन्ति खणं न पस्सि, पियं अमुञ्चितुकामा खणं न पस्सि, सामिकस्स गरुकताय खणं न पस्सि, धम्मं अपचायन्ती खणं न पस्सि, अनरियं गरहन्ती खणं न पस्सि, किरियं अभिन्दितुकामा खणं न पस्सि. एवरूपेहि बहूहि कारणेहि खणं न पस्सि.

‘‘रहोपि सा लोके विचिनित्वा अपस्सन्ती पापं नाकासि. सचे सा मनुस्सेहि रहो लभेय्य, अथ अमनुस्सेहि रहो न लभेय्य. सचे अमनुस्सेहि रहो लभेय्य, अथ परचित्तविदूहि पब्बजितेहि रहो न लभेय्य. सचे परचित्तविदूहि पब्बजितेहि रहो लभेय्य, अथ परचित्तविदूनीहि देवताहि रहो न लभेय्य. सचे परचित्तविदूनीहि देवताहि रहो लभेय्य, अत्तनाव पापेहि रहो न लभेय्य. सचे अत्तनाव पापेहि रहो लभेय्य, अथ अधम्मेन रहो न लभेय्य. एवरूपेहि बहुविधेहि कारणेहि रहो अलभित्वा पापं नाकासि.

‘‘निमन्तकम्पि सा लोके विचिनित्वा तादिसं अलभन्ती पापं नाकासि. महोसधो, महाराज, पण्डितो अट्ठवीसतिया अङ्गेहि समन्नागतो. कतमेहि अट्ठवीसतिया अङ्गेहि समन्नागतो? महोसधो, महाराज, सूरो हिरिमा ओत्तप्पी सपक्खो मित्तसम्पन्नो खमो सीलवा सच्चवादी सोचेय्यसम्पन्नो अक्कोधनो अनतिमानी अनुसूयको वीरियवा आयूहको सङ्गाहको संविभागी सखिलो निवातवुत्ति सण्हो असठो अमायावी अतिबुद्धिसम्पन्नो कित्तिमा विज्जासम्पन्नो हितेसी उपनिस्सितानं पत्थितो सब्बजनस्स धनवा यसवा. महोसधो, महाराज, पण्डितो इमेहि अट्ठवीसतिया अङ्गेहि समन्नागतो. सा अञ्ञं तादिसं निमन्तकं अलभित्वा पापं नाकासी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

अमरादेवीपञ्हो अट्ठमो.

९. अरहन्तअभायनपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘विगतभयसन्तासा अरहन्तो’ति. पुन च नगरे राजगहे धनपालकं हत्थिं भगवति ओपतन्तं दिस्वा पञ्च खीणासवसतानि परिच्चजित्वा जिनवरं पक्कन्तानि दिसाविदिसं एकं ठपेत्वा थेरं आनन्दं. किं नु खो, भन्ते नागसेन, ते अरहन्तो भया पक्कन्ता, पञ्ञायिस्सति सकेन कम्मेनाति दसबलं पातेतुकामा पक्कन्ता, उदाहु तथागतस्स अतुलं विपुलमसमं पाटिहारियं दट्ठुकामा पक्कन्ता? यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘विगतभयसन्तासा अरहन्तो’ति, तेन हि ‘नगरे…पे… आनन्द’न्ति यं वचनं तं मिच्छा. यदि नगरे राजगहे धनपालकं हत्थिं भगवति ओपतन्तं दिस्वा पञ्च खीणासवसतानि परिच्चजित्वा जिनवरं पक्कन्तानि दिसाविदिसं एकं ठपेत्वा थेरं आनन्दं, तेन हि ‘विगतभयसन्तासा अरहन्तो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘विगतभयसन्तासा अरहन्तो’ति, नगरे राजगहे धनपालकं हत्थिं भगवति ओपतन्तं दिस्वा पञ्च खीणासवसतानि परिच्चजित्वा जिनवरं पक्कन्तानि दिसाविदिसं एकं ठपेत्वा थेरं आनन्दं, तञ्च पन न भया, नापि भगवन्तं पातेतुकामताय.

‘‘येन पन, महाराज, हेतुना अरहन्तो भायेय्युं वा तासेय्युं वा, सो हेतु अरहन्तानं समुच्छिन्नो, तस्मा विगतभयसन्तासा अरहन्तो, भायति नु, महाराज, महापथवी खणन्तेपि भिन्दन्तेपि धारेन्तेपि समुद्दपब्बतगिरिसिखरेति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, महापथविया सो हेतु, येन हेतुना महापथवी भायेय्य वा तासेय्य वा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि अरहन्तानं सो हेतु, येन हेतुना अरहन्तो भायेय्युं वा तासेय्युं वा.

‘‘भायति नु, महाराज, गिरिसिखरं छिन्दन्ते वा भिन्दन्ते वा पतन्ते वा अग्गिना दहन्ते वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, गिरिसिखरस्स सो हेतु, येन हेतुना गिरिसिखरं भायेय्य वा तासेय्य वा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि अरहन्तानं सो हेतु, येन हेतुना अरहन्तो भायेय्युं वा तासेय्युं वा.

‘‘यदिपि, महाराज, लोकधातुसतसहस्सेसु ये केचि सत्तनिकायपरियापन्ना सब्बेपि ते सत्तिहत्था एकं अरहन्तं उपधावित्वा तासेय्युं, न भवेय्य अरहतो चित्तस्स किञ्चि अञ्ञथत्तं. किं कारणं? अट्ठानमनवकासताय.

‘‘अपि च, महाराज, तेसं खीणासवानं एवं चेतोपरिवितक्को अहोसि ‘अज्ज नरवरपवरे जिनवरवसभे नगरवरमनुप्पविट्ठे वीथिया धनपालको हत्थी आपतिस्सति, असंसयमतिदेवदेवं उपट्ठाको न परिच्चजिस्सति, यदि मयं सब्बेपि भगवन्तं न परिच्चजिस्साम, आनन्दस्स गुणो पाकटो न भविस्सति, न हेव च तथागतं समुपगमिस्सति हत्थिनागो, हन्द मयं अपगच्छाम, एवमिदं महतो जनकायस्स किलेसबन्धनमोक्खो भविस्सति, आनन्दस्स च गुणो पाकटो भविस्सती’ति. एवं ते अरहन्तो आनिसंसं दिस्वा दिसाविदिसं पक्कन्ता’’ति. ‘‘सुविभत्तो, भन्ते नागसेन, पञ्हो, एवमेतं नत्थि अरहन्तानं भयं वा सन्तासो वा, आनिसंसं दिस्वा अरहन्तो पक्कन्ता दिसाविदिस’’न्ति.

अरहन्तअभायनपञ्हो नवमो.

१०. बुद्धसब्बञ्ञुभावपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘तथागतो सब्बञ्ञू’ति. पुन च भणथ ‘तथागतेन सारिपुत्तमोग्गल्लानप्पमुखे भिक्खुसङ्घे पणामिते चातुमेय्यका च सक्या ब्रह्मा च सहम्पति बीजूपमञ्च वच्छतरुणूपमञ्च उपदस्सेत्वा भगवन्तं पसादेसुं खमापेसुं निज्झत्तं अकंसू’ति. किं नु खो, भन्ते नागसेन, अञ्ञाता ता उपमा तथागतस्स, याहि तथागतो उपमाहि ओरतो खमितो उपसन्तो निज्झत्तं गतो? यदि, भन्ते नागसेन, तथागतस्स ता उपमा अञ्ञाता, तेन हि बुद्धो असब्बञ्ञू, यदि ञाता, तेन हि ओकस्स पसय्ह वीमंसापेक्खो पणामेसि, तेन हि तस्स अकारुञ्ञता सम्भवति. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘सब्बञ्ञू, महाराज, तथागतो, ताहि च उपमाहि भगवा पसन्नो ओरतो खमितो उपसन्तो निज्झत्तं गतो. धम्मस्सामी, महाराज, तथागतो, तथागतप्पवेदितेहेव ते ओपम्मेहि तथागतं आराधेसुं तोसेसुं पसादेसुं, तेसञ्च तथागतो पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदि.

‘‘यथा, महाराज, इत्थी सामिकस्स सन्तकेनेव धनेन सामिकं आराधेति तोसेति पसादेति, तञ्च सामिको ‘साधू’ति अब्भानुमोदति, एवमेव खो, महाराज, चातुमेय्यका च सक्या ब्रह्मा च सहम्पति तथागतप्पवेदितेहेव ओपम्मेहि तथागतं आराधेसुं तोसेसुं पसादेसुं, तेसञ्च तथागतो पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, कप्पको रञ्ञो सन्तकेनेव सुवण्णफणकेन रञ्ञो उत्तमङ्गं पसाधयमानो राजानं आराधेति तोसेति पसादेति, तस्स च राजा पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदति, यथिच्छितमनुप्पदेति, एवमेव खो, महाराज, चातुमेय्यका च सक्या ब्रह्मा च सहम्पति तथागतप्पवेदितेहेव ओपम्मेहि तथागतं आराधेसुं तोसेसुं पसादेसुं, तेसञ्च तथागतो पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, सद्धिविहारिको उपज्झायाभतं पिण्डपातं गहेत्वा उपज्झायस्स उपनामेन्तो उपज्झायं आराधेति तोसेति पसादेति, तञ्च उपज्झायो पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदति, एवमेव खो, महाराज, चातुमेय्यका च सक्या ब्रह्मा च सहम्पति तथागतप्पवेदितेहेव ओपम्मेहि तथागतं आराधेसुं तोसेसुं पसादेसुं, तेसञ्च तथागतो पसन्नो ‘साधू’ति अब्भानुमोदित्वा सब्बदुक्खपरिमुत्तिया धम्मं देसेसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामीति.

बुद्धसब्बञ्ञुभावपञ्हो दसमो.

सब्बञ्ञुतञाणवग्गो चतुत्थो.

इमस्मिं वग्गे दस पञ्हा.