५. रुक्खअचेतनाभावपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं तथागतेन –

‘‘‘अचेतनं ब्राह्मण अस्सुणन्तं, जानो अजानन्तमिमं पलासं;

आरद्धवीरियो धुवं अप्पमत्तो, सुखसेय्यं पुच्छसि किस्स हेतू’ति [जा. १.४.२५].

पुन च भणितं –

‘‘‘इति फन्दनरुक्खोपि, तावदे अज्झभासथ;

मय्हम्पि वचनं अत्थि, भारद्वाज सुणोहि मे’ति [जा. १.१३.२०].

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, रुक्खो अचेतनो, तेन हि फन्दनेन रुक्खेन भारद्वाजेन सह सल्लपितन्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि फन्दनेन रुक्खेन भारद्वाजेन सद्धिं सल्लपितं, तेन हि रुक्खो अचेतनोति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पतो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘रुक्खो अचेतनो’ति, फन्दनेन च रुक्खेन भारद्वाजेन सद्धिं सल्लपितं, तञ्च पन वचनं लोकसमञ्ञाय भणितं. नत्थि, महाराज, अचेतनस्स रुक्खस्स सल्लापो नाम, अपि च, महाराज, तस्मिं रुक्खे अधिवत्थाय देवतायेतं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति, यथा, महाराज, सकटं धञ्ञस्स परिपूरितं धञ्ञसकटन्ति जनो वोहरति, न च तं धञ्ञमयं सकटं, रुक्खमयं सकटं, तस्मिं सकटे धञ्ञस्स पन आकिरितत्ता धञ्ञसकटन्ति जनो वोहरति, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो, या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सा येव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, दधिं मन्थयमानो तक्कं मन्थेमीति वोहरति, न तं तक्कं, यं सो मन्थेति, दधिं येव सो मन्थेन्तो तक्कं मन्थेमीति वोहरति, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो. या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सायेव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, असन्तं साधेतुकामो सन्तं साधेमीति वोहरति, असिद्धं सिद्धन्ति वोहरति, एवमेसा लोकसमञ्ञा, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो. या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सायेव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति, याय, महाराज, लोकसमञ्ञाय जनो वोहरति, तथागतोपि तायेव लोकसमञ्ञाय सत्तानं धम्मं देसेती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

रुक्खअचेतनाभावपञ्हो पञ्चमो.