३. पणामितवग्गो
१. सेट्ठधम्मपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘धम्मो हि, वासेट्ठ, सेट्ठो जनेतस्मिं दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्पराये चा’ति. पुन च ‘उपासको गिही सोतापन्नो पिहितापायो दिट्ठिप्पत्तो विञ्ञातसासनो भिक्खुं वा सामणेरं वा पुथुज्जनं अभिवादेति पच्चुट्ठेती’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘धम्मो हि, वासेट्ठ, सेट्ठो जनेतस्मिं दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्पराये चा’ति, तेन हि ‘उपासको गिही सोतापन्नो पिहितापायो दिट्ठिप्पत्तो विञ्ञातसासनो भिक्खुं वा सामणेरं वा पुथुज्जनं अभिवादेति पच्चुट्ठेती’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि ‘उपासको गिही सोतापन्नो पिहितापायो दिट्ठिप्पत्तो विञ्ञातसासनो भिक्खुं वा सामणेरं वा पुथुज्जनं अभिवादेति पच्चुट्ठेति’, तेन हि ‘धम्मो हि, वासेट्ठ, सेट्ठो जनेतस्मिं दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्पराये चाति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘धम्मो हि, वासेट्ठ, सेट्ठो जनेतस्मिं दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्पराये चा’ति, ‘उपासको च गिही सोतापन्नो पिहितापायो दिट्ठिप्पत्तो विञ्ञातसासनो भिक्खुं वा सामणेरं वा पुथुज्जनं अभिवादेति पच्चुट्ठेति’. तत्थ पन कारणं अत्थि. कतमं तं कारणं?
‘‘वीसति खो पनिमे, महाराज, समणस्स समणकरणा धम्मा द्वे च लिङ्गानि, येहि समणो अभिवादनपच्चुट्ठानसमाननपूजनारहो होति. कतमे वीसति समणस्स समणकरणा धम्मा द्वे च लिङ्गानि? सेट्ठो [सेट्ठभूमिसयो (सी. स्या.), सेट्ठो यमो (पी.)] धम्मारामो, अग्गो नियमो, चारो विहारो संयमो संवरो खन्ति सोरच्चं एकत्तचरिया एकत्ताभिरति पटिसल्लानं हिरिओत्तप्पं वीरियं अप्पमादो सिक्खासमादानं [सिक्खापधानं (सी. स्या.), सुक्कावदानं (क.)] उद्देसो परिपुच्छा सीलादिअभिरति निरालयता सिक्खापदपारिपूरिता, कासावधारणं, भण्डुभावो. इमे खो, महाराज, वीसति समणस्स समणकरणा धम्मा द्वे च लिङ्गानि. एते गुणे भिक्खु समादाय वत्तति, सो तेसं धम्मानं अनूनत्ता परिपुण्णत्ता सम्पन्नत्ता समन्नागतत्ता असेक्खभूमिं अरहन्तभूमिं ओक्कमति, सेट्ठं भूमन्तरं ओक्कमति, अरहत्तासन्नगतोति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘खीणासवेहि सो सामञ्ञं उपगतो, नत्थि मे सो समयो’ति [तं सामञ्ञ’’न्ति (?)] अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘अग्गपरिसं सो उपगतो, नाहं तं ठानं उपगतो’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘लभति सो पातिमोक्खुद्देसं सोतुं, नाहं तं लभामि सोतु’न्ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘सो अञ्ञे पब्बाजेति उपसम्पादेति जिनसासनं वड्ढेति, अहमेतं न लभामि कातु’न्ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘अप्पमाणेसु सो सिक्खापदेसु समत्तकारी, नाहं तेसु वत्तामी’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘उपगतो सो समणलिङ्गं, बुद्धाधिप्पाये ठितो, तेनाहं लिङ्गेन दूरमपगतो’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘‘परूळ्हकच्छलोमो सो अनञ्जितअमण्डितो अनुलित्तसीलगन्धो, अहं पन मण्डनविभूसनाभिरतो’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘अपि च, महाराज, ‘ये ते वीसति समणकरणा धम्मा द्वे च लिङ्गानि, सब्बेपेते धम्मा भिक्खुस्स संविज्जन्ति, सो येव ते धम्मे धारेति, अञ्ञेपि तत्थ सिक्खापेति, सो मे आगमो सिक्खापनञ्च नत्थी’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘यथा, महाराज, राजकुमारो पुरोहितस्स सन्तिके विज्जं अधीयति, खत्तियधम्मं सिक्खति, सो अपरेन समयेन अभिसित्तो आचरियं अभिवादेति पच्चुट्ठेति ‘सिक्खापको मे अय’न्ति, एवमेव खो, महाराज, ‘भिक्खु सिक्खापको वंसधरो’ति अरहति उपासको सोतापन्नो भिक्खुं पुथुज्जनं अभिवादेतुं पच्चुट्ठातुं.
‘‘अपि च, महाराज, इमिनापेतं परियायेन जानाहि भिक्खुभूमिया महन्ततं असमविपुलभावं. यदि, महाराज, उपासको सोतापन्नो अरहत्तं सच्छिकरोति, द्वेव तस्स गतियो भवन्ति अनञ्ञा तस्मिं येव दिवसे परिनिब्बायेय्य वा, भिक्खुभावं वा उपगच्छेय्य. अचला हि सा, महाराज, पब्बज्जा, महती अच्चुग्गता, यदिदं भिक्खुभूमी’’ति. ‘‘ञाणगतो, भन्ते नागसेन, पञ्हो सुनिब्बेठितो बलवता अतिबुद्धिना तया, न यिमं पञ्हं समत्थो अञ्ञो एवं विनिवेठेतुं अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.
सेट्ठधम्मपञ्हो पठमो.
२. सब्बसत्तहितफरणपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहती’ति. पुन च भणथ अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने ‘सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गत’न्ति. अग्गिक्खन्धूपमं, भन्ते, धम्मपरियायं देसेन्तेन तथागतेन सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं हितमपनेत्वा अहितमुपदहितं. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहति, तेन हि अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतन्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तेन हि तथागतो सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहतीति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘तथागतो, महाराज, सब्बसत्तानं अहितमपनेत्वा हितमुपदहति, अग्गिक्खन्धूपमे धम्मपरियाये भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तञ्च पन न तथागतस्स कतेन, तेसं येव अत्तनो कतेना’’ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो अग्गिक्खन्धूपमं धम्मपरियायं न भासेय्य, अपि नु तेसं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गच्छेय्याति, न हि, महाराज, मिच्छापटिपन्नानं तेसं भगवतो धम्मपरियायं सुत्वा परिळाहो काये उप्पज्जि, तेन तेसं परिळाहेन उण्हं लोहितं मुखतो उग्गत’’न्ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, तथागतस्सेव कतेन तेसं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तथागतो येव तत्थ अधिकारो तेसं नासनाय, यथा नाम, भन्ते नागसेन, अहि वम्मिकं पविसेय्य, अथञ्ञतरो पंसुकामो पुरिसो वम्मिकं भिन्दित्वा पंसुं हरेय्य, तस्स पंसुहरणेन वम्मिकस्स सुसिरं पिदहेय्य, अथ तत्थेव सो अस्सासं अलभमानो मरेय्य, ननु सो, भन्ते, अहि तस्स पुरिसस्स कतेन मरणप्पत्तो’’ति. ‘‘आम महाराजा’’ति. ‘‘एवमेव खो, भन्ते नागसेन, तथागतो येव तत्थ अधिकारो तेसं नासनाया’’ति.
‘‘तथागतो, महाराज, धम्मं देसयमानो अनुनयप्पटिघं न करोति, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते पतन्ति. यथा, महाराज, पुरिसस्स अम्बं वा जम्बुं वा मधुकं वा चालयमानस्स यानि तत्थ फलानि सारानि दळ्हबन्धनानि, तानि तत्थेव अच्चुतानि तिट्ठन्ति, यानि तत्थ फलानि पूतिवण्टमूलानि दुब्बलबन्धनानि, तानि पतन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो धम्मं देसयमानो अनुनयप्पटिघं न करोति, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते पतन्ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कस्सको धञ्ञं रोपेतुकामो खेत्तं कसति, तस्स कसन्तस्स अनेकसतसहस्सानि तिणानि मरन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिपक्कमानसे सत्ते बोधेन्तो [बोधेतुं (सी.)] अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो धम्मं देसेति, एवं धम्मे देसीयमाने ये तत्थ सम्मापटिपन्ना, ते बुज्झन्ति. ये पन मिच्छापटिपन्ना, ते तिणानि विय मरन्ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, मनुस्सा रसहेतु यन्तेन उच्छुं पीळयन्ति, तेसं उच्छुं पीळयमानानं ये तत्थ यन्तमुखगता किमयो, ते पीळियन्ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिपक्कमानसे सत्ते बोधेन्तो धम्मयन्तमभिपीळयति [धम्मयन्तमतिपीळयति (क.)], ये तत्थ मिच्छापटिपन्ना, ते किमी विय मरन्ती’’ति.
‘‘ननु, भन्ते नागसेन, ते भिक्खू ताय धम्मदेसनाय पतिता’’ति? ‘‘अपि नु खो, महाराज, तच्छको रुक्खं तच्छन्तो [रक्खन्तो (सी. पी.] उजुकं परिसुद्धं करोती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, वज्जनीयं अपनेत्वा तच्छको रुक्खं उजुकं परिसुद्धं करोती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो परिसं रक्खन्तो न सक्कोति बोधनेय्ये [अबोधनीये (स्या.)] सत्ते बोधेतुं, मिच्छापटिपन्ने पन सत्ते अपनेत्वा बोधनेय्ये सत्ते बोधेति, अत्तकतेन पन ते, महाराज, मिच्छापटिपन्ना पतन्ति.
‘‘यथा, महाराज, कदली वेळु अस्सतरी अत्तजेन [अत्तजेन फलेन (सी.)] हञ्ञति, एवमेव खो, महाराज, ये ते मिच्छापटिपन्ना, ते अत्तकतेन हञ्ञन्ति पतन्ति.
‘‘यथा, महाराज, चोरा अत्तकतेन चक्खुप्पाटनं सूलारोपनं सीसच्छेदनं पापुणन्ति, एवमेव खो, महाराज, ये ते मिच्छापटिपन्ना, ते अत्तकतेन हञ्ञन्ति पतन्ति [जिनसासना पतन्ति (सी. पी.)]. येसं, महाराज, सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं उण्हं लोहितं मुखतो उग्गतं, तेसं तं नेव भगवतो कतेन, न परेसं कतेन, अथ खो अत्तनो येव कतेन.
‘‘यथा, महाराज, पुरिसो सब्बजनस्स अमतं ददेय्य, ते तं अमतं असित्वा अरोगा दीघायुका सब्बीतितो [सब्बीतिया (सी.)] परिमुच्चेय्युं, अथञ्ञतरो पुरिसो दुरुपचारेन तं असित्वा मरणं पापुणेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, अमतदायको पुरिसो ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो दससहस्सिया लोकधातुया देवमनुस्सानं अमतं धम्मदानं देति, ये ते सत्ता भब्बा, ते धम्मामतेन बुज्झन्ति. ये पन ते सत्ता अभब्बा, ते धम्मामतेन हञ्ञन्ति पतन्ति. भोजनं, महाराज, सब्बसत्तानं जीवितं रक्खति, तमेकच्चे भुञ्जित्वा विसूचिकाय मरन्ति, अपि नु खो सो, महाराज, भोजनदायको पुरिसो ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो दससहस्सिया लोकधातुया देवमनुस्सानं अमतं धम्मदानं देति, ये ते सत्ता भब्बा, ते धम्मामतेन बुज्झन्ति. ये पन ते सत्ता अभब्बा, ते धम्मामतेन हञ्ञन्ति पतन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
सब्बसत्तहितफरणपञ्हो दुतियो.
३. वत्थगुय्हनिदस्सनपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं तथागतेन –
‘‘‘कायेन संवरो साधु [ध. प. ३६१], साधु वाचाय संवरो;
मनसा संवरो साधु, साधु सब्बत्थ संवरो’ति.
‘‘पुन च तथागतो चतुन्नं परिसानं मज्झे निसीदित्वा पुरतो देवमनुस्सानं सेलस्स ब्राह्मणस्स कोसोहितं वत्थगुय्हं दस्सेसि. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘कायेन संवरो साधू’ति, तेन हि सेलस्स ब्राह्मणस्स कोसोहितं वत्थगुय्हं दस्सेसीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि सेलस्स ब्राह्मणस्स कोसोहितं वत्थगुय्हं दस्सेति, तेन हि ‘कायेन संवरो साधू’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘कायेन संवरो साधू’ति, सेलस्स च ब्राह्मणस्स कोसोहितं वत्थगुय्हं दस्सितं. यस्स खो, महाराज, तथागते कङ्खा उप्पन्ना, तस्स बोधनत्थाय भगवा इद्धिया तप्पटिभागं कायं दस्सेति, सो येव तं पाटिहारियं पस्सती’’ति.
‘‘को पनेतं, भन्ते नागसेन, सद्दहिस्सति, यं परिसगतो एको येव तं गुय्हं पस्सति, अवसेसा तत्थेव वसन्ता न पस्सन्तीति. इङ्घ मे त्वं तत्थ कारणं उपदिस, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘दिट्ठपुब्बो पन तया, महाराज, कोचि ब्याधितो पुरिसो परिकिण्णो ञातिमित्तेही’’ति. ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘अपि नु खो सा, महाराज, परिसा पस्सतेतं वेदनं, याय सो पुरिसो वेदनाय वेदयती’’ति. ‘‘न हि भन्ते, अत्तना येव सो, भन्ते, पुरिसो वेदयती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यस्सेव तथागते कङ्खा उप्पन्ना, तस्सेव तथागतो बोधनत्थाय इद्धिया तप्पटिभागं कायं दस्सेति, सो येव तं पाटिहारियं पस्सति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कञ्चिदेव पुरिसं भूतो आविसेय्य, अपि नु खो सा, महाराज, परिसा पस्सति तं भूतागमन’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, सो येव आतुरो तस्स भूतस्स आगमनं पस्सती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यस्सेव तथागते कङ्खा उप्पन्ना, तस्सेव तथागतो बोधनत्थाय इद्धिया तप्पटिभागं कायं दस्सेति, सो येव तं पाटिहारियं पस्सती’’ति.
‘‘दुक्करं, भन्ते नागसेन, भगवता कतं, यं एकस्सपि अदस्सनीयं, तं दस्सेन्तेना’’ति. ‘‘न, महाराज, भगवा गुय्हं दस्सेसि, इद्धिया पन छायं दस्सेसी’’ति. ‘‘छायायपि, भन्ते, दिट्ठाय दिट्ठं येव होति गुय्हं, यं दिस्वा निट्ठं गतो’’ति. ‘‘दुक्करञ्चापि, महाराज, तथागतो करोति बोधनेय्ये सत्ते बोधेतुं. यदि, महाराज, तथागतो किरियं हापेय्य, बोधनेय्या सत्ता न बुज्झेय्युं. यस्मा च खो, महाराज, योगञ्ञू तथागतो बोधनेय्ये सत्ते बोधेतुं, तस्मा तथागतो येन येन योगेन बोधनेय्या बुज्झन्ति, तेन तेन योगेन बोधनेय्ये बोधेति.
‘‘यथा, महाराज, भिसक्को सल्लकत्तो येन येन भेसज्जेन आतुरो अरोगो होति, तेन तेन भेसज्जेन आतुरं उपसङ्कमति, वमनीयं वमेति, विरेचनीयं विरेचेति, अनुलेपनीयं अनुलिम्पेति, अनुवासनीयं अनुवासेति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो येन येन योगेन बोधनेय्या सत्ता बुज्झन्ति, तेन तेन योगेन बोधेति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, इत्थी मूळ्हगब्भा भिसक्कस्स अदस्सनीयं गुय्हं दस्सेति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो बोधनेय्ये सत्ते बोधेतुं अदस्सनीयं गुय्हं इद्धिया छायं दस्सेसि. नत्थि, महाराज, अदस्सनीयो नाम ओकासो पुग्गलं उपादाय. यदि, महाराज, कोचि भगवतो हदयं दिस्वा बुज्झेय्य, तस्सपि भगवा योगेन हदयं दस्सेय्य, योगञ्ञू, महाराज, तथागतो देसनाकुसलो.
‘‘ननु, महाराज, तथागतो थेरस्स नन्दस्स अधिमुत्तिं जानित्वा तं देवभवनं नेत्वा देवकञ्ञायो दस्सेसि ‘इमिनायं कुलपुत्तो बुज्झिस्सती’ति, तेन च सो कुलपुत्तो बुज्झि. इति खो, महाराज, तथागतो अनेकपरियायेन सुभनिमित्तं हीळेन्तो गरहन्तो जिगुच्छन्तो तस्स बोधनहेतु ककुटपादिनियो अच्छरायो दस्सेसि. एवम्पि तथागतो योगञ्ञू देसनाकुसलो.
‘‘पुन चपरं, महाराज, तथागतो थेरस्स चूळपन्थकस्स भातरा निक्कड्ढितस्स दुक्खितस्स दुम्मनस्स उपगन्त्वा सुखुमं चोळखण्डं अदासि ‘इमिनायं कुलपुत्तो बुज्झिस्सती’ति, सो च कुलपुत्तो तेन कारणेन जिनसासने वसीभावं पापुणि. एवम्पि, महाराज, तथागतो योगञ्ञू देसनाकुसलो.
‘‘पुन चपरं, महाराज, तथागतो ब्राह्मणस्स मोघराजस्स याव ततियं पञ्हं पुट्ठो न ब्याकासि ‘एवमिमस्स कुलपुत्तस्स मानो उपसमिस्सति, मानूपसमा अभिसमयो भविस्सती’ति, तेन च तस्स कुलपुत्तस्स मानो उपसमि, मानूपसमा सो ब्राह्मणो छसु अभिञ्ञासु वसीभावं पापुणि. एवम्पि, महाराज, तथागतो योगञ्ञू देसनाकुसलो’’ति.
‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो बहुविधेहि कारणेहि, गहनं अगहनं कतं, अन्धकारो आलोको कतो, गण्ठि भिन्नो, भग्गा परवादा, जिनपुत्तानं चक्खुं तया उप्पादितं, निप्पटिभाना तित्थिया, त्वं गणिवरपवरमासज्जा’’ति.
वत्थगुय्हनिदस्सनपञ्हो ततियो.
४. फरुसवाचाभावपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना ‘परिसुद्धवचीसमाचारो आवुसो तथागतो, नत्थि तथागतस्स वचीदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति. पुन च तथागतो थेरस्स सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स अपराधे पाराजिकं पञ्ञपेन्तो फरुसाहि वाचाहि मोघपुरिसवादेन समुदाचरि, तेन च सो थेरो मोघपुरिसवादेन मङ्कुचित्तवसेन रुन्धितत्ता विप्पटिसारी नासक्खि अरियमग्गं पटिविज्झितुं. यदि, भन्ते नागसेन, परिसुद्धवचीसमाचारो तथागतो, नत्थि तथागतस्स वचीदुच्चरितं, तेन हि तथागतेन थेरस्स सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स अपराधे मोघपुरिसवादेन समुदाचिण्णन्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि भगवता थेरस्स सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स अपराधे मोघपुरिसवादेन समुदाचिण्णं, तेन हि परिसुद्धवचीसमाचारो तथागतो, नत्थि तथागतस्स वचीदुच्चरितन्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना ‘परिसुद्धवचीसमाचारो आवुसो तथागतो, नत्थि तथागतस्स वचीदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति. आयस्मतो च सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स अपराधे पाराजिकं पञ्ञपेन्तेन भगवता मोघपुरिसवादेन समुदाचिण्णं, तञ्च पन अदुट्ठचित्तेन असारम्भेन याथावलक्खणेन. किञ्च तत्थ याथावलक्खणं, यस्स, महाराज, पुग्गलस्स इमस्मिं अत्तभावे चतुसच्चाभिसमयो न होति, तस्स पुरिसत्तनं मोघं अञ्ञं कयिरमानं अञ्ञेन सम्भवति, तेन वुच्चति ‘मोघपुरिसो’ति. इति, महाराज, भगवता आयस्मतो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सताववचनेन समुदाचिण्णं, नो अभूतवादेना’’ति.
‘‘सभावम्पि, भन्ते नागसेन, यो अक्कोसन्तो भणति, तस्स मयं कहापणं दण्डं धारेम, अपराधो येव सो वत्थुं निस्साय विसुं वोहारं आचरन्तो अक्कोसती’’ति. ‘‘अत्थि पन, महाराज, सुतपुब्बं तया खलितस्स अभिवादनं वा पच्चुट्ठानं वा सक्कारं वा उपायनानुप्पदानं वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यतो कुतोचि यत्थ कत्थचि खलितो, सो परिभासनारहो होति तज्जनारहो, उत्तमङ्गम्पिस्स छिन्दन्ति हनन्तिपि बन्धन्तिपि घातेन्तिपि झापेन्तिपी’’ति [जापेन्तिपीति (सी. पी.)]. ‘‘तेन हि, महाराज, भगवता किरिया येव कता, नो अकिरिया’’ति.
‘‘किरियम्पि, भन्ते नागसेन, कुरुमानेन पतिरूपेन कातब्बं अनुच्छविकेन, सवनेनपि, भन्ते नागसेन, तथागतस्स सदेवको लोको ओत्तप्पति हिरियति भिय्यो दस्सनेन ततुत्तरिं उपसङ्कमनेन पयिरुपासनेना’’ति. ‘‘अपि नु खो, महाराज, तिकिच्छको अभिसन्ने काये कुपिते दोसे सिनेहनीयानि भेसज्जानि देती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, तिण्हानि लेखनीयानि भेसज्जानि देती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो सब्बकिलेसब्याधिवूपसमाय अनुसिट्ठिं देति, फरुसापि, महाराज, तथागतस्स वाचा सत्ते सिनेहयति, मुदुके करोति. यथा, महाराज, उण्हम्पि उदकं यं किञ्चि सिनेहनीयं सिनेहयति, मुदुकं करोति, एवमेव खो, महाराज, फरुसापि तथागतस्स वाचा अत्थवती होति करुणासहगता. यथा, महाराज, पितुवचनं पुत्तानं अत्थवन्तं होति करुणासहगतं, एवमेव खो, महाराज, फरुसापि तथागतस्स वाचा अत्थवती होति करुणासहगता. फरुसापि, महाराज, तथागतस्स वाचा सत्तानं किलेसप्पहाना [किलेसप्पहानाय (सी.)] होति. यथा, महाराज, दुग्गन्धम्पि गोमुत्तं पीतं विरसम्पि अगदं खायितं सत्तानं ब्याधिं हनति, एवमेव खो, महाराज, फरुसापि तथागतस्स वाचा अत्थवती करुणासहगता. यथा, महाराज, महन्तोपि तूलपुञ्जो [तूलपिचु (सी. स्या.)] परस्स काये निपतित्वा रुजं न करोति, एवमेव खो, महाराज, फरुसापि तथागतस्स वाचा न कस्सचि दुक्खं उप्पादेती’’ति. ‘‘सुविनिच्छितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो बहूहि कारणेहि, साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
फरुसवाचाभावपञ्हो चतुत्थो.
५. रुक्खअचेतनाभावपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं तथागतेन –
‘‘‘अचेतनं ब्राह्मण अस्सुणन्तं, जानो अजानन्तमिमं पलासं;
आरद्धवीरियो धुवं अप्पमत्तो, सुखसेय्यं पुच्छसि किस्स हेतू’ति [जा. १.४.२५].
पुन च भणितं –
‘‘‘इति फन्दनरुक्खोपि, तावदे अज्झभासथ;
मय्हम्पि वचनं अत्थि, भारद्वाज सुणोहि मे’ति [जा. १.१३.२०].
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, रुक्खो अचेतनो, तेन हि फन्दनेन रुक्खेन भारद्वाजेन सह सल्लपितन्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि फन्दनेन रुक्खेन भारद्वाजेन सद्धिं सल्लपितं, तेन हि रुक्खो अचेतनोति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पतो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘रुक्खो अचेतनो’ति, फन्दनेन च रुक्खेन भारद्वाजेन सद्धिं सल्लपितं, तञ्च पन वचनं लोकसमञ्ञाय भणितं. नत्थि, महाराज, अचेतनस्स रुक्खस्स सल्लापो नाम, अपि च, महाराज, तस्मिं रुक्खे अधिवत्थाय देवतायेतं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति, यथा, महाराज, सकटं धञ्ञस्स परिपूरितं धञ्ञसकटन्ति जनो वोहरति, न च तं धञ्ञमयं सकटं, रुक्खमयं सकटं, तस्मिं सकटे धञ्ञस्स पन आकिरितत्ता धञ्ञसकटन्ति जनो वोहरति, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो, या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सा येव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, दधिं मन्थयमानो तक्कं मन्थेमीति वोहरति, न तं तक्कं, यं सो मन्थेति, दधिं येव सो मन्थेन्तो तक्कं मन्थेमीति वोहरति, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो. या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सायेव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, असन्तं साधेतुकामो सन्तं साधेमीति वोहरति, असिद्धं सिद्धन्ति वोहरति, एवमेसा लोकसमञ्ञा, एवमेव खो, महाराज, न रुक्खो सल्लपति, रुक्खो अचेतनो. या पन तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता, तस्सायेव तं अधिवचनं रुक्खोति, रुक्खो सल्लपतीति चेसा लोकपण्णत्ति, याय, महाराज, लोकसमञ्ञाय जनो वोहरति, तथागतोपि तायेव लोकसमञ्ञाय सत्तानं धम्मं देसेती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
रुक्खअचेतनाभावपञ्हो पञ्चमो.
६. पिण्डपातमहप्फलपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं धम्मसङ्गीतिकारकेहि थेरेहि –
‘‘‘चुन्दस्स भत्तं भुञ्जित्वा, कम्मारस्साति मे सुतं;
आबाधं सम्फुसी धीरो, पबाळ्हं मारणन्तिक’न्ति [दी. नि. २.१९०].
‘‘पुन च भगवता भणितं ‘द्वेमे, आनन्द, पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च. कतमे द्वे? यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झि, यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति. इमे द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका, अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवतो चुन्दस्स भत्तं भुत्ताविस्स [भुञ्जित्वा (सी.)] खरो आबाधो उप्पन्नो, पबाळ्हा च वेदना पवत्ता मारणन्तिका, तेन हि ‘द्वेमे, आनन्द, पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि द्वेमे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च, तेन हि भगवतो चुन्दस्स भत्तं भुत्ताविस्स [भुञ्जित्वा (सी.)] खरो आबाधो उप्पन्नो, पबाळ्हा च वेदना पवत्ता मारणन्तिकाति तम्पि वचनं मिच्छा. किंनु खो, भन्ते नागसेन, सो पिण्डपातो विसगतताय महप्फलो, रोगुप्पादकताय महप्फलो, आयुविनासकताय महप्फलो, भगवतो जीवितहरणताय महप्फलो? तत्थ मे कारणं ब्रूहि परवादानं निग्गहाय, एत्थायं जनो सम्मूळ्हो लोभवसेन अतिबहुं खायितेन लोहितपक्खन्दिका उप्पन्नाति. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, धम्मसङ्गीतिकारकेहि थेरेहि –
‘‘‘चुन्दस्स भत्तं भुञ्जित्वा, कम्मारस्साति मे सुतं;
आबाधं सम्फुसी धीरो, पबाळ्हं मारणन्तिक’न्ति.
‘‘भगवता च भणितं ‘द्वेमे, आनन्द, पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च. कतमे द्वे? यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झि, यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति [परिनिब्बायि (सी.)], इमे द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका, अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’ति.
‘‘सो पन पिण्डपातो बहुगुणो अनेकानिसंसो. देवता, महाराज, हट्ठा पसन्नमानसा ‘अयं भगवतो पच्छिमो पिण्डपातो’ति दिब्बं ओजं सूकरमद्दवे आकिरिंसु. तञ्च पन सम्मापाकं लहुपाकं [बहुपाकं (सी.)] मनुञ्ञं बहुरसं जट्ठरग्गितेजस्स हितं. न, महाराज, ततोनिदानं भगवतो कोचि अनुप्पन्नो रोगो उप्पन्नो, अपि च, महाराज, भगवतो पकतिदुब्बले सरीरे खीणे आयुसङ्खारे उप्पन्नो रोगो भिय्यो अभिवड्ढि.
‘‘यथा, महाराज, पकतिया जलमानो अग्गि अञ्ञस्मिं उपादाने दिन्ने भिय्यो पज्जलति, एवमेव खो, महाराज, भगवतो पकतिदुब्बले सरीरे खीणे आयुसङ्खारे उप्पन्नो रोगो भिय्यो अभिवड्ढि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सोतो पकतिया सन्दमानो अभिवुट्ठे महामेघे भिय्यो महोघो उदकवाहको होति, एवमेव खो, महाराज, भगवतो पकतिदुब्बले सरीरे खीणे आयुसङ्खारे उप्पन्नो रोगो भिय्यो अभिवड्ढि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पकतिया अभिसन्नधातु कुच्छि अञ्ञस्मिं अज्झोहरिते भिय्यो आयमेय्य [आमयेय्य (सी.)], एवमेव खो, महाराज, भगवतो पकतिदुब्बले सरीरे खीणे आयुसङ्खारे उप्पन्नो रोगो भिय्यो अभिवड्ढि, नत्थि, महाराज, तस्मिं पिण्डपाते दोसो, न च तस्स सक्का दोसं आरोपेतु’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन ते द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’ति? ‘‘धम्मानुमज्जनसमापत्तिवसेन, महाराज, ते द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमेसं धम्मानं अनुमज्जनसमापत्तिवसेन ते द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’ति? ‘‘नवन्नं, महाराज, अनुपुब्बविहारसमापत्तीनं अनुलोमप्पटिलोमसमापज्जनवसेन ते द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, द्वीसु येव दिवसेसु अधिमत्तं तथागतो नवानुपुब्बविहारसमापत्तियो अनुलोमप्पटिलोमं समापज्जी’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं भन्ते नागसेन. यं इमस्मिं बुद्धक्खेत्ते असदिसं परमदानं, तम्पि इमेहि द्वीहि पिण्डपातेहि अगणितं. अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन. याव महन्ता नवानुपुब्बविहारसमापत्तियो, यत्र हि नाम नवानुपुब्बविहारसमापत्तिवसेन दानं महप्फलतरं होति महानिसंसतरञ्च. साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
पिण्डपातमहप्फलपञ्हो छट्ठो.
७. बुद्धपूजनपञ्हो
७. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं तथागतेन ‘अब्यावटा तुम्हे, आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति. पुन च भणितं –
‘‘‘पूजेथ नं पूजनियस्स धातुं;
एवं किर सग्गमितो गमिस्सथा’ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, तथागतेन भणितं ‘अब्यावटा तुम्हे, आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति, तेन हि ‘पूजेथ नं पूजनियस्स धातुं, एवं करा सग्गमितो गमिस्सथा’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘पूजेथ नं पूजनियस्स धातुं, एवं करा सग्गमितो गमिस्सथा’ति, तेन हि ‘अब्यावटा तुम्हे आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अब्यावटा तुम्हे, आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति, पुन च भणितं ‘पूजेथ नं पूजनियस्स धातुं, एवं करा सग्गमितो गमिस्सथा’ति, तञ्च पन न सब्बेसं जिनपुत्तानं येव आरब्भ भणितं ‘अब्यावटा तुम्हे, आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति. अकम्मं हेतं, महाराज, जिनपुत्तानं यदिदं पूजा, सम्मसनं सङ्खारानं, योनिसो मनसिकारो, सतिपट्ठानानुपस्सना, आरम्मणसारग्गाहो, किलेसयुद्धं, सदत्थमनुयुञ्जना, एतं जिनपुत्तानं करणीयं, अवसेसानं देवमनुस्सानं पूजा करणीया.
‘‘यथा, महाराज, महिया राजपुत्तानं हत्थिअस्सरथधनुथरुलेखमुद्दासिक्खाखग्गमन्तसुति- सम्मुतियुद्धयुज्झापनकिरिया करणीया, अवसेसानं पुथुवेस्ससुद्दानं कसि वणिज्जा गोरक्खा करणीया, एवमेव खो, महाराज, अकम्मं हेतं जिनपुत्तानं यदिदं पूजा, सम्मसनं सङ्खारानं, योनिसो मनसिकारो, सतिपट्ठानानुपस्सना, आरम्मणसारग्गाहो, किलेसयुद्धं, सदत्थमनुयुञ्जना, एतं जिनपुत्तानं करणीयं, अवसेसानं देवमनुस्सानं पूजा करणीया.
‘‘यथा वा पन, महाराज, ब्राह्मणमाणवकानं इरुवेदं यजुवेदं सामवेदं अथब्बणवेदं लक्खणं इतिहासं पुराणं निघण्डु केटुभं अक्खरप्पभेदं पदं वेय्याकरणं भासमग्गं उप्पातं सुपिनं निमित्तं छळङ्गं चन्दग्गाहं सूरियग्गाहं सुक्कराहुचरितं उळुग्गहयुद्धं [ओळुग्गहयुद्धं (क.)] देवदुन्दुभिस्सरं ओक्कन्ति उक्कापातं भूमिकम्मं [भूमिकम्पं (सी. पी.)] दिसादाहं भुम्मन्तलिक्खं जोतिसं लोकायतिकं साचक्कं मिगचक्कं अन्तरचक्कं मिस्सकुप्पादं सकुणरुतरवितं [सकुणरुतं (सी.)] सिक्खा करणीया, अवसेसानं पुथुवेस्ससुद्दानं कसि वणिज्जा गोरक्खा करणीया, एवमेव खो, महाराज, अकम्मं हेतं जिनपुत्तानं यदिदं पूजा, सम्मसनं सङ्खारानं, योनिसो मनसिकारो, सतिपट्ठानानुपस्सना, आरम्मणसारग्गाहो, किलेसयुद्धं, सदत्थमनुयुञ्जना, एतं जिनपुत्तानं करणीयं, अवसेसानं देवमनुस्सानं पूजा करणीया, तस्मा, महाराज, तथागतो ‘मा इमे अकम्मे युञ्जन्तु, कम्मे इमे युञ्जन्तू’ति आह ‘अब्यावटा तुम्हे, आनन्द, होथ तथागतस्स सरीरपूजाया’ति. यदेतं, महाराज, तथागतो न भणेय्य, पत्तचीवरम्पि अत्तनो परियादापेत्वा भिक्खू बुद्धपूजं येव करेय्यु’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
बुद्धपूजनपञ्हो सत्तमो.
८. पादसकलिकाहतपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘भगवतो गच्छन्तस्स अयं अचेतना महापथवी निन्नं उन्नमति, उन्नतं ओनमती’ति, पुन च भणथ ‘भगवतो पादो सकलिकाय खतो’ति. या सा सकलिका भगवतो पादे पतिता, किस्स पन सा सकलिका भगवतो पादा न निवत्ता. यदि, भन्ते नागसेन, भगवतो गच्छन्तस्स अयं अचेतना महापथवी निन्नं उन्नमति, उन्नतं ओनमति, तेन हि ‘भगवतो पादो सकलिकाय खतो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि भगवतो पादो सकलिकाय खतो, तेन हि ‘भगवतो गच्छन्तस्स अयं अचेतना महापथवी निन्नं उन्नमति उन्नतं ओनमती’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘सच्चं, महाराज, अत्थेतं भगवतो गच्छन्तस्स अयं अचेतना महापथवी निन्नं उन्नमति उन्नतं ओनमति, भगवतो च पादो सकलिकाय खतो, न च पन सा सकलिका अत्तनो धम्मताय पतिता, देवदत्तस्स उपक्कमेन पतिता. देवदत्तो, महाराज, बहूनि जातिसतसहस्सानि भगवति आघातं बन्धि, सो तेन आघातेन ‘महन्तं कूटागारप्पमाणं पासाणं भगवतो उपरि पातेस्सामी’ति मुञ्चि. अथ द्वे सेला पथवितो उट्ठहित्वा तं पासाणं सम्पटिच्छिंसु, अथ नेसं सम्पहारेन पासाणतो पपटिका भिज्जित्वा येन वा तेन वा पतन्ती भगवतो पादे पतिता’’ति.
‘‘यथा च, भन्ते नागसेन, द्वे सेला पासाणं सम्पटिच्छिंसु, तथेव पपटिकापि सम्पटिच्छितब्बा’’ति? ‘‘सम्पटिच्छितम्पि, महाराज, इधेकच्चं पग्घरति पसवति न ठानमुपगच्छति, यथा, महाराज, उदकं पाणिना गहितं अङ्गुलन्तरिकाहि पग्घरति पसवति न ठानमुपगच्छति, खीरं तक्कं मधुं सप्पि तेसं मच्छरसं मंसरसं पाणिना गहितं अङ्गुलन्तरिकाहि पग्घरति पसवति न ठानमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, सम्पटिच्छनत्थं उपगतानं द्विन्नं सेलानं सम्पहारेन पासाणतो पपटिका भिज्जित्वा येन वा तेन वा पतन्ती भगवतो पादे पतिता.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सण्हसुखुमअणुरजसमं पुळिनं मुट्ठिना गहितं अङ्गुलन्तरिकाहि पग्घरति पसवति न ठानमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, सम्पटिच्छनत्थं उपगतानं द्विन्नं सेलानं सम्पहारेन पासाणतो पपटिका भिज्जित्वा येन वा तेन वा पतन्ती भगवतो पादे पतिता.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कबळो मुखेन गहितो इधेकच्चस्स मुखतो मुच्चित्वा पग्घरति पसवति न ठानमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, सम्पटिच्छनत्थं उपगतानं द्विन्नं सेलानं सम्पहारेन पासाणतो पपटिका भिज्जित्वा येन वा तेन वा पतन्ती भगवतो पादे पतिता’’ति.
‘‘होतु, भन्ते नागसेन, सेलेहि पासाणो सम्पटिच्छितो, अथ पपटिकायपि अपचिति कातब्बा यथेव महापथविया’’ति? ‘‘द्वादसिमे, महाराज, अपचितिं न करोन्ति. कतमे द्वादस? रत्तो रागवसेन अपचितिं न करोति, दुट्ठो दोसवसेन, मूळ्हो मोहवसेन, उन्नतो मानवसेन, निग्गुणो अविसेसताय, अतिथद्धो अनिसेधनताय, हीनो हीनसभावताय, वचनकरो अनिस्सरताय, पापो कदरियताय, दुक्खापितो पटिदुक्खापनताय, लुद्धो लोभाभिभूतताय, आयूहितो अत्थसाधनताय [अत्थसाधनेन (स्या. पी. क.)] अपचितिं न करोति. इमे खो महाराज द्वादस अपचितिं न करोन्ति. सा च पन पपटिका पासाणसम्पहारेन भिज्जित्वा अनिमित्तकतदिसा येन वा तेन वा पतमाना भगवतो पादे पतिता.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सण्हसुखुमअणुरजो अनिलबलसमाहतो अनिमित्तकतदिसो येन वा तेन वा अभिकिरति, एवमेव खो, महाराज, सा पपटिका पासाणसम्पहारेन भिज्जित्वा अनिमित्तकतदिसा येन वा तेन वा पतमाना भगवतो पादे पतिता. यदि पन, महाराज, सा पपटिका पासाणतो विसुं न भवेय्य, तम्पि ते सेला पासाणपपटिकं उप्पतित्वा गण्हेय्युं. एसा पन, महाराज, पपटिका न भूमट्ठा न आकासट्ठा, पासाणसम्पहारवेगेन भिज्जित्वा अनिमित्तकतदिसा येन वा तेन वा पतमाना भगवतो पादे पतिता.
‘‘यथा वा पन, महाराज, वातमण्डलिकाय उक्खित्तं पुराणपण्णं अनिमित्तकतदिसं येन वा तेन वा पतति, एवमेव खो, महाराज, एसा पपटिका पासाणसम्पहारवेगेन अनिमित्तकतदिसा येन वा तेन वा पतमाना भगवतो पादे पतिता. अपि च, महाराज, अकतञ्ञुस्स कदरियस्स देवदत्तस्स दुक्खानुभवनाय पपटिका भगवतो पादे पतिता’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
पादसकलिकाहतपञ्हो अट्ठमो.
९. अग्गग्गसमणपञ्हो
९. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘आसवानं खया समणो होती’ति. पुन च भणितं –
‘‘‘चतुब्भि धम्मेहि समङ्गिभूतं, तं वे नरं समणं आहु लोके’ति.
तत्रिमे चत्तारो धम्मा खन्ति अप्पाहारता रतिविप्पहानं आकिञ्चञ्ञं. सब्बानि पनेतानि अपरिक्खीणासवस्स सकिलेसस्सेव होन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, आसवानं खया समणो होति, तेन हि ‘चतुब्भि धम्मेहि समङ्गिभूतं, तं वे नरं समणं आहु लोके’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि चतुब्भि धम्मेहि समङ्गिभूतो समणो होति, तेन हि ‘आसवानं खया समणो होती’ति तम्पि वचनं मिच्छा, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘आसवानं खया समणो होती’ति. पुन च भणितं ‘चतुब्भि धम्मेहि समङ्गिभूतं, तं वे नरं समणं आहु लोके’ति. तदिदं, महाराज, वचनं तेसं तेसं पुग्गलानं गुणवसेन भणितं ‘चतुब्भि धम्मेहि समङ्गिभूतं, तं वे नरं समणं आहु लोके’ति, इदं पन निरवसेसवचनं ‘आसवानं खया समणो होती’ति.
‘‘अपि च, महाराज, ये केचि किलेसूपसमाय पटिपन्ना, ते सब्बे उपादायुपादाय समणो खीणासवो अग्गमक्खायति. यथा, महाराज, यानि कानिचि जलजथलजपुप्फानि, वस्सिकं तेसं अग्गमक्खायति, अवसेसानि यानि कानिचि विविधानि पुप्फजातानि, सब्बानि तानि पुप्फानि येव, उपादायुपादाय पन वस्सिकं येव पुप्फं जनस्स पत्थितं पिहयितं. एवमेव खो, महाराज, ये केचि किलेसूपसमाय पटिपन्ना, ते सब्बे उपादायुपादाय समणो खीणासवो अग्गमक्खायति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सब्बधञ्ञानं सालि अग्गमक्खायति, या काचि अवसेसा विविधा धञ्ञजातियो, ता सब्बा उपादायुपादाय भोजनानि सरीरयापनाय, सालि येव तेसं अग्गमक्खायति. एवमेव खो, महाराज, ये केचि किलेसूपसमाय पटिपन्ना, ते सब्बे उपादायुपादाय समणो खीणासवो अग्गमक्खायती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अग्गग्गसमणपञ्हो नवमो.
१०. वण्णभणनपञ्हो
१०. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘ममं वा, भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा, सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र तुम्हेहि न आनन्दो, न सोमनस्सं, न चेतसो उप्पिलावितत्तं करणीय’न्ति पुन च तथागतो सेलस्स ब्राह्मणस्स यथाभुच्चे वण्णे भञ्ञमाने आनन्दितो सुमनो उप्पिलावितो भिय्यो उत्तरिं सकगुणं पकित्तेसि –
‘‘‘राजाहमस्मि सेलाति, धम्मराजा अनुत्तरो;
धम्मेन चक्कं वत्तेमि, चक्कं अप्पटिवत्तिय’न्ति [म. नि. २.३९९].
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘ममं वा, भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र तुम्हेहि न आनन्दो, न सोमनस्सं, न चेतसो उप्पिलावितत्तं करणीय’न्ति, तेन हि सेलस्स ब्राह्मणस्स यथाभुच्चे वण्णे भञ्ञमाने आनन्दितो सुमनो उप्पिलावितो भिय्यो उत्तरिं सकगुणं पकित्तेसीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि सेलस्स ब्राह्मणस्स यथाभुच्चे वण्णे भञ्ञमाने आनन्दितो सुमनो उप्पिलावितो भिय्यो उत्तरिं सकगुणं पकित्तेसि, तेन हि ‘ममं वा, भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र तुम्हेहि न आनन्दो, न सोमनस्सं, न चेतसो उप्पिलावितत्तं करणीय’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘ममं वा, भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र तुम्हेहि न आनन्दो, न सोमनस्सं, न चेतसो उप्पिलावितत्तं करणीय’न्ति. सेलस्स च ब्राह्मणस्स यथाभुच्चे वण्णे भञ्ञमाने भिय्यो उत्तरिं सकगुणं पकित्तितं –
‘‘‘राजाहमस्मि सेलाति, धम्मराजा अनुत्तरो;
धम्मेन चक्कं वत्तेमि, चक्कं अप्पटिवत्तिय’न्ति.
‘‘पठमं, महाराज, भगवता धम्मस्स सभावसरसलक्खणं सभावं अवितथं भूतं तच्छं तथत्थं परिदीपयमानेन भणितं ‘ममं वा भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र तुम्हेहि न आनन्दो, न सोमनस्सं, न चेतसो उप्पिलावितत्तं करणीय’न्ति. यं पन भगवता सेलस्स ब्राह्मणस्स यथाभुच्चे वण्णे भञ्ञमाने भिय्यो उत्तरिं सकगुणं पकित्तितं ‘राजाहमस्मि सेलाति, धम्मराजा अनुत्तरो’ति तं न लाभहेतु, न यसहेतु, न अत्तहेतु, न पक्खहेतु, न अन्तेवासिकम्यताय, अथ खो अनुकम्पाय कारुञ्ञेन हितवसेन एवं इमस्स धम्माभिसमयो भविस्सति तिण्णञ्च माणवकसतानन्ति, एवं भिय्यो उत्तरिं सकगुणं भणितं ‘राजाहमस्मि सेलाति, धम्मराजा अनुत्तरो’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
वण्णभणनपञ्हो दसमो.
११. अहिंसानिग्गहपञ्हो
११. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अहिंसयं परं लोके, पियो होहिसि मामको’ति. पुन च भणितं ‘निग्गण्हे निग्गहारहं, पग्गण्हे पग्गहारह’न्ति. निग्गहो नाम, भन्ते नागसेन, हत्थच्छेदो पादच्छेदो वधो बन्धनं कारणा मारणं सन्ततिविकोपनं, न एतं वचनं भगवतो युत्तं, न च भगवा अरहति एतं वचनं वत्तुं. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘अहिंसयं परं लोके, पियो होहिसि मामको’’ति, तेन हि ‘‘निग्गण्हे निग्गहारहं, पग्गण्हे पग्गहारह’’न्ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘‘निग्गण्हे निग्गहारहं, पग्गण्हे पग्गहारह’’न्ति, तेन हि ‘‘अहिंसयं परं लोके, पियो होहिसि मामको’’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अहिंसयं परं लोके, पियो होहिसि मामको’ति, भणितञ्च ‘निग्गण्हे निग्गहारहं, पग्गण्हे पग्गहारह’न्ति. ‘अहिंसयं परं लोके, पियो होहिसि मामको’ति सब्बेसं, महाराज, तथागतानं अनुमतं एतं, एसा अनुसिट्ठि, एसा धम्मदेसना, धम्मो हि, महाराज, अहिंसालक्खणो, सभाववचनं एतं. यं पन, महाराज, तथागतो आह ‘निग्गण्हे निग्गहारहं, पग्गण्हे पग्गहारह’न्ति, भासा एसा, उद्धतं, महाराज, चित्तं निग्गहेतब्बं, लीनं चित्तं पग्गहेतब्बं. अकुसलं चित्तं निग्गहेतब्बं, कुसलं चित्तं पग्गहेतब्बं. अयोनिसो मनसिकारो निग्गहेतब्बो, योनिसो मनसिकारो पग्गहेतब्बो. मिच्छापटिपन्नो निग्गहेतब्बो, सम्मापटिपन्नो पग्गहेतब्बो. अनरियो निग्गहेतब्बो अरियो पग्गहेतब्बो. चोरो निग्गहेतब्बो, अचोरो पग्गहेतब्बो’’ति.
‘‘होतु, भन्ते नागसेन, इदानि त्वं पच्चागतोसि मम विसयं, यमहं पुच्छामि, सो मे अत्थो उपगतो. चोरो पन, भन्ते नागसेन, निग्गण्हन्तेन कथं निग्गहेतब्बो’’ति? ‘‘चोरो, महाराज, निग्गण्हन्तेन एवं निग्गहेतब्बो, परिभासनीयो परिभासितब्बो, दण्डनीयो दण्डेतब्बो, पब्बाजनीयो पब्बाजेतब्बो, बन्धनीयो बन्धितब्बो, घातनीयो घातेतब्बो’’ति. ‘‘यं पन, भन्ते नागसेन, चोरानं घातनं, तं तथागतानं अनुमत’’न्ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किस्स पन चोरो अनुसासनीयो अनुमतो तथागतान’’न्ति? ‘‘यो सो, महाराज, घातीयति, न सो तथागतानं अनुमतिया घातीयति, सयंकतेन सो घातीयति, अपि च धम्मानुसिट्ठिया अनुसासीयति, सक्का पन, महाराज, तया पुरिसं अकारकं अनपराधं वीथियं चरन्तं गहेत्वा घातयितु’’न्ति? ‘‘न सक्का, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘अकारकत्ता, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, न चोरो तथागतानं अनुमतिया हञ्ञति, सयंकतेन सो हञ्ञति, किं पनेत्थ अनुसासको किञ्चि दोसं आपज्जती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, तथागतानं अनुसिट्ठि सम्मानुसिट्ठि होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अहिंसानिग्गहपञ्हो एकादसमो.
१२. भिक्खुपणामितपञ्हो
१२. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अक्कोधनो विगतखिलोहमस्मी’ति, पुन च तथागतो थेरे सारिपुत्तमोग्गल्लाने सपरिसे पणामेसि, किं नु खो, भन्ते नागसेन, तथागतो कुपितो परिसं पणामेसि, उदाहु तुट्ठो पणामेसि, एतं ताव जानाहि इमं नामाति? यदि, भन्ते नागसेन, कुपितो परिसं पणामेसि, तेन हि तथागतस्स कोधो अप्पटिवत्तितो, यदि तुट्ठो पणामेसि, तेन हि अवत्थुस्मिं अजानन्तेन पणामिता. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अक्कोधनो विगतखिलोहमस्मी’ति, पणामिता च थेरा सारिपुत्तमोग्गल्लाना सपरिसा, तञ्च पन न कोपेन, इध, महाराज, कोचिदेव पुरिसो महापथविया मूले वा खाणुके वा पासाणे वा कठले वा विसमे वा भूमिभागे खलित्वा पतति, अपि नु खो, महाराज, महापथवी कुपिता तं पातेती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नत्थि महापथविया कोपो वा पसादो वा, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता महापथवी, सयमेव सो अलसो खलित्वा पतितोति. एवमेव खो, महाराज, नत्थि तथागतानं कोपो वा पसादो वा, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता तथागता अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, अथ खो सयं कतेनेव ते अत्तनो अपराधेन पणामिता.
‘‘इध पन, महाराज, महासमुद्दो न मतेन कुणपेन संवसति, यं होति महासमुद्दे मतं कुणपं, तं खिप्पमेव निच्छुभति थलं उस्सारेति. अपि नु खो, महाराज, महासमुद्दो कुपितो तं कुणपं निच्छुभती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नत्थि महासमुद्दस्स कोपो वा पसादो वा, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो महासमुद्दो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि तथागतानं कोपो वा पसादो वा, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता तथागता अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, अथ खो सयं कतेनेव ते अत्तनो अपराधेन पणामिता.
‘‘यथा, महाराज, पथविया खलितो पतीयति, एवं जिनसासनवरे खलितो पणामीयति. यथा, महाराज, समुद्दे मतं कुणपं निच्छुभीयति, एवं जिनसासनवरे खलितो पणामीयति. यं पन ते, महाराज, तथागतो पणामेसि, तेसं अत्थकामो हितकामो सुखकामो विसुद्धिकामो ‘एवं इमे जातिजराब्याधिमरणेहि परिमुच्चिस्सन्ती’ति पणामेसी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
भिक्खुपणामितपञ्हो द्वादसमो.
पणामितवग्गो ततियो.
इमस्मिं वग्गे द्वादस पञ्हा.