५. सिविराजचक्खुदानपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एवं भणथ ‘सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानि, अन्धस्स सतो पुन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानी’ति, एतम्पि वचनं सकसटं सनिग्गहं सदोसं ‘हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं नत्थि दिब्बचक्खुस्स उप्पादो’ति सुत्ते वुत्तं, यदि, भन्ते नागसेन, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानि, तेन हि ‘पुन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानी’ति यं वचनं, तं मिच्छा; यदि दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानि, तेन हि ‘सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानी’ति यं वचनं, तम्पि मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गण्ठितोपि गण्ठितरो वेठतोपि वेठतरो गहनतोपि गहनतरो, सो तवानुप्पत्तो, तत्थ छन्दमभिजनेहि निब्बाहनाय परवादानं निग्गहाया’’ति.

‘‘दिन्नानि, महाराज, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि, तत्थ मा विमतिं उप्पादेहि, पुन दिब्बानि च चक्खूनि उप्पन्नानि, तत्थापि मा विमतिं जनेही’’ति. ‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, एत्थ कारणं, येन कारणेन हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जति, इङ्घ ताव कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति?

‘‘किं पन, महाराज, अत्थि लोके सच्चं नाम, येन सच्चवादिनो सच्चकिरियं करोन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि लोके सच्चं नाम, सच्चेन, भन्ते नागसेन, सच्चवादिनो सच्चकिरियं कत्वा देवं वस्सापेन्ति, अग्गिं निब्बापेन्ति, विसं पटिहनन्ति, अञ्ञम्पि विविधं कत्तब्बं करोन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, युज्जति समेति सिविराजस्स सच्चबलेन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानीति, सच्चबलेन, महाराज, अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जति, सच्चं येव तत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादाय.

‘‘यथा, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘महामेघो पवस्सतू’ति, तेसं सह सच्चमनुगीतेन महामेघो पवस्सति, अपि नु खो, महाराज, अत्थि आकासे वस्सहेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना महामेघो पवस्सती’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ हेतु भवति महतो मेघस्स पवस्सनाया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि तस्स पकतिहेतु, सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो पटिनिवत्ततू’ति, तेसं सह सच्चमनुगीतेन जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो खणेन पटिनिवत्तति. अपि नु खो, महाराज, अत्थि तस्मिं जलितपज्जलिते महाअग्गिक्खन्धे हेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो खणेन पटिनिवत्तती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ वत्थु होति तस्स जलितपज्जलितस्स महाअग्गिक्खन्धस्स खणेन पटिनिवत्तनाया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि तस्स पकतिहेतु, सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘विसं हलाहलं अगदं भवतू’ति. तेसं सह सच्चमनुगीतेन विसं हलाहलं खणेन अगदं भवति, अपि नु खो, महाराज, अत्थि तस्मिं हलाहलविसे हेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना विसं हलाहलं खणेन अगदं भवती’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ हेतु भवति विसस्स हलाहलस्स खणेन पटिघाताया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, विना पकतिहेतुं सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.

‘‘चतुन्नम्पि, महाराज, अरियसच्चानं पटिवेधाय नत्थञ्ञं वत्थु, सच्चं वत्थुं कत्वा चत्तारि अरियसच्चानि पटिविज्झन्तीति. अत्थि, महाराज, चीनविसये चीनराजा, सो महासमुद्दे कीळितुकामो [बलिं कातुकामो (सी. पी.)] चतुमासे चतुमासे सच्चकिरियं कत्वा सह रथेन अन्तोमहासमुद्दे योजनं पविसति, तस्स रथसीसस्स पुरतो पुरतो महावारिक्खन्धो पटिक्कमति, निक्खन्तस्स पुन ओत्थरति, अपि नु खो, महाराज, सो महासमुद्दो सदेवमनुस्सेनपि लोकेन पकतिकायबलेन सक्का पटिक्कमापेतु’’न्ति? ‘‘अतिपरित्तकेपि, भन्ते, तळाके उदकं न सक्का सदेवमनुस्सेनपि लोकेन पकतिकायबलेन पटिक्कमापेतुं, किं पन महासमुद्दे उदक’’न्ति? ‘‘इमिनापि, महाराज, कारणेन सच्चबलं ञातब्बं ‘नत्थि तं ठानं, यं सच्चेन न पत्तब्ब’न्ति.

‘‘नगरे, महाराज, पाटलिपुत्ते असोको धम्मराजा सनेगमजानपदअमच्चभटबलमहामत्तेहि परिवुतो गङ्गं नदिं [गङ्गानदिं (सी.)] नवसलिलसम्पुण्णं समतित्थिकं सम्भरितं पञ्चयोजनसतायामं योजनपुथुलं सन्दमानं दिस्वा अमच्चे एवमाह ‘अत्थि कोचि, भणे, समत्थो, यो इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेतु’न्ति. अमच्चा आहंसु ‘दुक्करं देवा’ति.

‘‘तस्मिं येव गङ्गाकूले ठिता बन्धुमती नाम गणिका अस्सोसि रञ्ञा किर एवं वुत्तं ‘सक्का नु खो इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेतु’न्ति, सा एवमाह ‘अहञ्हि नगरे पाटलिपुत्ते गणिका रूपूपजीविनी अन्तिमजीविका, मम ताव राजा सच्चकिरियं पस्सतू’ति. अथ सा सच्चकिरियं अकासि, सह तस्सा सच्चकिरियाय खणेन सा महागङ्गा गळगळायन्ती पटिसोतं सन्दित्थ महतो जनकायस्स पस्सतो.

‘‘अथ राजा गङ्गाय आवट्टऊमिवेगजनितं हलाहलसद्दं सुत्वा विम्हितो अच्छरियब्भुतजातो अमच्चे एवमाह ‘किस्सायं, भणे, महागङ्गा पटिसोतं सन्दती’ति? ‘बन्धुमती, महाराज, गणिका तव वचनं सुत्वा सच्चकिरियं अकासि, तस्सा सच्चकिरियाय महागङ्गा उद्धंमुखा सन्दती’ति.

‘‘अथ संविग्गहदयो राजा तुरिततुरितो सयं गन्त्वा तं गणिकं पुच्छि ‘सच्चं किर, जे, तया सच्चकिरियाय अयं गङ्गा पटिसोतं सन्दापिता’ति? ‘आम देवा’ति. राजा आह ‘किं ते तत्थ बलं अत्थि, को वा ते वचनं आदियति अनुम्मत्तो, केन त्वं बलेन इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसी’ति? सा आह ‘सच्चबलेनाहं, महाराज, इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसि’न्ति. राजा आह ‘किं ते सच्चबलं अत्थि चोरिया धुत्तिया असतिया छिन्निकाय पापिया भिन्नसीलाय [पापिकाय भिन्नसीमाय (सी.)] हिरिअतिक्कन्तिकाय अन्धजनपलोभिकाया’ति. ‘सच्चं, महाराज, तादिसिका अहं, तादिसिकायपि मे, महाराज, सच्चकिरिया अत्थि, यायाहं इच्छमाना सदेवकम्पि लोकं परिवत्तेय्य’न्ति. राजा आह ‘कतमा पन सा होति सच्चकिरिया, इङ्घ मं सावेही’ति. ‘यो मे, महाराज, धनं देति खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा अञ्ञो वा कोचि, तेसं समकं येव उपट्ठहामि, ‘‘खत्तियो’’ति विसेसो नत्थि, ‘‘सुद्दो’’ति अतिमञ्ञना [अतिमञ्ञमानो (क.)] नत्थि, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता धनस्सामिकं परिचरामि, एसा मे देव सच्चकिरिया, यायाहं इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसि’न्ति.

‘‘इतिपि, महाराज, सच्चे ठिता न किञ्चि अत्थं न विन्दन्ति. दिन्नानि च, महाराज, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि, दिब्बचक्खूनि च उप्पन्नानि, तञ्च सच्चकिरियाय. यं पन सुत्ते वुत्तं ‘मंसचक्खुस्मिं नट्ठे अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं नत्थि दिब्बचक्खुस्स उप्पादो’ति. तं भावनामयं चक्खुं सन्धाय वुत्तं, एवमेतं, महाराज, धारेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो, सुनिद्दिट्ठो निग्गहो, सुमद्दिता परवादा, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

सिविराजचक्खुदानपञ्हो पञ्चमो.