६. गब्भावक्कन्तिपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति [गब्भस्सावक्कन्ति (म. नि. १.४०८)] होति, इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति, इमेसं खो, भिक्खवे, तिण्णं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति, असेसवचनमेतं, निस्सेसवचनमेतं, निप्परियायवचनमेतं, अरहस्सवचनमेतं, सदेवमनुस्सानं मज्झे निसीदित्वा भणितं, अयञ्च द्विन्नं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति दिस्सति, दुकूलेन तापसेन पारिकाय तापसिया उतुनिकाले दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभि परामट्ठा, तस्स तेन नाभिपरामसनेन सामकुमारो निब्बत्तो. मातङ्गेनापि इसिना ब्राह्मणकञ्ञाय उतुनिकाले दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभि परामट्ठा, तस्स तेन नाभिपरामसनेन मण्डब्यो नाम माणवको निब्बत्तोति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति. तेन हि सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको उभोपि ते नाभिपरामसनेन निब्बत्ताति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि, भन्ते, तथागतेन भणितं ‘सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको नाभिपरामसनेन निब्बत्ता’’ति, तेन हि ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति यं वचनं, तम्पि मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुगम्भीरो सुनिपुणो विसयो बुद्धिमन्तानं, सो तवानुप्पत्तो, छिन्द विमतिपथं, धारेहि ञाणवरप्पज्जोत’’न्ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होति, इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति, एवं तिण्णं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति. भणितञ्च ‘सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको नाभिपरामसनेन निब्बत्ता’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, येन कारणेन पञ्हो सुविनिच्छितो होति, तेन कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति.

‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, संकिच्चो च कुमारो इसिसिङ्गो च तापसो थेरो च कुमारकस्सपो ‘इमिना नाम ते निब्बत्ता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति, अब्भुग्गता तेसं जाति, द्वे मिगधेनुयो ताव उतुनिकाले द्विन्नं तापसानं पस्सावट्ठानं आगन्त्वा ससम्भवं पस्सावं पिविंसु, तेन पस्सावसम्भवेन संकिच्चो च कुमारो इसिसिङ्गो च तापसो निब्बत्ता. थेरस्स उदायिस्स भिक्खुनुपस्सयं उपगतस्स रत्तचित्तेन भिक्खुनिया अङ्गजातं उपनिज्झायन्तस्स सम्भवं कासावे मुच्चि. अथ खो आयस्मा उदायि तं भिक्खुनिं एतदवोच ‘गच्छ भगिनि, उदकं आहर अन्तरवासकं धोविस्सामी’ति. ‘आहरय्य अहमेव धोविस्सामी’ति. ततो सा भिक्खुनी उतुनिसमये तं सम्भवं एकदेसं मुखेन अग्गहेसि, एकदेसं अङ्गजाते पक्खिपि, तेन थेरो कुमारकस्सपो निब्बत्तोति एतं जनो आहा’’ति.

‘‘अपि नु खो त्वं, महाराज, सद्दहसि तं वचन’’न्ति? ‘‘आम भन्ते, बलवं तत्थ मयं कारणं उपलभाम, येन मयं कारणेन सद्दहाम ‘इमिना कारणेन निब्बत्ता’’ति. ‘‘किं पनेत्थ, महाराज, कारण’’न्ति? ‘‘सुपरिकम्मकते, भन्ते, कलले बीजं निपतित्वा खिप्पं संविरुहती’’ति. ‘‘आम महाराजा’’ति. ‘‘एवमेव खो, भन्ते, सा भिक्खुनी उतुनी समाना सण्ठिते कलले रुहिरे पच्छिन्नवेगे ठिताय धातुया तं सम्भवं गहेत्वा तस्मिं कलले पक्खिपि, तेन तस्सा गब्भो सण्ठासि, एवं तत्थ कारणं पच्चेम तेसं निब्बत्तिया’’ति. ‘‘एवमेतं, महाराज, तथा सम्पटिच्छामि, योनिप्पवेसेन गब्भो सम्भवतीति. सम्पटिच्छसि पन, त्वं महाराज, थेरस्स कुमारकस्सपस्स गब्भावक्कमन’’न्ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘साधु, महाराज, पच्चागतोसि मम विसयं, एकविधेनपि गब्भावक्कन्तिं कथयन्तो ममानुबलं भविस्ससि, अथ या पन ता द्वे मिगधेनुयो पस्सावं पिवित्वा गब्भं पटिलभिंसु, तासं त्वं सद्दहसि गब्भस्सावक्कमन’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, यं किञ्चि भुत्तं पीतं खायितं लेहितं, सब्बं तं कललं ओसरति, ठानगतं वुड्ढिमापज्जति. यथा, भन्ते नागसेन, या काचि सरिता नाम, सब्बा ता महासमुद्दं ओसरन्ति, ठानगता वुड्ढिमापज्जन्ति. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यं किञ्चि भुत्तं पीतं खायितं लेहितं, सब्बं तं कललं ओसरति, ठानगतं वुड्ढिमापज्जति, तेनाहं कारणेन सद्दहामि मुखगतेनपि गब्भस्स अवक्कन्ति होती’’ति. ‘‘साधु, महाराज, गाळ्हतरं उपगतोसि मम विसयं, मुखपानेनपि द्वयसन्निपातो भवति. संकिच्चस्स च, महाराज, कुमारस्स इसिसिङ्गस्स च तापसस्स थेरस्स च कुमारकस्सपस्स गब्भावक्कमनं सम्पटिच्छसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सन्निपातो ओसरती’’ति.

‘‘सामोपि, महाराज, कुमारो मण्डब्योपि माणवको तीसु सन्निपातेसु अन्तोगधा, एकरसा येव पुरिमेन, तत्थ कारणं वक्खामि. दुकूलो च, महाराज, तापसो पारिका च तापसी उभोपि ते अरञ्ञवासा अहेसुं पविवेकाधिमुत्ता उत्तमत्थगवेसका, तपतेजेन याव ब्रह्मलोकं सन्तापेसुं. तेसं तदा सक्को देवानमिन्दो सायं पातं उपट्ठानं आगच्छति. सो तेसं गरुकतमेत्तताय उपधारेन्तो अद्दस अनागतमद्धाने द्विन्नम्पि तेसं चक्खूनं अन्तरधानं, दिस्वा ते एवमाह ‘एकं मे, भोन्तो, वचनं करोथ, साधु एकं पुत्तं जनेय्याथ, सो तुम्हाकं उपट्ठाको भविस्सति आलम्बनो चा’ति. ‘अलं, कोसिय, मा एवं भणी’ति. ते तस्स तं वचनं न सम्पटिच्छिंसु. अनुकम्पको अत्थकामो सक्को देवानमिन्दो दुतियम्पि…पे… ततियम्पि ते एवमाह ‘एकं मे, भोन्तो, वचनं करोथ, साधु एकं पुत्तं जनेय्याथ, सो तुम्हाकं उपट्ठाको भविस्सति आलम्बनो चा’ति. ततियम्पि ते आहंसु ‘अलं, कोसिय, मा त्वं खो अम्हे अनत्थे नियोजेहि, कदायं कायो न भिज्जिस्सति, भिज्जतु अयं कायो भेदनधम्मो, भिज्जन्तियापि धरणिया पतन्तेपि सेलसिखरे फलन्तेपि आकासे पतन्तेपि चन्दिमसूरिये नेव मयं लोकधम्मेहि मिस्सयिस्साम, मा त्वं अम्हाकं सम्मुखभावं उपगच्छ, उपगतस्स ते एसो विस्सासो, अनत्थचरो त्वं मञ्ञे’ति.

ततो सक्को देवानमिन्दो तेसं मनं अलभमानो गरुकतो पञ्जलिको पुन याचि ‘यदि मे वचनं न उस्सहथ कातुं, यदा तापसी उतुनी होति पुप्फवती, तदा त्वं, भन्ते, दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभिं परामसेय्यासि, तेन सा गब्भं लच्छति, सन्निपातो येवेस गब्भावक्कन्तिया’ति. ‘सक्कोमहं, कोसिय, तं वचनं कातुं, न तावतकेन अम्हाकं तपो भिज्जति, होतू’ति सम्पटिच्छिंसु. ताय च पन वेलाय देवभवने अत्थि देवपुत्तो उस्सन्नकुसलमूलो खीणायुको आयुक्खयप्पत्तो यदिच्छकं समत्थो ओक्कमितुं अपि चक्कवत्तिकुलेपि. अथ सक्को देवानमिन्दो तं देवपुत्तं उपसङ्कमित्वा एवमाह ‘एहि खो, मारिस, सुपभातो ते दिवसो, अत्थसिद्धि उपगता, यमहं ते उपट्ठानमागमिं, रमणीये ते ओकासे वासो भविस्सति, पतिरूपे कुले पटिसन्धि भविस्सति, सुन्दरेहि मातापितूहि वड्ढेतब्बो, एहि मे वचनं करोही’ति याचि. दुतियम्पि…पे… ततियम्पि याचि सिरसि पञ्जलिकतो.

ततो सो देवपुत्तो एवमाह ‘कतमं तं, मारिस, कुलं, यं त्वं अभिक्खणं कित्तयसि पुनप्पुन’न्ति. ‘दुकूलो च तापसो पारिका च तापसी’ति. सो तस्स वचनं सुत्वा तुट्ठो सम्पटिच्छि ‘साधु, मारिस, यो तव छन्दो, सो होतु, आकङ्खमानो अहं, मारिस, पत्थिते कुले उप्पज्जेय्यं, किम्हि कुले उप्पज्जामि अण्डजे वा जलाबुजे वा संसेदजे वा ओपपातिके वा’ति? ‘जलाबुजाय, मारिस, योनिया उप्पज्जाही’ति. अथ सक्को देवानमिन्दो उप्पत्तिदिवसं विगणेत्वा दुकूलस्स तापसस्स आरोचेसि ‘असुकस्मिं नाम दिवसे तापसी उतुनी भविस्सति पुप्फवती, तदा त्वं, भन्ते, दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभिं परामसेय्यासी’ति. तस्मिं, महाराज, दिवसे तापसी च उतुनी पुप्फवती अहोसि, देवपुत्तो च तत्थूपगो पच्चुपट्ठितो अहोसि, तापसो च दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन तापसिया नाभिं परामसि, इति ते तयो सन्निपाता अहेसुं, नाभिपरामसनेन तापसिया रागो उदपादि, सो पनस्सा रागो नाभिपरामसनं पटिच्च मा त्वं सन्निपातं अज्झाचारमेव मञ्ञि, ऊहसनम्पि [हसनम्पि (क.)] सन्निपातो, उल्लपनम्पि सन्निपातो, उपनिज्झायनम्पि सन्निपातो, पुब्बभागभावतो रागस्स उप्पादाय आमसनेन सन्निपातो जायति, सन्निपाता ओक्कमनं होतीति.

‘‘अनज्झाचारेपि, महाराज, परामसनेन गब्भावक्कन्ति होति. यथा, महाराज, अग्गि जलमानो अपरामसनोपि उपगतस्स सीतं ब्यपहन्ति, एवमेव खो, महाराज, अनज्झाचारेपि परामसनेन गब्भावक्कन्ति होति.

‘‘चतुन्नं, महाराज, वसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति कम्मवसेन योनिवसेन कुलवसेन आयाचनवसेन, अपि च सब्बेपेते सत्ता कम्मसम्भवा कम्मसमुट्ठाना.

‘‘कथं, महाराज, कम्मवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? उस्सन्नकुसलमूला, महाराज, सत्ता यदिच्छकं उप्पज्जन्ति खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा देवेसु वा अण्डजाय वा योनिया जलाबुजाय वा योनिया संसेदजाय वा योनिया ओपपातिकाय वा योनिया. यथा, महाराज, पुरिसो अड्ढो महद्धनो महाभोगो पहूतजातरूपरजतो पहूतवित्तूपकरणो पहूतधनधञ्ञो पहूतञातिपक्खो दासिं वा दासं वा खेत्तं वा वत्थुं वा गामं वा निगमं वा जनपदं वा यं किञ्चि मनसा अभिपत्थितं, यदिच्छकं द्विगुणतिगुणम्पि धनं दत्वा किणाति, एवमेव खो, महाराज, उस्सन्नकुसलमूला सत्ता यदिच्छकं उप्पज्जन्ति खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा देवेसु वा अण्डजाय वा योनिया जलाबुजाय वा योनिया संसेदजय वा योनिया ओपपातिकाय वा योनिया. एवं कम्मवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.

‘‘कथं योनिवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? कुक्कुटानं, महाराज, वातेन गब्भावक्कन्ति होति. बलाकानं मेघसद्देन गब्भावक्कन्ति होति. सब्बेपि देवा अगब्भसेय्यका सत्ता येव, तेसं नानावण्णेन गब्भावक्कन्ति होति. यथा, महाराज, मनुस्सा नानावण्णेन महिया चरन्ति, केचि पुरतो पटिच्छादेन्ति, केचि पच्छतो पटिच्छादेन्ति, केचि नग्गा होन्ति, केचि भण्डू होन्ति सेतपटधरा, केचि मोळिबद्धा होन्ति, केचि भण्डू कासाववसना होन्ति, केचि कासाववसना मोळिबद्धा होन्ति, केचि जटिनो वाकचीरधरा [वाकचीरा (क.)] होन्ति, केचि चम्मवसना होन्ति, केचि रस्मियो निवासेन्ति, सब्बेपेते मनुस्सा नानावण्णेन महिया चरन्ति, एवमेव खो, महाराज, सत्ता येव ते सब्बे, तेसं नानावण्णेन गब्भावक्कन्ति होति. एवं योनिवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.

‘‘कथं कुलवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? कुलं नाम, महाराज, चत्तारि कुलानि अण्डजं जलाबुजं संसेदजं ओपपातिकं. यदि तत्थ गन्धब्बो यतो कुतोचि आगन्त्वा अण्डजे कुले उप्पज्जति, सो तत्थ अण्डजो होति…पे… जलाबुजे कुले…पे… संसेदजे कुले…पे… ओपपातिके कुले उप्पज्जति, सो तत्थ ओपपातिको होति. तेसु तेसु कुलेसु तादिसा येव सत्ता सम्भवन्ति. यथा, महाराज, हिमवति नेरुपब्बतं ये केचि मिगपक्खिनो उपेन्ति, सब्बे ते सकवण्णं विजहित्वा सुवण्णवण्णा होन्ति, एवमेव खो, महाराज, यो कोचि गन्धब्बो यतो कुतोचि आगन्त्वा अण्डजं योनिं उपगन्त्वा सभाववण्णं विजहित्वा अण्डजो होति…पे… जलाबुजं…पे… संसेदजं…पे… ओपपातिकं योनिं उपगन्त्वा सभाववण्णं विजहित्वा ओपपातिको होति, एवं कुलवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.

‘‘कथं आयाचनवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? इध, महाराज, कुलं होति अपुत्तकं बहुसापतेय्यं सद्धं पसन्नं सीलवन्तं कल्याणधम्मं तपनिस्सितं, देवपुत्तो च उस्सन्नकुसलमूलो चवनधम्मो होति. अथ सक्को देवानमिन्दो तस्स कुलस्स अनुकम्पाय तं देवपुत्तं आयाचति ‘पणिधेहि, मारिस, असुकस्स कुलस्स महेसिया कुच्छि’न्ति. सो तस्स आयाचनहेतु तं कुलं पणिधेति. यथा, महाराज, मनुस्सा पुञ्ञकामा समणं मनोभावनीयं आयाचित्वा गेहं उपनेन्ति, अयं उपगन्त्वा सब्बस्स कुलस्स सुखावहो भविस्सतीति. एवमेव खो, महाराज, सक्को देवानमिन्दो तं देवपुत्तं आयाचित्वा तं कुलं उपनेति. एवं आयाचनवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.

‘‘सामो, महाराज, कुमारो सक्केन देवानमिन्देन आयाचितो पारिकाय तापसिया कुच्छिं ओक्कन्तो. सामो, महाराज, कुमारो कतपुञ्ञो, मातापितरो सीलवन्तो कल्याणधम्मा, आयाचको सक्को, तिण्णं चेतोपणिधिया सामो कुमारो निब्बत्तो. इध, महाराज, नयकुसलो पुरिसो सुकट्ठे अनूपखेत्ते बीजं रोपेय्य, अपि नु तस्स बीजस्स अन्तरायं विवज्जेन्तस्स वुड्ढिया कोचि अन्तरायो भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, निरुपघातं बीजं खिप्पं संविरुहेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सामो कुमारो मुत्तो उप्पन्नन्तरायेहि तिण्णं चेतोपणिधिया निब्बत्तो.

‘‘अपि नु खो, महाराज, सुतपुब्बं तया इसीनं मनोपदोसेन इद्धो फीतो महाजनपदो सजनो समुच्छिन्नो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति. महिया दण्डकारञ्ञं [दण्डकीरञ्ञं (म. नि. २.६५)] मज्झारञ्ञं कालिङ्गारञ्ञं मातङ्गारञ्ञं, सब्बं तं अरञ्ञं अरञ्ञभूतं, सब्बेपेते जनपदा इसीनं मनोपदोसेन खयं गता’’ति. ‘‘यदि, महाराज, तेसं मनोपदोसेन सुसमिद्धा जनपदा उच्छिज्जन्ति, अपि नु खो तेसं मनोपसादेन किञ्चि निब्बत्तेय्या’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, सामो कुमारो तिण्णं बलवन्तानं चेतोपसादेन निब्बत्तो इसिनिम्मितो देवनिम्मितो पुञ्ञनिम्मितोति. एवमेतं, महाराज, धारेहि.

‘‘तयोमे, महाराज, देवपुत्ता सक्केन देवानमिन्देन आयाचिता कुलं उप्पन्ना. कतमे तयो? सामो कुमारो महापनादो कुसराजा, तयोपेते बोधिसत्ता’’ति. ‘‘सुनिद्दिट्ठा, भन्ते नागसेन, गब्भावक्कन्ति, सुकथितं कारणं, अन्धकारो आलोको कतो, जटा विजटिता, निच्छुद्धा परवादा, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

गब्भावक्कन्तिपञ्हो छट्ठो.