१. इद्धिबलवग्गो
१. कताधिकारसफलपञ्हो
१. अथ खो मिलिन्दो राजा कतावकासो निपच्च गरुनो पादे सिरसि अञ्जलिं कत्वा एतदवोच ‘‘भन्ते नागसेन, इमे तित्थिया एवं भणन्ति [वञ्चो भवति अफलो (सी. पी. क.)] ‘यदि बुद्धो पूजं सादियति, न परिनिब्बुतो बुद्धो संयुत्तो लोकेन अन्तोभविको लोकस्मिं लोकसाधारणो, तस्मा तस्स कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो. यदि परिनिब्बुतो विसंयुत्तो लोकेन निस्सटो सब्बभवेहि, तस्स पूजा नुप्पज्जति, परिनिब्बुतो न किञ्चि सादियति, असादियन्तस्स कतो अधिकारो वञ्झो भवति अफलो’ति उभतो कोटिको एसो पञ्हो, नेसो विसयो अप्पत्तमानसानं, महन्तानं येवेसो विसयो, भिन्देतं दिट्ठिजालं एकंसे ठपय, तवेसो पञ्हो अनुप्पत्तो, अनागतानं जिनपुत्तानं चक्खुं देहि परवादनिग्गहाया’’ति.
थेरो आह ‘‘परिनिब्बुतो, महाराज, भगवा, न च भगवा पूजं सादियति, बोधिमूले येव तथागतस्स सादियना पहीना, किं पन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –
‘‘‘पूजियन्ता [पूजिता (स्या.)] असमसमा, सदेवमानुसेहि ते;
न सादियन्ति सक्कारं, बुद्धानं एस धम्मता’’’ति.
राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, पुत्तो वा पितुनो वण्णं भासति, पिता वा पुत्तस्स वण्णं भासति, न चेतं कारणं परवादानं निग्गहाय, पसादप्पकासनं नामेतं, इङ्घ मे त्वं तत्थ कारणं सम्मा ब्रूहि सकवादस्स पतिट्ठापनाय दिट्ठिजालविनिवेठनाया’’ति.
थेरो आह ‘‘परिनिब्बुतो, महाराज, भगवा, न च भगवा पूजं सादियति, असादियन्तस्सेव तथागतस्स देवमनुस्सा धातुरतनं वत्थुं करित्वा तथागतस्स ञाणरतनारम्मणेन सम्मापटिपत्तिं सेवन्ता तिस्सो सम्पत्तियो पटिलभन्ति.
‘‘यथा, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो पज्जलित्वा निब्बायेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, महाअग्गिक्खन्धो सादियति तिणकट्ठुपादान’’न्ति? ‘‘जलमानोपि सो, भन्ते, महाअग्गिक्खन्धो तिणकट्ठुपादानं न सादियति, किं पन निब्बुतो उपसन्तो अचेतनो सादियति? ‘‘तस्मिं पन, महाराज, अग्गिक्खन्धे उपरते उपसन्ते लोके अग्गि सुञ्ञो होती’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, कट्ठं अग्गिस्स वत्थु होति उपादानं, ये केचि मनुस्सा अग्गिकामा, ते अत्तनो थामबलवीरियेन पच्चत्तपुरिसकारेन कट्ठं मन्थयित्वा [मद्दित्वा (क.)] अग्गिं निब्बत्तेत्वा तेन अग्गिना अग्गिकरणीयानि कम्मानि करोन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, तित्थियानं वचनं मिच्छा भवति ‘असादियन्तस्स कतो अधिकारो वञ्झो भवति अफलो’ति.
‘‘यथा, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो पज्जलि, एवमेव भगवा दससहस्सिया [दससहस्सिम्हि (सी. पी. क.)] लोकधातुया बुद्धसिरिया पज्जलि. यथा, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो पज्जलित्वा निब्बुतो, एवमेव भगवा दससहस्सिया लोकधातुया बुद्धसिरिया पज्जलित्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो. यथा, महाराज, निब्बुतो अग्गिक्खन्धो तिणकट्ठुपादानं न सादियति, एवमेव खो लोकहितस्स सादियना पहीना उपसन्ता. यथा, महाराज, मनुस्सा निब्बुते अग्गिक्खन्धे अनुपादाने अत्तनो थामबलवीरियेन पच्चत्तपुरिसकारेन कट्ठं मन्थयित्वा अग्गिं निब्बत्तेत्वा तेन अग्गिना अग्गिकरणीयानि कम्मानि करोन्ति, एवमेव खो देवमनुस्सा तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव धातुरतनं वत्थुं करित्वा तथागतस्स ञाणरतनारम्मणेन सम्मापटिपत्तिं सेवन्ता तिस्सो सम्पत्तियो पटिलभन्ति, इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि येन कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो. यथा, महाराज, महतिमहावातो वायित्वा उपरमेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, उपरतो वातो सादियति पुन निब्बत्तापन’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, उपरतस्स वातस्स आभोगो वा मनसिकारो वा पुन निब्बत्तापनाय’’. ‘‘किं कारणं’’? ‘‘अचेतना सा वायोधातू’’ति. ‘‘अपि नु तस्स, महाराज, उपरतस्स वातस्स वातोति समञ्ञा अपगच्छती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, तालवण्टविधूपनानि वातस्स उप्पत्तिया पच्चया, ये केचि मनुस्सा उण्हाभितत्ता परिळाहपरिपीळिता, ते तालवण्टेन वा विधूपनेन वा अत्तनो थामबलवीरियेन पच्चत्तपुरिसकारेन तं निब्बत्तेत्वा तेन वातेन उण्हं निब्बापेन्ति परिळाहं वूपसमेन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, तित्थियानं वचनं मिच्छा भवति ‘असादियन्तस्स कतो अधिकारो वञ्झो भवति अफलो’ति.
‘‘यथा, महाराज, महतिमहावातो वायि, एवमेव भगवा दससहस्सिया लोकधातुया सीतलमधुरसन्तसुखुममेत्तावातेन उपवायि. यथा, महाराज, महतिमहावातो वायित्वा उपरतो, एवमेव भगवा सीतलमधुरसन्तसुखुममेत्तावातेन उपवायित्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो. यथा, महाराज, उपरतो वातो पुन निब्बत्तापनं न सादियति, एवमेव लोकहितस्स सादियना पहीना उपसन्ता. यथा, महाराज, ते मनुस्सा उण्हाभितत्ता परिळाहपरिपीळिता, एवमेव देवमनुस्सा तिविधग्गिसन्तापपरिळाहपरिपीळिता. यथा तालवण्टविधूपनानि वातस्स निब्बत्तिया पच्चया होन्ति, एवमेव तथागतस्स धातु च ञाणरतनञ्च पच्चयो होति तिस्सन्नं सम्पत्तीनं पटिलाभाय. यथा मनुस्सा उण्हाभितत्ता परिळाहपरिपीळिता तालवण्टेन वा विधूपनेन वा वातं निब्बत्तेत्वा उण्हं निब्बापेन्ति परिळाहं वूपसमेन्ति, एवमेव देवमनुस्सा तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव धातुञ्च ञाणरतनञ्च पूजेत्वा कुसलं निब्बत्तेत्वा तेन कुसलेन तिविधग्गिसन्तापपरिळाहं निब्बापेन्ति वूपसमेन्ति. इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि परवादानं निग्गहाय. यथा, महाराज, पुरिसो भेरिं आकोटेत्वा सद्दं निब्बत्तेय्य, यो सो भेरिसद्दो पुरिसेन निब्बत्तितो, सो सद्दो अन्तरधायेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सद्दो सादियति पुन निब्बत्तापन’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, अन्तरहितो सो सद्दो, नत्थि तस्स पुन उप्पादाय आभोगो वा मनसिकारो वा, सकिं निब्बत्ते भेरिसद्दे अन्तरहिते सो भेरिसद्दो समुच्छिन्नो होति. भेरी पन, भन्ते, पच्चयो होति सद्दस्स निब्बत्तिया, अथ पुरिसो पच्चये सति अत्तजेन वायामेन भेरिं अकोटेत्वा सद्दं निब्बत्तेती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनपरिभावितं धातुरतनञ्च धम्मञ्च विनयञ्च अनुसिट्ठञ्च [अनुसत्थिञ्च (सी. पी.)] सत्थारं ठपयित्वा सयं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो, न च परिनिब्बुते भगवति सम्पत्तिलाभो उपच्छिन्नो होति, भवदुक्खपटिपीळिता सत्ता धातुरतनञ्च धम्मञ्च विनयञ्च अनुसिट्ठञ्च पच्चयं करित्वा सम्पत्तिकामा सम्पत्तियो पटिलभन्ति, इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘दिट्ठञ्चेतं, महाराज, भगवता अनागतमद्धानं. कथितञ्च भणितञ्च आचिक्खितञ्च ‘सिया खो पनानन्द, तुम्हाकं एवमस्स अतीतसत्थुकं पावचनं नत्थि नो सत्थाति, न खो पनेतं, आनन्द, एवं दट्ठब्बं, यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’ति. परिनिब्बुतस्स तथागतस्स असादियन्तस्स कतो अधिकारो वञ्झो भवति अफलोति, तं तेसं तित्थियानं वचनं मिच्छा अभूतं वितथं अलिकं विरुद्धं विपरीतं दुक्खदायकं दुक्खविपाकं अपायगमनीयन्ति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि येन कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो. सादियति नु खो, महाराज, अयं महापथवी ‘सब्बबीजानि मयि संविरुहन्तू’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन तानि, महाराज, बीजानि असादियन्तिया महापथविया संविरुहित्वा दळ्हमूलजटापतिट्ठिता खन्धसारसाखापरिवित्थिण्णा पुप्फफलधरा होन्ती’’ति? ‘‘असादियन्तीपि, भन्ते, महापथवी तेसं बीजानं वत्थुं होति पच्चयं देति विरुहनाय, तानि बीजानि तं वत्थुं निस्साय तेन पच्चयेन संविरुहित्वा दळ्हमूलजटापतिट्ठिता खन्धसारसाखापरिवित्थिण्णा पुप्फफलधरा होन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, तित्थिया सके वादे नट्ठा होन्ति हता विरुद्धा, सचे ते भणन्ति ‘असादियन्तस्स कतो अधिकारो वञ्झो भवति अफलो’ ति.
‘‘यथा, महाराज, महापथवी, एवं तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो. यथा, महाराज, महापथवी न किञ्चि सादियति, एवं तथागतो न किञ्चि सादियति. यथा, महाराज, तानि बीजानि पथविं निस्साय संविरुहित्वा दळ्हमूलजटापतिट्ठिता खन्धसारसाखापरिवित्थिण्णा पुप्फफलधरा होन्ति, एवं देवमनुस्सा तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव धातुञ्च ञाणरतनञ्च निस्साय दळ्हकुसलमूलपतिट्ठिता समाधिक्खन्धधम्मसारसीलसाखापरिवित्थिण्णा विमुत्तिपुप्फसामञ्ञफलधरा होन्ति, इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि येन कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो. सादियन्ति नु खो, महाराज, इमे ओट्ठा गोणा गद्रभा अजा पसू मनुस्सा अन्तोकुच्छिस्मिं किमिकुलानं सम्भव’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, किमयो तेसं असादियन्तानं अन्तोकुच्छिस्मिं सम्भवित्वा बहुपुत्तनत्ता वेपुल्लतं पापुणन्ती’’ति? ‘‘पापस्स, भन्ते, कम्मस्स बलवताय असादियन्तानं येव तेसं सत्तानं अन्तोकुच्छिस्मिं किमयो सम्भवित्वा बहुपुत्तनत्ता वेपुल्लतं पापुणन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव धातुस्स च ञाणारम्मणस्स च बलवताय तथागते कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि येन कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो. सादियन्ति नु खो, महाराज, इमे मनुस्सा इमे अट्ठनवुति रोगा काये निब्बत्तन्तू’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, रोगा असादियन्तानं काये निपतन्ती’’ति? ‘‘पुब्बे कतेन, भन्ते, दुच्चरितेना’’ति. ‘‘यदि, महाराज, पुब्बे कतं अकुसलं इध वेदनीयं होति, तेन हि, महाराज, पुब्बे कतम्पि इध कतम्पि कुसलाकुसलं कम्मं अवञ्झं भवति सफलन्ति. इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, नन्दको नाम यक्खो थेरं सारिपुत्तं आसादयित्वा पथविं पविट्ठो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति, लोके पाकटो एसो’’ति. ‘‘अपि नु खो, महाराज, थेरो सारिपुत्तो सादियि नन्दकस्स यक्खस्स महापथविगिलन’’न्ति [पवत्तमानेपि (स्या.)]. ‘‘उब्बत्तियन्तेपि, भन्ते, सदेवके लोके पतमानेपि छमायं चन्दिमसूरिये विकिरन्तेपि सिनेरुपब्बतराजे थेरो सारिपुत्तो न परस्स दुक्खं सादियेय्य. तं किस्स हेतु? येन हेतुना थेरो सारिपुत्तो कुज्झेय्य वा दुस्सेय्य वा, सो हेतु थेरस्स सारिपुत्तस्स समूहतो समुच्छिन्नो, हेतुनो समुग्घातितत्ता, भन्ते, थेरो सारिपुत्तो जीवितहारकेपि कोपं न करेय्या’’ति. ‘‘यदि, महाराज, थेरो सारिपुत्तो नन्दकस्स यक्खस्स पथविगिलनं न सादियि, किस्स पन नन्दको यक्खो पथविं पविट्ठो’’ति? ‘‘अकुसलस्स, भन्ते, कम्मस्स बलवताया’’ति. ‘‘यदि, महाराज, अकुसलस्स कम्मस्स बलवताय नन्दको यक्खो पथविं पविट्ठो, असादियन्तस्सापि कतो अपराधो अवञ्झो भवति सफलो. तेन हि, महाराज, अकुसलस्सपि कम्मस्स बलवताय असादियन्तस्स कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति. इमिनापि, महाराज, कारणेन तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलोति.
‘‘कति नु खो ते, महाराज, मनुस्सा, ये एतरहि महापथविं पविट्ठा, अत्थि ते तत्थ सवण’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यती’’ति. ‘‘इङ्घ त्वं, महाराज, सावेही’’ति? ‘‘चिञ्चमाणविका, भन्ते, सुप्पबुद्धो च सक्को, देवदत्तो च थेरो, नन्दको च यक्खो, नन्दो च माणवकोति. सुतमेतं, भन्ते, इमे पञ्च जना महापथविं पविट्ठा’’ति. ‘‘किस्मिं ते, महाराज, अपरद्धा’’ति? ‘‘भगवति च, भन्ते, सावकेसु चा’’ति. ‘‘अपि नु खो, महाराज, भगवा वा सावका वा सादियिंसु इमेसं महापथविपविसन’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, तथागतस्स परिनिब्बुतस्स असादियन्तस्सेव कतो अधिकारो अवञ्झो भवति सफलो’’ति. ‘‘सुविञ्ञापितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो गम्भीरो उत्तानीकतो, गुय्हं विदंसितं, गण्ठि भिन्नो, गहनं अगहनं कतं, नट्ठा परवादा, भग्गा कुदिट्ठी, निप्पभा जाता कुतित्थिया, त्वं गणीवरपवरमासज्जा’’ति.
कताधिकारसफलपञ्हो पठमो.
२. सब्बञ्ञुभावपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो सब्बञ्ञू’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू, न च भगवतो सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठितं, आवज्जनपटिबद्धं भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, आवज्जित्वा यदिच्छकं जानाती’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो असब्बञ्ञूति. यदि तस्स परियेसनाय सब्बञ्ञुतञाणं होती’’ति. ‘‘वाहसतं खो, महाराज, वीहीनं अड्ढचूळञ्च वाहा वीहिसत्तम्बणानि द्वे च तुम्बा एकच्छराक्खणे पवत्तचित्तस्स एत्तका वीही लक्खं ठपीयमाना [ठपीयमाने (सी. पी.)] परिक्खयं परियादानं गच्छेय्युं?
‘‘तत्रिमे सत्तविधा चित्ता पवत्तन्ति, ये ते, महाराज, सरागा सदोसा समोहा सकिलेसा अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, तेसं तं चित्तं गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? अभावितत्ता चित्तस्स. यथा, महाराज, वंसनाळस्स विततस्स विसालस्स वित्थिण्णस्स संसिब्बितविसिब्बितस्स साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स गरुकं होति आगमनं दन्धं. किं कारणा? संसिब्बितविसिब्बितत्ता साखानं. एवमेव खो, महाराज, ये ते सरागा सदोसा समोहा सकिलेसा अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, तेसं तं चित्तं गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? संसिब्बितविसिब्बितत्ता किलेसेहि, इदं पठमं चित्तं.
‘‘तत्रिदं दुतियं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सोतापन्ना पिहितापाया दिट्ठिप्पत्ता विञ्ञातसत्थुसासना, तेसं तं चित्तं तीसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? तीसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स तिपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव तिपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते सोतापन्ना पिहितापाया दिट्ठिप्पत्ता विञ्ञातसत्थुसासना, तेसं तं चित्तं तीसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? तीसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं दुतियं चित्तं.
‘‘तत्रिदं ततियं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सकदागामिनो, येसं रागदोसमोहा तनुभूता, तेसं तं चित्तं पञ्चसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? पञ्चसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स पञ्चपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव पञ्चपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते सकदागामिनो, येसं रागदोसमोहा तनुभूता, तेसं तं चित्तं पञ्चसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? पञ्चसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं ततियं चित्तं.
‘‘तत्रिदं चतुत्थं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, अनागामिनो, येसं पञ्चोरम्भागियानि सञ्ञोजनानि पहीनानि, तेसं तं चित्तं दससु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? दससु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स दसपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव दसपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते अनागामिनो, येसं पञ्चोरम्भागियानि सञ्ञोजनानि पहीनानि, तेसं तं चित्तं दससु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? दससु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं चतुत्थं चित्तं.
‘‘तत्रिदं पञ्चमं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, अरहन्तो खीणासवा धोतमला वन्तकिलेसा वुसितवन्तो कतकरणीया ओहितभारा अनुप्पत्तसदत्था परिक्खीणभवसञ्ञोजना पत्तपटिसम्भिदा सावकभूमीसु परिसुद्धा, तेसं तं चित्तं सावकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, पच्चेकबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सावकविसये, अपरिसुद्धत्ता पच्चेकबुद्धविसये. यथा, महाराज, वंसनाळस्स सब्बपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स आकड्ढियन्तस्स लहुकं होति आगमनं अदन्धं. किं कारणा? सब्बपब्बगण्ठिपरिसुद्धत्ता अगहनत्ता वंसस्स. एवमेव खो, महाराज, ये ते अरहन्तो खीणासवा धोतमला वन्तकिलेसा वुसितवन्तो कतकरणीया ओहितभारा अनुप्पत्तसदत्था परिक्खीणभवसञ्ञोजना पत्तपटिसम्भिदा सावकभूमीसु परिसुद्धा, तेसं तं चित्तं सावकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, पच्चेकबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सावकविसये, अपरिसुद्धत्ता पच्चेकबुद्धविसये, इदं पञ्चमं चित्तं.
‘‘तत्रिदं छट्ठं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, पच्चेकबुद्धा सयम्भुनो अनाचरियका एकचारिनो खग्गविसाणकप्पा सकविसये परिसुद्धविमलचित्ता, तेसं तं चित्तं सकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, सब्बञ्ञुबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सकविसये महन्तत्ता सब्बञ्ञुबुद्धविसयस्स. यथा, महाराज, पुरिसो सकविसयं परित्तं नदिं रत्तिम्पि दिवापि यदिच्छक अच्छम्भितो ओतरेय्य, अथ परतो महासमुद्दं गम्भीरं वित्थतं अगाधमपारं दिस्वा भायेय्य, दन्धायेय्य न विसहेय्य ओतरितुं. किं कारणा? तिण्णत्ता [चिण्णत्ता (सी. स्या. पी.)] सकविसयस्स, महन्तत्ता च महासमुद्दस्स. एवमेव खो, महाराज, ये ते पच्चेकबुद्धा सयम्भुनो अनाचरियका एकचारिनो खग्गविसाणकप्पा सकविसये परिसुद्धविमलचित्ता, तेसं तं चित्तं सकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, सब्बञ्ञुबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सकविसये महन्तत्ता सब्बञ्ञुबुद्धविसयस्स, इदं छट्ठं चित्तं.
‘‘तत्रिदं सत्तमं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सम्मासम्बुद्धा सब्बञ्ञुनो दसबलधरा चतुवेसारज्जविसारदा अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि समन्नागता अनन्तजिना अनावरणञाणा, तेसं तं चित्तं सब्बत्थ लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. किं कारणा? सब्बत्थ परिसुद्धत्ता. अपि नु खो, महाराज, नाराचस्स सुधोतस्स विमलस्स निग्गण्ठिस्स सुखुमधारस्स अजिम्हस्स अवङ्कस्स अकुटिलस्स दळ्हचापसमारूळ्हस्स खोमसुखुमे वा कप्पाससुखुमे वा कम्बलसुखुमे वा बलवनिपातितस्स दन्धायितत्तं वा लग्गनं वा होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, ‘‘किं कारणा’’? ‘‘सुखुमत्ता वत्थानं सुधोतत्ता नाराचस्स निपातस्स च बलवत्ता’’ति, एवमेव खो, महाराज, ये ते सम्मासम्बुद्धा सब्बञ्ञुनो दसबलधरा चतुवेसारज्जविसारदा अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि समन्नागता अनन्तजिना अनावरणञाणा, तेसं तं चित्तं सब्बत्थ लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. किं कारणा? सब्बत्थ परिसुद्धत्ता, इदं सत्तमं चित्तं.
‘‘तत्र, महाराज, यदिदं सब्बञ्ञुबुद्धानं चित्तं, तं छन्नम्पि चित्तानं गणनं अतिक्कमित्वा असङ्ख्येय्येन गुणेन परिसुद्धञ्च लहुकञ्च. यस्मा च भगवतो चित्तं परिसुद्धञ्च लहुकञ्च, तस्मा, महाराज, भगवा यमकपाटिहीरं दस्सेति. यमकपाटिहीरे, महाराज, ञातब्बं बुद्धानं भगवन्तानं चित्तं एवं लहुपरिवत्तन्ति, न तत्थ सक्का उत्तरिं कारणं वत्तुं, तेपि, महाराज, पाटिहीरा सब्बञ्ञुबुद्धानं चित्तं उपादाय गणनम्पि सङ्खम्पि कलम्पि कलभागम्पि न उपेन्ति, आवज्जनपटिबद्धं, महाराज, भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति.
‘‘यथा, महाराज, पुरिसो हत्थे ठपितं यं किञ्चि दुतिये हत्थे ठपेय्य विवटेन मुखेन वाचं निच्छारेय्य, मुखगतं भोजनं गिलेय्य, उम्मीलेत्वा वा निमीलेय्य, निमीलेत्वा वा उम्मीलेय्य, समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य, चिरतरं एतं, महाराज, लहुतरं भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, लहुतरं आवज्जनं, आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति, आवज्जनविकलमत्तकेन न तावता बुद्धा भगवन्तो असब्बञ्ञुनो नाम होन्ती’’ति.
‘‘आवज्जनम्पि, भन्ते नागसेन, परियेसनाय कातब्बं, इङ्घ मं तत्थ कारणेन सञ्ञापेही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरिसस्स अड्ढस्स महद्धनस्स महाभोगस्स पहूतजातरूपरजतस्स पहूतवित्तूपकरणस्स पहूतधनधञ्ञस्स सालिवीहियवतण्डुलतिलमुग्गमासपुब्बण्णापरण्णसप्पितेलनवनीतखीरदधिमधुगुळफाणिता च खळोपिकुम्भिपीठरकोट्ठभाजनगता भवेय्युं, तस्स च पुरिसस्स पाहुनको आगच्छेय्य भत्तारहो भत्ताभिकङ्खी, तस्स च गेहे यं रन्धं भोजनं, तं परिनिट्ठितं भवेय्य, कुम्भितो तण्डुले नीहरित्वा भोजनं रन्धेय्य, अपि च खो सो, महाराज, तावतकेन भोजनवेकल्लमत्तकेन अधनो नाम कपणो नाम भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, चक्कवत्तिरञ्ञो घरेपि, भन्ते, अकाले भोजनवेकल्लं होति, किं पन गहपतिकस्सा’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स आवज्जनविकलमत्तकं सब्बञ्ञुतञाणं आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, रुक्खो अस्स फलितो ओणतविनतो पिण्डिभारभरितो, न किञ्चि तत्थ पतितं फलं भवेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, रुक्खो तावतकेन पतितफलवेकल्लमत्तकेन अफलो नाम भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पतनपटिबद्धानि तानि रुक्खफलानि, पतिते यदिच्छकं लभती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स आवज्जनपटिबद्धं सब्बञ्ञुतञाणं आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा बुद्धो यदिच्छकं जानाती’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति.
‘‘यथा, महाराज, चक्कवत्ती राजा यदा चक्करतनं सरति ‘उपेतु मे चक्करतन’न्ति, सरिते चक्करतनं उपेति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति. ‘‘दळ्हं, भन्ते नागसेन, कारणं, बुद्धो सब्बञ्ञू, सम्पटिच्छाम बुद्धो सब्बञ्ञू’’ति.
बुद्धसब्बञ्ञुभावपञ्हो दुतियो.
३. देवदत्तपब्बज्जपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, देवदत्तो केन पब्बाजितो’’ति? ‘‘छ यिमे, महाराज, खत्तियकुमारा भद्दियो च अनुरुद्धो च आनन्दो च भगु च किमिलो [किम्बिलो (सी. पी.) म. नि. २.१६६ पस्सितब्बं] च देवदत्तो च उपालिकप्पको सत्तमो अभिसम्बुद्धे सत्थरि सक्यकुलानन्दजनने भगवन्तं अनुपब्बजन्ता निक्खमिंसु, ते भगवा पब्बाजेसी’’ति. ‘‘ननु, भन्ते, देवदत्तेन पब्बजित्वा सङ्घो भिन्नो’’ति? ‘‘आम, महाराज, देवदत्तेन पब्बजित्वा सङ्घो भिन्नो, न गिही सङ्घं भिन्दति, न भिक्खुनी, न सिक्खमाना, न सामणेरो, न सामणेरी सङ्घं भिन्दति, भिक्खु पकतत्तो समानसंवासको समानसीमायं ठितो सङ्घं भिन्दतीति. सङ्घभेदको, भन्ते, पुग्गलो किं कम्मं फुसती’’ति? ‘‘कप्पट्ठितिकं, महाराज, कम्मं फुसती’’ति.
‘‘किं पन, भन्ते नागसेन, बुद्धो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’’’ति? ‘‘आम, महाराज, तथागतो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, बुद्धो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’ति, तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो कारुणिको अनुकम्पको हितेसी सब्बसत्तानं अहितं अपनेत्वा हितमुपदहतीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तं अजानित्वा पब्बाजेसि, तेन हि बुद्धो असब्बञ्ञूति, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, विजटेहि एतं महाजटं, भिन्द परापवादं, अनागते अद्धाने तया सदिसा बुद्धिमन्तो भिक्खू दुल्लभा भविस्सन्ति, एत्थ तव बलं पकासेही’’ति.
‘‘कारुणिको, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू च, कारुञ्ञेन, महाराज, भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन देवदत्तस्स गतिं ओलोकेन्तो अद्दस देवदत्तं आपायिकं कम्मं [अपरापरियकम्मं (सी. स्या. पी.)] आयूहित्वा अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि निरयेन निरयं विनिपातेन विनिपातं गच्छन्तं, तं भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन जानित्वा इमस्स अपरियन्तकतं कम्मं मम सासने पब्बजितस्स परियन्तकतं भविस्सति, पुरिमं उपादाय परियन्तकतं दुक्खं भविस्सति, अपब्बजितोपि अयं मोघपुरिसो कप्पट्ठियमेव कम्मं आयूहिस्सतीति कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसी’’ति.
‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो वधित्वा तेलेन मक्खेति, पपाते पातेत्वा हत्थं देति, मारेत्वा जीवितं परियेसति, यं सो पठमं दुक्खं दत्वा पच्छा सुखं उपदहती’’ति? ‘‘वधेतिपि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितवसेन, पातेतिपि सत्तानं हितवसेन, मारेतिपि सत्तानं हितवसेन, वधित्वापि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितमेव उपदहति, पातेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, मारेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति. यथा, महाराज, मातापितरो नाम वधित्वापि पातयित्वापि पुत्तानं हितमेव उपदहन्ति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो वधेतिपि सत्तानं हितवसेन, पातेतिपि सत्तानं हितवसेन, मारेतिपि सत्तानं हितवसेन, वधित्वापि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितमेव उपदहति, पातेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, मारेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, येन येन योगेन सत्तानं गुणवुड्ढि होति, तेन तेन योगेन सब्बसत्तानं हितमेव उपदहति. सचे, महाराज, देवदत्तो न पब्बाजेय्य, गिहिभूतो समानो निरयसंवत्तनिकं बहुं पापकम्मं कत्वा अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि निरयेन निरयं विनिपातेन विनिपातं गच्छन्तो बहुं दुक्खं वेदयिस्सति, तं भगवा जानमानो कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि, ‘मम सासने पब्बजितस्स दुक्खं परियन्तकतं भविस्सती’ति कारुञ्ञेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि.
‘‘यथा वा, महाराज, धनयससिरिञातिबलेन बलवा पुरिसो अत्तनो ञातिं वा मित्तं वा रञ्ञा गरुकं दण्डं धारेन्तं अत्तनो बहुविस्सत्थभावेन समत्थताय गरुकं दण्डं लहुकं अकासि, एवमेव खो, महाराज, भगवा बहूनि कप्पकोटिसतसहस्सानि दुक्खं वेदयमानं देवदत्तं पब्बाजेत्वा सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिबलसमत्थभावेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कुसलो भिसक्को सल्लकत्तो गरुकं रोगं बलवोसधबलेन लहुकं करोति, एवमेव खो, महाराज, बहूनि कप्पकोटिसतसहस्सानि दुक्खं वेदयमानं देवदत्तं भगवा रोगञ्ञुताय पब्बाजेत्वा कारुञ्ञबलो पत्थद्धधम्मोसधबलेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि. अपि नु खो सो, महाराज, भगवा बहुवेदनीयं देवदत्तं अप्पवेदनीयं करोन्तो किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न किञ्चि, भन्ते, अपुञ्ञं आपज्जेय्य अन्तमसो गद्दूहनमत्तम्पी’’ति. ‘‘इमम्पि खो, महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, चोरं आगुचारिं गहेत्वा रञ्ञो दस्सेय्युं, ‘अयं खो, देव, चोरो आगुचारी, इमस्स यं इच्छसि, तं दण्डं पणेही’ति. तमेनं राजा एवं वदेय्य ‘तेन हि, भणे, इमं चोरं बहिनगरं नीहरित्वा आघातने सीसं छिन्दथा’’ति, ‘एवं देवा’ति खो ते रञ्ञो पटिस्सुत्वा तं बहिनगरं नीहरित्वा आघातनं नयेय्युं. तमेनं पस्सेय्य कोचिदेव पुरिसो रञ्ञो सन्तिका लद्धवरो लद्धयसधनभोगो आदेय्यवचनो बलविच्छितकारी, सो तस्स कारुञ्ञं कत्वा ते पुरिसे एवं वदेय्य ‘अलं, भो, किं तुम्हाकं इमस्स सीसच्छेदनेन, तेन हि भो इमस्स हत्थं वा पादं वा छिन्दित्वा जीवितं रक्खथ, अहमेतस्स कारणा रञ्ञो सन्तिके पटिवचनं करिस्सामी’ति. ते तस्स बलवतो वचनेन तस्स चोरस्स हत्थं वा पादं वा छिन्दित्वा जीवितं रक्खेय्युं. अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो एवं कारी तस्स चोरस्स किच्चकारी अस्सा’’ति? ‘‘जीवितदायको सो, भन्ते, पुरिसो तस्स चोरस्स, जीविते दिन्ने किं तस्स अकतं नाम अत्थी’’ति? ‘‘या पन हत्थपादच्छेदने वेदना, सो ताय वेदनाय किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘अत्तनो कतेन सो, भन्ते, चोरो दुक्खवेदनं वेदयति, जीवितदायको पन पुरिसो न किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि ‘मम सासने पब्बजितस्स दुक्खं परियन्तकतं भविस्सती’ति. परियन्तकतञ्च, महाराज, देवदत्तस्स दुक्खं, देवदत्तो, महाराज, मरणकाले –
‘‘‘इमेहि अट्ठीहि तमग्गपुग्गलं, देवातिदेवं नरदम्मसारथिं;
समन्तचक्खुं सतपुञ्ञलक्खणं, पाणेहि बुद्धं सरणं उपेमी’ति.
‘‘पाणुपेतं सरणमगमासि. देवदत्तो, महाराज, छ कोट्ठासे कते कप्पे अतिक्कन्ते पठमकोट्ठासे सङ्घं भिन्दि, पञ्च कोट्ठासे निरये पच्चित्वा ततो मुच्चित्वा अट्ठिस्सरो नाम पच्चेकबुद्धो भविस्सति. अपि नु खो सो, महाराज, भगवा एवं कारी देवदत्तस्स किच्चकारी अस्सा’’ति? ‘‘सब्बददो, भन्ते नागसेन, तथागतो देवदत्तस्स, यं तथागतो देवदत्तं पच्चेकबोधिं पापेस्सति, किं तथागतेन देवदत्तस्स अकतं नाम अत्थी’’ति? ‘‘यं पन, महाराज, देवदत्तो सङ्घं भिन्दित्वा निरये दुक्खवेदनं वेदयति, अपि नु खो भगवा ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अत्तना कतेन, भन्ते, देवदत्तो कप्पं निरये पच्चति, दुक्खपरियन्तकारको सत्था न किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जती’’ति. ‘‘इमम्पि खो, त्वं महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, कुसलो भिसक्को सल्लकत्तो वातपित्तसेम्हसन्निपातउतुपरिणामविसमपरिहारओपक्कमिकोपक्कन्तं पूतिकुणपदुग्गन्धाभिसञ्छन्नं अन्तोसल्लं सुसिरगतं पुब्बरुहिरसम्पुण्णं वणं वूपसमेन्तो वणमुखं कक्खळतिखिणखारकटुकेन भेसज्जेन अनुलिम्पति परिपच्चनाय, परिपच्चित्वा मुदुभावमुपगतं सत्थेन विकन्तयित्वा डहति सलाकाय, दड्ढे खारलवणं देति, भेसज्जेन अनुलिम्पति वणरुहनाय ब्याधितस्स सोत्थिभावमनुप्पत्तिया, अपि नु खो सो, महाराज, भिसक्को सल्लकत्तो अहितचित्तो भेसज्जेन अनुलिम्पति, सत्थेन विकन्तेति, डहति सलाकाय, खारलवणं देती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, हितचित्तो सोत्थिकामो तानि किरियानि करोती’’ति. ‘‘या पनस्स भेसज्जकिरियाकरणेन उप्पन्ना दुक्खवेदना, ततोनिदानं सो भिसक्को सल्लकत्तो किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘हितचित्तो, भन्ते, सोत्थिकामो भिसक्को सल्लकत्तो तानि किरियानि करोति, किं सो ततोनिदानं अपुञ्ञं आपज्जेय्य, सग्गगामी सो, भन्ते, भिसक्को सल्लकत्तो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कारुञ्ञेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि दुक्खपरिमुत्तिया.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, पुरिसो कण्टकेन विद्धो अस्स, अथञ्ञतरो पुरिसो तस्स हितकामो सोत्थिकामो तिण्हेन कण्टकेनवा सत्थमुखेन वा समन्ततो छिन्दित्वा पग्घरन्तेन लोहितेन तं कण्टकं नीहरेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो अहितकामो तं कण्टकं नीहरती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, हितकामो सो, भन्ते, पुरिसो सोत्थिकामो तं कण्टकं नीहरति. सचे सो, भन्ते, तं कण्टकं न नीहरेय्य, मरणं वा सो तेन पापुणेय्य मरणमत्तं वा दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि दुक्खपरिमुत्तिया. सचे महाराज, भगवा देवदत्तं न पब्बाजेय्य, कप्पकोटिसतसहस्सम्पि देवदत्तो भवपरम्पराय निरये पच्चेय्या’’ति.
‘‘अनुसोतगामिं, भन्ते नागसेन, देवदत्तं तथागतो पटिसोतं पापेसि, विपन्थपटिपन्नं देवदत्तं पन्थे पटिपादेसि, पपाते पतितस्स देवदत्तस्स पतिट्ठं अदासि, विसमगतं देवदत्तं तथागतो समं आरोपेसि, इमे च, भन्ते नागसेन, हेतू इमानि च कारणानि न सक्का अञ्ञेन सन्दस्सेतुं अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.
देवदत्तपब्बज्जपञ्हो ततियो.
४. पथविचलनपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता – ‘अट्ठिमे, भिक्खवे [अट्ठिमे आनन्द (अ. नि. ८.७०)], हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाया’ति. असेसवचनं इदं, निस्सेसवचनं इदं, निप्परियायवचनं इदं, नत्थञ्ञो नवमो हेतु महतो भूमिचालस्स पातुभावाय. यदि, भन्ते नागसेन, अञ्ञो नवमो हेतु भवेय्य महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तम्पि हेतुं भगवा कथेय्य. यस्मा च खो, भन्ते नागसेन, नत्थञ्ञो नवमो हेतु महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तस्मा अनाचिक्खितो भगवता, अयञ्च नवमो हेतु दिस्सति महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, यं वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिताति. यदि, भन्ते नागसेन, अट्ठेव हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तेन हि वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिताति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, तेन हि अट्ठेव हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावायाति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुखुमो दुन्निवेठियो अन्धकरणो चेव गम्भीरो च, सो तवानुप्पत्तो, नेसो अञ्ञेन इत्तरपञ्ञेन सक्का विसज्जेतुं अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘अट्ठिमे, भिक्खवे, हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाया’ति. यं वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, तञ्च पन अकालिकं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, तस्मा अगणितं अट्ठहि हेतूहि.
‘‘यथा, महाराज, लोके तयो येव मेघा गणीयन्ति वस्सिको हेमन्तिको पावुसकोति. यदि ते मुञ्चित्वा अञ्ञो मेघो पवस्सति, न सो मेघो गणीयति सम्मतेहि मेघेहि, अकालमेघोत्वेव सङ्खं गच्छति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, हिमवन्ता पब्बता पञ्च नदिसतानि सन्दन्ति, तेसं, महाराज, पञ्चन्नं नदिसतानं दसेव नदियो नदिगणनाय गणीयन्ति. सेय्यथीदं, गङ्गा यमुना अचिरवती सरभू मही सिन्धु सरस्सती वेत्रवती वीतंसा चन्दभागाति, अवसेसा नदियो नदिगणनाय अगणिता. किं कारणा? न ता नदियो धुवसलिला. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, रञ्ञो सतम्पि द्विसतम्पि तिसतम्पि अमच्चा होन्ति, तेसं छ येव जना अमच्चगणनाय गणीयन्ति. सेय्यथीदं, सेनापति पुरोहितो अक्खदस्सो भण्डागारिको छत्तग्गाहको खग्गग्गाहको. एते येव अमच्चगणनाय गणीयन्ति. किं कारणा? युत्तत्ता राजगुणेहि, अवसेसा अगणिता, सब्बे अमच्चात्वेव सङ्खं गच्छन्ति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.
‘‘सुय्यति नु खो, महाराज, एतरहि जिनसासने कताधिकारानं दिट्ठधम्मसुखवेदनीयकम्मं, कित्ति च येसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसू’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति एतरहि जिनसासने कताधिकारानं दिट्ठधम्मसुखवेदनीयकम्मं, कित्ति च येसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसु सत्त जनाति’’. ‘‘के च ते, महाराजा’’ति? ‘‘सुमनो च, भन्ते, मालाकारो, एकसाटको च ब्राह्मणो, पुण्णो च भतको, मल्लिका च देवी, गोपालमाता च देवी, सुप्पिया च उपासिका, पुण्णा च दासीति इमे सत्त दिट्ठधम्मसुखवेदनीया सत्ता, कित्ति च इमेसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसू’’ति.
‘‘अपरेपि सुय्यन्ति नु खो अतीते मानुसकेनेव सरीरदेहेन तिदसभवनं गता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यन्ती’’ति. ‘‘के च ते, महाराजा’’ति? ‘‘गुत्तिलो च गन्धब्बो, साधीनो च राजा, निमि च राजा, मन्धाता च राजाति इमे चतुरो जना सुय्यन्ति, तेनेव मानुसकेन सरीरदेहेन तिदसभवनं गता’’ति. ‘‘सुचिरम्पि कतं सुय्यति सुकतदुक्कटन्ति? सुतपुब्बं पन तया, महाराज, अतीते वा अद्धाने वत्तमाने वा अद्धाने इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘अत्थि मे, महाराज, आगमो अधिगमो परियत्ति सवनं सिक्खाबलं सुस्सूसा परिपुच्छा आचरियुपासनं, मयापि न सुतपुब्बं ‘इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’ति ठपेत्वा वेस्सन्तरस्स राजवसभस्स दानवरं. भगवतो च, महाराज, कस्सपस्स, भगवतो च सक्यमुनिनोति द्विन्नं बुद्धानं अन्तरे गणनपथं वीतिवत्ता वस्सकोटियो अतिक्कन्ता, तत्थपि मे सवनं नत्थि ‘इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’ति. न, महाराज, तावतकेन वीरियेन तावतकेन परक्कमेन महापथवी कम्पति, गुणभारभरिता, महाराज, सब्बसोचेय्यकिरियगुणभारभरिता धारेतुं न विसहन्ती महापथवी चलति कम्पति पवेधति.
‘‘यथा, महाराज, सकटस्स अतिभारभरितस्स नाभियो च नेमियो च फलन्ति अक्खो भिज्जति, एवमेव खो, महाराज, सब्बसोचेय्यकिरियगुणभारभरिता महापथवी धारेतुं न विसहन्ती चलति कम्पति पवेधति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, गगनं अनिलजलवेगसञ्छादितं उस्सन्नजलभारभरितं अतिवातेन फुटितत्ता नदति रवति गळगळायति, एवमेव खो, महाराज, महापथवी रञ्ञो वेस्सन्तरस्स दानबलविपुलउस्सन्नभारभरिता धारेतुं न विसहन्ती चलति कम्पति पवेधति. न हि, महाराज, रञ्ञो वेस्सन्तरस्स चित्तं रागवसेन पवत्तति, न दोसवसेन पवत्तति, न मोहवसेन पवत्तति, न मानवसेन पवत्तति, न दिट्ठिवसेन पवत्तति, न किलेसवसेन पवत्तति, न वितक्कवसेन पवत्तति, न अरतिवसेन पवत्तति, अथ खो दानवसेन बहुलं पवत्तति ‘किन्ति अनागता याचका मम सन्तिके आगच्छेय्युं, आगता च याचका यथाकामं लभित्वा अत्तमना भवेय्यु’न्ति सततं समितं दानं पति मानसं ठपितं होति. रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स सततं समितं दससु ठानेसु मानसं ठपितं होति दमे समे खन्तियं संवरे यमे नियमे अक्कोधे अविहिंसायं सच्चे सोचेय्ये. रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स कामेसना पहीना, भवेसना पटिप्पस्सद्धा, ब्रह्मचरियेसनाय येव उस्सुक्कं आपन्नो, रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स अत्तरक्खा [पररक्खाय (सी. पी.)] पहीना, सब्बसत्तरक्खाय उस्सुक्कं आपन्नो ‘किन्ति इमे सत्ता समग्गा अस्सु अरोगा सधना दीघायुका’ति बहुलं येव मानसं पवत्तति. ददमानो च, महाराज, वेस्सन्तरो राजा तं दानं न भवसम्पत्तिहेतु देति, न धनहेतु देति, न पटिदानहेतु देति, न उपलापनहेतु देति, न आयुहेतु देति, न वण्णहेतु देति, न सुखहेतु देति, न बलहेतु देति, न यसहेतु देति, न पुत्तहेतु देति, न धीतुहेतु देति, अथ खो सब्बञ्ञुतञाणहेतु सब्बञ्ञुतञाणरतनस्स कारणा एवरूपे अतुलविपुलानुत्तरे दानवरे अदासि, सब्बञ्ञुतं पत्तो च इमं गाथं अभासि –
‘‘‘जालिं कण्हाजिनं धीतं, मद्दिदेविं पतिब्बतं;
चजमानो न चिन्तेसिं, बोधिया येव कारणा’ति.
‘‘वेस्सन्तरो, महाराज, राजा अक्कोधेन कोधं जिनाति, असाधुं साधुना जिनाति, कदरियं दानेन जिनाति, अलिकवादिनं सच्चेन जिनाति, सब्बं अकुसलं कुसलेन जिनाति. तस्स एवं ददमानस्स धम्मानुगतस्स धम्मसीसकस्स [धम्मासीसकस्स (क.)] दाननिस्सन्दबलव [दाननिस्सन्दबल (सी. पी.)] वीरियविपुलविप्फारेन हेट्ठा महावाता सञ्चलन्ति सणिकं सणिकं सकिं सकिं आकुलाकुला वायन्ति ओनमन्ति उन्नमन्ति विनमन्ति, छिन्नपत्तपादपा [सीन्नप्पत्तपादपा (सी.)] पपतन्ति, गुम्बं गुम्बं वलाहका गगने सन्धावन्ति, रजोसञ्चिता वाता दारुणा होन्ति, गगनं उप्पीळिता वाता वायन्ति, सहसा धमधमायन्ति, महाभीमो सद्दो निच्छरति, तेसु वातेसु कुपितेसु उदकं सणिकं सणिकं चलति, उदके चलिते खुब्भन्ति मच्छकच्छपा, यमकयमका ऊमियो जायन्ति, जलचरा सत्ता तसन्ति, जलवीचि युगनद्धो वत्तति, वीचिनादो पवत्तति, घोरा बुब्बुळा [पुब्बुळा (क.)] उट्ठहन्ति, फेणमाला भवन्ति, उत्तरति महासमुद्दो, दिसाविदिसं धावति उदकं, उद्धंसोतपटिसोतमुखा सन्दन्ति सलिलधारा, तसन्ति असुरा गरुळा नागा यक्खा, उब्बिज्जन्ति ‘किं नु खो, कथं नु खो, सागरो विपरिवत्तती’ति, गमनपथमेसन्ति भीतचित्ता, खुभिते लुळिते जलधारे पकम्पति महापथवी सनगा ससागरा, परिवत्तति सिनेरुगिरि कूटसेलसिखरो विनममानो होति, विमना होन्ति अहिनकुलबिळारकोट्ठुकसूकरमिगपक्खिनो, रुदन्ति यक्खा अप्पेसक्खा, हसन्ति यक्खा महेसक्खा कम्पमानाय महापथविया.
‘‘यथा, महाराज, महति महापरियोगे उद्धनगते उदकसम्पुण्णे आकिण्णतण्डुले हेट्ठतो अग्गि जलमानो पठमं ताव परियोगं सन्तापेति, परियोगो सन्तत्तो उदकं सन्तापेति, उदकं सन्तत्तं तण्डुलं सन्तापेति, तण्डुलं सन्तत्तं उम्मुज्जति निमुज्जति, बुब्बुळकजातं होति, फेणमाला उत्तरति; एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो राजा यं लोके दुच्चजं, तं चजि, तस्स तं दुच्चजं चजन्तस्स दानस्स सभावनिस्सन्देन हेट्ठा महावाता धारेतुं न विसहन्ता परिकुप्पिंसु [परिकम्पिंसु (क.)], महावातेसु परिकुपितेसु [परिखुब्भितेसु (स्या.)] उदकं कम्पि, उदके कम्पिते महापथवी कम्पि, इति तदा महावाता च उदकञ्च महापथवी चाति इमे तयो एकमना विय अहेसुं महादाननिस्सन्देन विपुलबलवीरियेन नत्थेदिसो, महाराज, अञ्ञस्स दानानुभावो, यथा वेस्सन्तरस्स रञ्ञो महादानानुभावो. यथा, महाराज, महिया बहुविधा मणयो विज्जन्ति. सेय्यथीदं, इन्दनीलो महानीलो जोतिरसो वेळुरियो उम्मापुप्फो सिरीसपुप्फो मनोहरो सूरियकन्तो चन्दकन्तो वजिरो खज्जोपनको फुस्सरागो लोहितङ्गो मसारगल्लोति, एते सब्बे अतिक्कम्म चक्कवत्तिमणि अग्गमक्खायति, चक्कवत्तिमणि, महाराज, समन्ता योजनं ओभासेति. एवमेव खो, महाराज, यं किञ्चि महिया दानं विज्जति अपि असदिसदानं परमं, तं सब्बं अतिक्कम्म वेस्सन्तरस्स रञ्ञो महादानं अग्गमक्खायति, वेस्सन्तरस्स, महाराज, रञ्ञो महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता’’ति.
‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, यं तथागतो बोधिसत्तो समानो असमो लोकेन एवंखन्ति एवंचित्तो एवंअधिमुत्ति एवंअधिप्पायो, बोधिसत्तानं, भन्ते नागसेन, परक्कमो दक्खापितो, पारमी च जिनानं भिय्यो ओभासिता, चरियं चरतोपि ताव तथागतस्स सदेवके लोके सेट्ठभावो अनुदस्सितो. साधु, भन्ते नागसेन, थोमितं जिनसासनं, जोतिता जिनपारमी, छिन्नो तित्थियानं वादगण्ठि, भिन्नो परापवादकुम्भो [गुम्बो तया विद्धंसितो (स्या.)], पञ्हो गम्भीरो उत्तानीकतो, गहनं अगहनं कतं, सम्मा लद्धं जिनपुत्तानं निब्बाहनं [निब्बायनं (क.)], एवमेतं गणिवरपवर तथा सम्पटिच्छामा’’ति.
पथविचलनपञ्हो चतुत्थो.
५. सिविराजचक्खुदानपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एवं भणथ ‘सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानि, अन्धस्स सतो पुन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानी’ति, एतम्पि वचनं सकसटं सनिग्गहं सदोसं ‘हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं नत्थि दिब्बचक्खुस्स उप्पादो’ति सुत्ते वुत्तं, यदि, भन्ते नागसेन, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानि, तेन हि ‘पुन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानी’ति यं वचनं, तं मिच्छा; यदि दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानि, तेन हि ‘सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि दिन्नानी’ति यं वचनं, तम्पि मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गण्ठितोपि गण्ठितरो वेठतोपि वेठतरो गहनतोपि गहनतरो, सो तवानुप्पत्तो, तत्थ छन्दमभिजनेहि निब्बाहनाय परवादानं निग्गहाया’’ति.
‘‘दिन्नानि, महाराज, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि, तत्थ मा विमतिं उप्पादेहि, पुन दिब्बानि च चक्खूनि उप्पन्नानि, तत्थापि मा विमतिं जनेही’’ति. ‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, एत्थ कारणं, येन कारणेन हेतुसमुग्घाते अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जति, इङ्घ ताव कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति?
‘‘किं पन, महाराज, अत्थि लोके सच्चं नाम, येन सच्चवादिनो सच्चकिरियं करोन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि लोके सच्चं नाम, सच्चेन, भन्ते नागसेन, सच्चवादिनो सच्चकिरियं कत्वा देवं वस्सापेन्ति, अग्गिं निब्बापेन्ति, विसं पटिहनन्ति, अञ्ञम्पि विविधं कत्तब्बं करोन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, युज्जति समेति सिविराजस्स सच्चबलेन दिब्बचक्खूनि उप्पन्नानीति, सच्चबलेन, महाराज, अवत्थुस्मिं दिब्बचक्खु उप्पज्जति, सच्चं येव तत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादाय.
‘‘यथा, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘महामेघो पवस्सतू’ति, तेसं सह सच्चमनुगीतेन महामेघो पवस्सति, अपि नु खो, महाराज, अत्थि आकासे वस्सहेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना महामेघो पवस्सती’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ हेतु भवति महतो मेघस्स पवस्सनाया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि तस्स पकतिहेतु, सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो पटिनिवत्ततू’ति, तेसं सह सच्चमनुगीतेन जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो खणेन पटिनिवत्तति. अपि नु खो, महाराज, अत्थि तस्मिं जलितपज्जलिते महाअग्गिक्खन्धे हेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना जलितपज्जलितमहाअग्गिक्खन्धो खणेन पटिनिवत्तती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ वत्थु होति तस्स जलितपज्जलितस्स महाअग्गिक्खन्धस्स खणेन पटिनिवत्तनाया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि तस्स पकतिहेतु, सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, ये केचि सत्ता सच्चमनुगायन्ति ‘विसं हलाहलं अगदं भवतू’ति. तेसं सह सच्चमनुगीतेन विसं हलाहलं खणेन अगदं भवति, अपि नु खो, महाराज, अत्थि तस्मिं हलाहलविसे हेतु सन्निचितो ‘येन हेतुना विसं हलाहलं खणेन अगदं भवती’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सच्चं येव तत्थ हेतु भवति विसस्स हलाहलस्स खणेन पटिघाताया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, विना पकतिहेतुं सच्चं येवेत्थ वत्थु भवति दिब्बचक्खुस्स उप्पादायाति.
‘‘चतुन्नम्पि, महाराज, अरियसच्चानं पटिवेधाय नत्थञ्ञं वत्थु, सच्चं वत्थुं कत्वा चत्तारि अरियसच्चानि पटिविज्झन्तीति. अत्थि, महाराज, चीनविसये चीनराजा, सो महासमुद्दे कीळितुकामो [बलिं कातुकामो (सी. पी.)] चतुमासे चतुमासे सच्चकिरियं कत्वा सह रथेन अन्तोमहासमुद्दे योजनं पविसति, तस्स रथसीसस्स पुरतो पुरतो महावारिक्खन्धो पटिक्कमति, निक्खन्तस्स पुन ओत्थरति, अपि नु खो, महाराज, सो महासमुद्दो सदेवमनुस्सेनपि लोकेन पकतिकायबलेन सक्का पटिक्कमापेतु’’न्ति? ‘‘अतिपरित्तकेपि, भन्ते, तळाके उदकं न सक्का सदेवमनुस्सेनपि लोकेन पकतिकायबलेन पटिक्कमापेतुं, किं पन महासमुद्दे उदक’’न्ति? ‘‘इमिनापि, महाराज, कारणेन सच्चबलं ञातब्बं ‘नत्थि तं ठानं, यं सच्चेन न पत्तब्ब’न्ति.
‘‘नगरे, महाराज, पाटलिपुत्ते असोको धम्मराजा सनेगमजानपदअमच्चभटबलमहामत्तेहि परिवुतो गङ्गं नदिं [गङ्गानदिं (सी.)] नवसलिलसम्पुण्णं समतित्थिकं सम्भरितं पञ्चयोजनसतायामं योजनपुथुलं सन्दमानं दिस्वा अमच्चे एवमाह ‘अत्थि कोचि, भणे, समत्थो, यो इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेतु’न्ति. अमच्चा आहंसु ‘दुक्करं देवा’ति.
‘‘तस्मिं येव गङ्गाकूले ठिता बन्धुमती नाम गणिका अस्सोसि रञ्ञा किर एवं वुत्तं ‘सक्का नु खो इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेतु’न्ति, सा एवमाह ‘अहञ्हि नगरे पाटलिपुत्ते गणिका रूपूपजीविनी अन्तिमजीविका, मम ताव राजा सच्चकिरियं पस्सतू’ति. अथ सा सच्चकिरियं अकासि, सह तस्सा सच्चकिरियाय खणेन सा महागङ्गा गळगळायन्ती पटिसोतं सन्दित्थ महतो जनकायस्स पस्सतो.
‘‘अथ राजा गङ्गाय आवट्टऊमिवेगजनितं हलाहलसद्दं सुत्वा विम्हितो अच्छरियब्भुतजातो अमच्चे एवमाह ‘किस्सायं, भणे, महागङ्गा पटिसोतं सन्दती’ति? ‘बन्धुमती, महाराज, गणिका तव वचनं सुत्वा सच्चकिरियं अकासि, तस्सा सच्चकिरियाय महागङ्गा उद्धंमुखा सन्दती’ति.
‘‘अथ संविग्गहदयो राजा तुरिततुरितो सयं गन्त्वा तं गणिकं पुच्छि ‘सच्चं किर, जे, तया सच्चकिरियाय अयं गङ्गा पटिसोतं सन्दापिता’ति? ‘आम देवा’ति. राजा आह ‘किं ते तत्थ बलं अत्थि, को वा ते वचनं आदियति अनुम्मत्तो, केन त्वं बलेन इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसी’ति? सा आह ‘सच्चबलेनाहं, महाराज, इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसि’न्ति. राजा आह ‘किं ते सच्चबलं अत्थि चोरिया धुत्तिया असतिया छिन्निकाय पापिया भिन्नसीलाय [पापिकाय भिन्नसीमाय (सी.)] हिरिअतिक्कन्तिकाय अन्धजनपलोभिकाया’ति. ‘सच्चं, महाराज, तादिसिका अहं, तादिसिकायपि मे, महाराज, सच्चकिरिया अत्थि, यायाहं इच्छमाना सदेवकम्पि लोकं परिवत्तेय्य’न्ति. राजा आह ‘कतमा पन सा होति सच्चकिरिया, इङ्घ मं सावेही’ति. ‘यो मे, महाराज, धनं देति खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा अञ्ञो वा कोचि, तेसं समकं येव उपट्ठहामि, ‘‘खत्तियो’’ति विसेसो नत्थि, ‘‘सुद्दो’’ति अतिमञ्ञना [अतिमञ्ञमानो (क.)] नत्थि, अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता धनस्सामिकं परिचरामि, एसा मे देव सच्चकिरिया, यायाहं इमं महागङ्गं पटिसोतं सन्दापेसि’न्ति.
‘‘इतिपि, महाराज, सच्चे ठिता न किञ्चि अत्थं न विन्दन्ति. दिन्नानि च, महाराज, सिविराजेन याचकस्स चक्खूनि, दिब्बचक्खूनि च उप्पन्नानि, तञ्च सच्चकिरियाय. यं पन सुत्ते वुत्तं ‘मंसचक्खुस्मिं नट्ठे अहेतुस्मिं अवत्थुस्मिं नत्थि दिब्बचक्खुस्स उप्पादो’ति. तं भावनामयं चक्खुं सन्धाय वुत्तं, एवमेतं, महाराज, धारेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो, सुनिद्दिट्ठो निग्गहो, सुमद्दिता परवादा, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
सिविराजचक्खुदानपञ्हो पञ्चमो.
६. गब्भावक्कन्तिपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति [गब्भस्सावक्कन्ति (म. नि. १.४०८)] होति, इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति, इमेसं खो, भिक्खवे, तिण्णं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति, असेसवचनमेतं, निस्सेसवचनमेतं, निप्परियायवचनमेतं, अरहस्सवचनमेतं, सदेवमनुस्सानं मज्झे निसीदित्वा भणितं, अयञ्च द्विन्नं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति दिस्सति, दुकूलेन तापसेन पारिकाय तापसिया उतुनिकाले दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभि परामट्ठा, तस्स तेन नाभिपरामसनेन सामकुमारो निब्बत्तो. मातङ्गेनापि इसिना ब्राह्मणकञ्ञाय उतुनिकाले दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभि परामट्ठा, तस्स तेन नाभिपरामसनेन मण्डब्यो नाम माणवको निब्बत्तोति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति. तेन हि सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको उभोपि ते नाभिपरामसनेन निब्बत्ताति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि, भन्ते, तथागतेन भणितं ‘सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको नाभिपरामसनेन निब्बत्ता’’ति, तेन हि ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति यं वचनं, तम्पि मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुगम्भीरो सुनिपुणो विसयो बुद्धिमन्तानं, सो तवानुप्पत्तो, छिन्द विमतिपथं, धारेहि ञाणवरप्पज्जोत’’न्ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होति, इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति, एवं तिण्णं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’ति. भणितञ्च ‘सामो च कुमारो मण्डब्यो च माणवको नाभिपरामसनेन निब्बत्ता’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, येन कारणेन पञ्हो सुविनिच्छितो होति, तेन कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, संकिच्चो च कुमारो इसिसिङ्गो च तापसो थेरो च कुमारकस्सपो ‘इमिना नाम ते निब्बत्ता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति, अब्भुग्गता तेसं जाति, द्वे मिगधेनुयो ताव उतुनिकाले द्विन्नं तापसानं पस्सावट्ठानं आगन्त्वा ससम्भवं पस्सावं पिविंसु, तेन पस्सावसम्भवेन संकिच्चो च कुमारो इसिसिङ्गो च तापसो निब्बत्ता. थेरस्स उदायिस्स भिक्खुनुपस्सयं उपगतस्स रत्तचित्तेन भिक्खुनिया अङ्गजातं उपनिज्झायन्तस्स सम्भवं कासावे मुच्चि. अथ खो आयस्मा उदायि तं भिक्खुनिं एतदवोच ‘गच्छ भगिनि, उदकं आहर अन्तरवासकं धोविस्सामी’ति. ‘आहरय्य अहमेव धोविस्सामी’ति. ततो सा भिक्खुनी उतुनिसमये तं सम्भवं एकदेसं मुखेन अग्गहेसि, एकदेसं अङ्गजाते पक्खिपि, तेन थेरो कुमारकस्सपो निब्बत्तोति एतं जनो आहा’’ति.
‘‘अपि नु खो त्वं, महाराज, सद्दहसि तं वचन’’न्ति? ‘‘आम भन्ते, बलवं तत्थ मयं कारणं उपलभाम, येन मयं कारणेन सद्दहाम ‘इमिना कारणेन निब्बत्ता’’ति. ‘‘किं पनेत्थ, महाराज, कारण’’न्ति? ‘‘सुपरिकम्मकते, भन्ते, कलले बीजं निपतित्वा खिप्पं संविरुहती’’ति. ‘‘आम महाराजा’’ति. ‘‘एवमेव खो, भन्ते, सा भिक्खुनी उतुनी समाना सण्ठिते कलले रुहिरे पच्छिन्नवेगे ठिताय धातुया तं सम्भवं गहेत्वा तस्मिं कलले पक्खिपि, तेन तस्सा गब्भो सण्ठासि, एवं तत्थ कारणं पच्चेम तेसं निब्बत्तिया’’ति. ‘‘एवमेतं, महाराज, तथा सम्पटिच्छामि, योनिप्पवेसेन गब्भो सम्भवतीति. सम्पटिच्छसि पन, त्वं महाराज, थेरस्स कुमारकस्सपस्स गब्भावक्कमन’’न्ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘साधु, महाराज, पच्चागतोसि मम विसयं, एकविधेनपि गब्भावक्कन्तिं कथयन्तो ममानुबलं भविस्ससि, अथ या पन ता द्वे मिगधेनुयो पस्सावं पिवित्वा गब्भं पटिलभिंसु, तासं त्वं सद्दहसि गब्भस्सावक्कमन’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, यं किञ्चि भुत्तं पीतं खायितं लेहितं, सब्बं तं कललं ओसरति, ठानगतं वुड्ढिमापज्जति. यथा, भन्ते नागसेन, या काचि सरिता नाम, सब्बा ता महासमुद्दं ओसरन्ति, ठानगता वुड्ढिमापज्जन्ति. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यं किञ्चि भुत्तं पीतं खायितं लेहितं, सब्बं तं कललं ओसरति, ठानगतं वुड्ढिमापज्जति, तेनाहं कारणेन सद्दहामि मुखगतेनपि गब्भस्स अवक्कन्ति होती’’ति. ‘‘साधु, महाराज, गाळ्हतरं उपगतोसि मम विसयं, मुखपानेनपि द्वयसन्निपातो भवति. संकिच्चस्स च, महाराज, कुमारस्स इसिसिङ्गस्स च तापसस्स थेरस्स च कुमारकस्सपस्स गब्भावक्कमनं सम्पटिच्छसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सन्निपातो ओसरती’’ति.
‘‘सामोपि, महाराज, कुमारो मण्डब्योपि माणवको तीसु सन्निपातेसु अन्तोगधा, एकरसा येव पुरिमेन, तत्थ कारणं वक्खामि. दुकूलो च, महाराज, तापसो पारिका च तापसी उभोपि ते अरञ्ञवासा अहेसुं पविवेकाधिमुत्ता उत्तमत्थगवेसका, तपतेजेन याव ब्रह्मलोकं सन्तापेसुं. तेसं तदा सक्को देवानमिन्दो सायं पातं उपट्ठानं आगच्छति. सो तेसं गरुकतमेत्तताय उपधारेन्तो अद्दस अनागतमद्धाने द्विन्नम्पि तेसं चक्खूनं अन्तरधानं, दिस्वा ते एवमाह ‘एकं मे, भोन्तो, वचनं करोथ, साधु एकं पुत्तं जनेय्याथ, सो तुम्हाकं उपट्ठाको भविस्सति आलम्बनो चा’ति. ‘अलं, कोसिय, मा एवं भणी’ति. ते तस्स तं वचनं न सम्पटिच्छिंसु. अनुकम्पको अत्थकामो सक्को देवानमिन्दो दुतियम्पि…पे… ततियम्पि ते एवमाह ‘एकं मे, भोन्तो, वचनं करोथ, साधु एकं पुत्तं जनेय्याथ, सो तुम्हाकं उपट्ठाको भविस्सति आलम्बनो चा’ति. ततियम्पि ते आहंसु ‘अलं, कोसिय, मा त्वं खो अम्हे अनत्थे नियोजेहि, कदायं कायो न भिज्जिस्सति, भिज्जतु अयं कायो भेदनधम्मो, भिज्जन्तियापि धरणिया पतन्तेपि सेलसिखरे फलन्तेपि आकासे पतन्तेपि चन्दिमसूरिये नेव मयं लोकधम्मेहि मिस्सयिस्साम, मा त्वं अम्हाकं सम्मुखभावं उपगच्छ, उपगतस्स ते एसो विस्सासो, अनत्थचरो त्वं मञ्ञे’ति.
ततो सक्को देवानमिन्दो तेसं मनं अलभमानो गरुकतो पञ्जलिको पुन याचि ‘यदि मे वचनं न उस्सहथ कातुं, यदा तापसी उतुनी होति पुप्फवती, तदा त्वं, भन्ते, दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभिं परामसेय्यासि, तेन सा गब्भं लच्छति, सन्निपातो येवेस गब्भावक्कन्तिया’ति. ‘सक्कोमहं, कोसिय, तं वचनं कातुं, न तावतकेन अम्हाकं तपो भिज्जति, होतू’ति सम्पटिच्छिंसु. ताय च पन वेलाय देवभवने अत्थि देवपुत्तो उस्सन्नकुसलमूलो खीणायुको आयुक्खयप्पत्तो यदिच्छकं समत्थो ओक्कमितुं अपि चक्कवत्तिकुलेपि. अथ सक्को देवानमिन्दो तं देवपुत्तं उपसङ्कमित्वा एवमाह ‘एहि खो, मारिस, सुपभातो ते दिवसो, अत्थसिद्धि उपगता, यमहं ते उपट्ठानमागमिं, रमणीये ते ओकासे वासो भविस्सति, पतिरूपे कुले पटिसन्धि भविस्सति, सुन्दरेहि मातापितूहि वड्ढेतब्बो, एहि मे वचनं करोही’ति याचि. दुतियम्पि…पे… ततियम्पि याचि सिरसि पञ्जलिकतो.
ततो सो देवपुत्तो एवमाह ‘कतमं तं, मारिस, कुलं, यं त्वं अभिक्खणं कित्तयसि पुनप्पुन’न्ति. ‘दुकूलो च तापसो पारिका च तापसी’ति. सो तस्स वचनं सुत्वा तुट्ठो सम्पटिच्छि ‘साधु, मारिस, यो तव छन्दो, सो होतु, आकङ्खमानो अहं, मारिस, पत्थिते कुले उप्पज्जेय्यं, किम्हि कुले उप्पज्जामि अण्डजे वा जलाबुजे वा संसेदजे वा ओपपातिके वा’ति? ‘जलाबुजाय, मारिस, योनिया उप्पज्जाही’ति. अथ सक्को देवानमिन्दो उप्पत्तिदिवसं विगणेत्वा दुकूलस्स तापसस्स आरोचेसि ‘असुकस्मिं नाम दिवसे तापसी उतुनी भविस्सति पुप्फवती, तदा त्वं, भन्ते, दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन नाभिं परामसेय्यासी’ति. तस्मिं, महाराज, दिवसे तापसी च उतुनी पुप्फवती अहोसि, देवपुत्तो च तत्थूपगो पच्चुपट्ठितो अहोसि, तापसो च दक्खिणेन हत्थङ्गुट्ठेन तापसिया नाभिं परामसि, इति ते तयो सन्निपाता अहेसुं, नाभिपरामसनेन तापसिया रागो उदपादि, सो पनस्सा रागो नाभिपरामसनं पटिच्च मा त्वं सन्निपातं अज्झाचारमेव मञ्ञि, ऊहसनम्पि [हसनम्पि (क.)] सन्निपातो, उल्लपनम्पि सन्निपातो, उपनिज्झायनम्पि सन्निपातो, पुब्बभागभावतो रागस्स उप्पादाय आमसनेन सन्निपातो जायति, सन्निपाता ओक्कमनं होतीति.
‘‘अनज्झाचारेपि, महाराज, परामसनेन गब्भावक्कन्ति होति. यथा, महाराज, अग्गि जलमानो अपरामसनोपि उपगतस्स सीतं ब्यपहन्ति, एवमेव खो, महाराज, अनज्झाचारेपि परामसनेन गब्भावक्कन्ति होति.
‘‘चतुन्नं, महाराज, वसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति कम्मवसेन योनिवसेन कुलवसेन आयाचनवसेन, अपि च सब्बेपेते सत्ता कम्मसम्भवा कम्मसमुट्ठाना.
‘‘कथं, महाराज, कम्मवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? उस्सन्नकुसलमूला, महाराज, सत्ता यदिच्छकं उप्पज्जन्ति खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा देवेसु वा अण्डजाय वा योनिया जलाबुजाय वा योनिया संसेदजाय वा योनिया ओपपातिकाय वा योनिया. यथा, महाराज, पुरिसो अड्ढो महद्धनो महाभोगो पहूतजातरूपरजतो पहूतवित्तूपकरणो पहूतधनधञ्ञो पहूतञातिपक्खो दासिं वा दासं वा खेत्तं वा वत्थुं वा गामं वा निगमं वा जनपदं वा यं किञ्चि मनसा अभिपत्थितं, यदिच्छकं द्विगुणतिगुणम्पि धनं दत्वा किणाति, एवमेव खो, महाराज, उस्सन्नकुसलमूला सत्ता यदिच्छकं उप्पज्जन्ति खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा देवेसु वा अण्डजाय वा योनिया जलाबुजाय वा योनिया संसेदजय वा योनिया ओपपातिकाय वा योनिया. एवं कम्मवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.
‘‘कथं योनिवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? कुक्कुटानं, महाराज, वातेन गब्भावक्कन्ति होति. बलाकानं मेघसद्देन गब्भावक्कन्ति होति. सब्बेपि देवा अगब्भसेय्यका सत्ता येव, तेसं नानावण्णेन गब्भावक्कन्ति होति. यथा, महाराज, मनुस्सा नानावण्णेन महिया चरन्ति, केचि पुरतो पटिच्छादेन्ति, केचि पच्छतो पटिच्छादेन्ति, केचि नग्गा होन्ति, केचि भण्डू होन्ति सेतपटधरा, केचि मोळिबद्धा होन्ति, केचि भण्डू कासाववसना होन्ति, केचि कासाववसना मोळिबद्धा होन्ति, केचि जटिनो वाकचीरधरा [वाकचीरा (क.)] होन्ति, केचि चम्मवसना होन्ति, केचि रस्मियो निवासेन्ति, सब्बेपेते मनुस्सा नानावण्णेन महिया चरन्ति, एवमेव खो, महाराज, सत्ता येव ते सब्बे, तेसं नानावण्णेन गब्भावक्कन्ति होति. एवं योनिवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.
‘‘कथं कुलवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? कुलं नाम, महाराज, चत्तारि कुलानि अण्डजं जलाबुजं संसेदजं ओपपातिकं. यदि तत्थ गन्धब्बो यतो कुतोचि आगन्त्वा अण्डजे कुले उप्पज्जति, सो तत्थ अण्डजो होति…पे… जलाबुजे कुले…पे… संसेदजे कुले…पे… ओपपातिके कुले उप्पज्जति, सो तत्थ ओपपातिको होति. तेसु तेसु कुलेसु तादिसा येव सत्ता सम्भवन्ति. यथा, महाराज, हिमवति नेरुपब्बतं ये केचि मिगपक्खिनो उपेन्ति, सब्बे ते सकवण्णं विजहित्वा सुवण्णवण्णा होन्ति, एवमेव खो, महाराज, यो कोचि गन्धब्बो यतो कुतोचि आगन्त्वा अण्डजं योनिं उपगन्त्वा सभाववण्णं विजहित्वा अण्डजो होति…पे… जलाबुजं…पे… संसेदजं…पे… ओपपातिकं योनिं उपगन्त्वा सभाववण्णं विजहित्वा ओपपातिको होति, एवं कुलवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.
‘‘कथं आयाचनवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति? इध, महाराज, कुलं होति अपुत्तकं बहुसापतेय्यं सद्धं पसन्नं सीलवन्तं कल्याणधम्मं तपनिस्सितं, देवपुत्तो च उस्सन्नकुसलमूलो चवनधम्मो होति. अथ सक्को देवानमिन्दो तस्स कुलस्स अनुकम्पाय तं देवपुत्तं आयाचति ‘पणिधेहि, मारिस, असुकस्स कुलस्स महेसिया कुच्छि’न्ति. सो तस्स आयाचनहेतु तं कुलं पणिधेति. यथा, महाराज, मनुस्सा पुञ्ञकामा समणं मनोभावनीयं आयाचित्वा गेहं उपनेन्ति, अयं उपगन्त्वा सब्बस्स कुलस्स सुखावहो भविस्सतीति. एवमेव खो, महाराज, सक्को देवानमिन्दो तं देवपुत्तं आयाचित्वा तं कुलं उपनेति. एवं आयाचनवसेन सत्तानं गब्भावक्कन्ति होति.
‘‘सामो, महाराज, कुमारो सक्केन देवानमिन्देन आयाचितो पारिकाय तापसिया कुच्छिं ओक्कन्तो. सामो, महाराज, कुमारो कतपुञ्ञो, मातापितरो सीलवन्तो कल्याणधम्मा, आयाचको सक्को, तिण्णं चेतोपणिधिया सामो कुमारो निब्बत्तो. इध, महाराज, नयकुसलो पुरिसो सुकट्ठे अनूपखेत्ते बीजं रोपेय्य, अपि नु तस्स बीजस्स अन्तरायं विवज्जेन्तस्स वुड्ढिया कोचि अन्तरायो भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, निरुपघातं बीजं खिप्पं संविरुहेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सामो कुमारो मुत्तो उप्पन्नन्तरायेहि तिण्णं चेतोपणिधिया निब्बत्तो.
‘‘अपि नु खो, महाराज, सुतपुब्बं तया इसीनं मनोपदोसेन इद्धो फीतो महाजनपदो सजनो समुच्छिन्नो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति. महिया दण्डकारञ्ञं [दण्डकीरञ्ञं (म. नि. २.६५)] मज्झारञ्ञं कालिङ्गारञ्ञं मातङ्गारञ्ञं, सब्बं तं अरञ्ञं अरञ्ञभूतं, सब्बेपेते जनपदा इसीनं मनोपदोसेन खयं गता’’ति. ‘‘यदि, महाराज, तेसं मनोपदोसेन सुसमिद्धा जनपदा उच्छिज्जन्ति, अपि नु खो तेसं मनोपसादेन किञ्चि निब्बत्तेय्या’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, सामो कुमारो तिण्णं बलवन्तानं चेतोपसादेन निब्बत्तो इसिनिम्मितो देवनिम्मितो पुञ्ञनिम्मितोति. एवमेतं, महाराज, धारेहि.
‘‘तयोमे, महाराज, देवपुत्ता सक्केन देवानमिन्देन आयाचिता कुलं उप्पन्ना. कतमे तयो? सामो कुमारो महापनादो कुसराजा, तयोपेते बोधिसत्ता’’ति. ‘‘सुनिद्दिट्ठा, भन्ते नागसेन, गब्भावक्कन्ति, सुकथितं कारणं, अन्धकारो आलोको कतो, जटा विजटिता, निच्छुद्धा परवादा, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
गब्भावक्कन्तिपञ्हो छट्ठो.
७. सद्धम्मन्तरधानपञ्हो
७. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि [वस्ससहस्सानि (सी.) पस्स अ. नि. ८.५१] सद्धम्मो ठस्सती’ति. पुन च परिनिब्बानसमये सुभद्देन परिब्बाजकेन पञ्हं पुट्ठेन भगवता भणितं ‘इमे च, सुभद्द [दी. नि. २.२१४ पस्सितब्बं], भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति, असेसवचनमेतं, निस्सेसवचनमेतं, निप्परियायवचनमेतं. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतेन भणितं ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति, तेन हि ‘असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति, तेन हि ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गहनतोपि गहनतरो बलवतोपि बलवतरो गण्ठितोपि गण्ठितरो, सो तवानुप्पत्तो, तत्थ ते ञाणबलविप्फारं दस्सेहि मकरो विय सागरब्भन्तरगतो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति. परिनिब्बानसमये च सुभद्दस्स परिब्बाजकस्स भणितं ‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति. तञ्च पन, महाराज, भगवतो वचनं नानत्थञ्चेव होति नानाब्यञ्जनञ्च, अयं सासनपरिच्छेदो, अयं पटिपत्ति परिदीपनाति दूरं विवज्जिता ते उभो अञ्ञमञ्ञं. यथा, महाराज, नभं पथवितो दूरं विवज्जितं, निरयं सग्गतो दूरं विवज्जितं, कुसलं अकुसलतो दूरं विवज्जितं, सुखं दुक्खतो दूरं विवज्जितं. एवमेव खो, महाराज, ते उभो अञ्ञमञ्ञं दूरं विवज्जिता.
‘‘अपि च, महाराज, मा ते पुच्छा मोघा अस्स [अस्सु (सी. स्या.)], रसतो ते संसन्दित्वा कथयिस्सामि ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति यं भगवा आह, तं खयं परिदीपयन्तो सेसकं परिच्छिन्दि, वस्ससहस्सं, आनन्द, सद्धम्मो तिट्ठेय्य, सचे भिक्खुनियो न पब्बाजेय्युं. पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सतीति. अपि नु खो, महाराज, भगवा एवं वदन्तो सद्धम्मस्स अन्तरधानं वा वदेति अभिसमयं वा पटिक्कोसती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘नट्ठं, महाराज, परिकित्तयन्तो सेसकं परिदीपयन्तो परिच्छिन्दि. यथा, महाराज, पुरिसो नट्ठायिको सब्बसेसकं गहेत्वा जनस्स परिदीपेय्य ‘एत्तकं मे भण्डं नट्ठं, इदं सेसक’न्ति. एवमेव खो, महाराज, भगवा नट्ठं परिदीपयन्तो सेसकं देवमनुस्सानं कथेसि ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति. यं पन, महाराज, भगवता भणितं ‘पञ्चेव दानि, आनन्द, वस्ससतानि सद्धम्मो ठस्सती’ति, सासनपरिच्छेदो एसो.
‘‘यं पन परिनिब्बानसमये सुभद्दस्स परिब्बाजकस्स समणे परिकित्तयन्तो आह ‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति, पटिपत्तिपरिदीपना एसा, त्वं पन तं परिच्छेदञ्च परिदीपनञ्च एकरसं करोसि. यदि पन ते छन्दो, एकरसं कत्वा कथयिस्सामि, साधुकं सुणोहि मनसिकरोहि अविक्खित्तमानसो [अविचलमानसो (सी.) अविमानसो (पी. क.)].
‘‘इध, महाराज, तळाको भवेय्य नवसलिलसम्पुण्णो सम्मुखमुत्तरियमानो परिच्छिन्नो परिवटुमकतो, अपरियादिण्णे येव तस्मिं तळाके उदकूपरि महामेघो अपरापरं अनुप्पबन्धो अभिवस्सेय्य, अपि नु खो, महाराज, तस्मिं तळाके उदकं परिक्खयं परियादानं गच्छेय्या’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘मेघस्स, भन्ते, अनुप्पबन्धताया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, जिनसासनवरसद्धम्मतळाको आचारसीलगुणवत्तपटिपत्तिविमलनवसलिलसम्पुण्णो उत्तरियमानो भवग्गमभिभवित्वा ठितो. यदि तत्थ बुद्धपुत्ता आचारसीलगुणवत्तपटिपत्तिमेघवस्सं अपरापरं अनुप्पबन्धापेय्युं अभिवस्सापेय्युं. एवमिदं जिनसासनवरसद्धम्मतळाको चिरं दीघमद्धानं तिट्ठेय्य, अरहन्तेहि लोको असुञ्ञो भवेय्य, इममत्थं भगवता सन्धाय भासितं ‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति.
‘‘इध पन, महाराज, महति महाअग्गिक्खन्धे जलमाने अपरापरं सुक्खतिणकट्ठगोमयानि उपसंहरेय्युं, अपि नु खो सो, महाराज, अग्गिक्खन्धो निब्बायेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, भिय्यो भिय्यो सो अग्गिक्खन्धो जलेय्य, भिय्यो भिय्यो पभासेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, दससहस्सिया [दससहस्सिम्हि (बहूसु)] लोकधातुया जिनसासनवरम्पि आचारसीलगुणवत्तपटिपत्तिया जलति पभासति. यदि पन, महाराज, तदुत्तरिं बुद्धपुत्ता पञ्चहि पधानियङ्गेहि समन्नागता सततमप्पमत्ता पदहेय्युं, तीसु सिक्खासु छन्दजाता सिक्खेय्युं, चारित्तञ्च सीलं समत्तं परिपूरेय्युं, एवमिदं जिनसासनवरं भिय्यो भिय्यो चिरं दीघमद्धानं तिट्ठेय्य, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्साति इममत्थं भगवता सन्धाय भासितं ‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति.
‘‘इध पन, महाराज, सिनिद्धसमसुमज्जितसप्पभासविमलादासं [सप्पभं सुविमलादासं (सी.)] सण्हसुखुमगेरुकचुण्णेन अपरापरं मज्जेय्युं, अपि नु खो, महाराज, तस्मिं आदासे मलकद्दमरजोजल्लं जायेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अञ्ञदत्थु विमलतरं येव भवेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, जिनसासनवरं पकतिनिम्मलं ब्यपगतकिलेसमलरजोजल्लं, यदि तं बुद्धपुत्ता आचारसीलगुणवत्तपटिपत्तिसल्लेखधुतगुणेन जिनसासनवरं सल्लक्खेय्युं [सल्लिक्खेय्युं (सी. पी.)], एवमिदं जिनसासनवरं चिरं दीघमद्धानं तिट्ठेय्य, असुञ्ञो च लोको अरहन्तेहि अस्साति इममत्थं भगवता सन्धाय भासितं ‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’ति. पटिपत्तिमूलकं, महाराज, सत्थुसासनं पटिपत्तिकारणं पटिपत्तिया अनन्तरहिताय तिट्ठती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘सद्धम्मन्तरधान’न्ति यं वदेसि, कतमं तं सद्धम्मन्तरधान’’न्ति? ‘‘तीणिमानि, महाराज, सासनन्तरधानानि. कतमानि तीणि? अधिगमन्तरधानं पटिपत्तन्तरधानं लिङ्गन्तरधानं, अधिगमे, महाराज, अन्तरहिते सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति, पटिपत्तिया अन्तरहिताय सिक्खापदपञ्ञत्ति अन्तरधायति, लिङ्गंयेव तिट्ठति, लिङ्गे अन्तरहिते पवेणुपच्छेदो होति, इमानि खो, महाराज, तीणि अन्तरधानानी’’ति.
‘‘सुविञ्ञापितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो, गम्भीरो उत्तानीकतो, गण्ठि भिन्नो, नट्ठा परवादा भग्गा निप्पभा कता, त्वं गणिवरवसभमासज्जाति.
सद्धम्मन्तरधानपञ्हो सत्तमो.
८. अकुसलच्छेदनपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, उदाहु सावसेसे अकुसले सब्बञ्ञुतं पत्तो’’ति? ‘‘सब्बं, महाराज, अकुसलं झापेत्वा भगवा सब्बञ्ञुतं पत्तो, नत्थि भगवतो सेसेकं अकुसल’’न्ति.
‘‘किं पन, भन्ते, दुक्खा वेदना तथागतस्स काये उप्पन्नपुब्बा’’ति? ‘‘आम, महाराज, राजगहे भगवतो पादो सकलिकाय [सक्खलिकाय (स्या. क.)] खतो, लोहितपक्खन्दिकाबाधो उप्पन्नो, काये अभिसन्ने जीवकेन विरेको कारितो, वाताबाधे उप्पन्ने उपट्ठाकेन थेरेन उण्होदकं परियिट्ठ’’न्ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, तेन हि भगवतो पादो सकलिकाय खतो, लोहितपक्खन्दिका च आबाधो उप्पन्नोति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतस्स पादो सकलिकाय खतो, लोहितपक्खन्दिका च आबाधो उप्पन्नो, तेन हि तथागतो सब्बं अकुसलं झापेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तोति तम्पि वचनं मिच्छा. नत्थि, भन्ते, विना कम्मेन वेदयितं, सब्बं तं वेदयितं कम्ममूलकं, तं कम्मेनेव वेदयति, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति [निब्बायितब्बोति (क.)].
‘‘न हि, महाराज, सब्बं तं वेदयितं कम्ममूलकं. अट्ठहि, महाराज, कारणेहि वेदयितानि उप्पज्जन्ति, येहि कारणेहि पुथू सत्ता वेदना वेदियन्ति. कतमेहि अट्ठहि? वातसमुट्ठानानिपि खो, महाराज, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति, पित्तसमुट्ठानानिपि खो, महाराज…पे… सेम्हसमुट्ठानानिपि खो, महाराज…पे… सन्निपातिकानिपि खो, महाराज…पे… उतुपरिणामजानिपि खो, महाराज…पे… विसमपरिहारजानिपि खो, महाराज…पे… ओपक्कमिकानिपि खो, महाराज…पे… कम्मविपाकजानिपि खो, महाराज, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. इमेहि खो, महाराज, अट्ठहि कारणेहि पुथू सत्ता वेदना वेदयन्ति. तत्थ ये ते पुग्गला ‘सत्ते कम्मं विबाधती’ति वदेय्युं, ते इमे पुग्गला सत्तकारणं पटिबाहन्ति. तेसं तं वचनं मिच्छा’’ति. ‘‘भन्ते नागसेन, यञ्च वातिकं यञ्च पित्तिकं यञ्च सेम्हिकं यञ्च सन्निपातिकं यञ्च उतुपरिणामजं यञ्च विसमपरिहारजं यञ्च ओपक्कमिकं, सब्बेते कम्मसमुट्ठाना येव, कम्मेनेव ते सब्बे सम्भवन्ती’’ति.
‘‘यदि, महाराज, तेपि सब्बे कम्मसमुट्ठानाव आबाधा भवेय्युं, न तेसं कोट्ठासतो लक्खणानि भवेय्युं. वातो खो, महाराज, कुप्पमानो दसविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन जिघच्छाय विपासाय अतिभुत्तेन ठानेन पधानेन आधावनेन उपक्कमेन कम्मविपाकेन. तत्र ये ते नव विधा, न ते अतीते, न अनागते, वत्तमानके भवे उप्पज्जन्ति, तस्मा न वत्तब्बा ‘कम्मसम्भवा सब्बा वेदना’ति. पित्तं, महाराज, कुप्पमानं तिविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन विसमभोजनेन. सेम्हं, महाराज, कुप्पमानं तिविधेन कुप्पति सीतेन उण्हेन अन्नपानेन. यो च, महाराज, वातो यञ्च पित्तं यञ्च सेम्हं, तेहि तेहि कोपेहि कुप्पित्वा मिस्सी हुत्वा सकं सकं वेदनं आकड्ढति. उतुपरिणामजा, महाराज, वेदना उतुपरियामेन उप्पज्जति. विसमपरिहारजा वेदना विसमपरिहारेन उप्पज्जति. ओपक्कमिका, महाराज, वेदना अत्थि किरिया, अत्थि कम्मविपाका, कम्मविपाकजा वेदना पुब्बे कतेन कम्मेन उप्पज्जति. इति खो, महाराज, अप्पं कम्मविपाकजं, बहुतरं अवसेसं. तत्थ बाला ‘सब्बं कम्मविपाकजं येवा’ति अतिधावन्ति. तं कम्मं न सक्का विना बुद्धञाणेन ववत्थानं कातुं.
‘‘यं पन, महाराज, भगवतो पादो सकलिकाय खतो, तं वेदयितं नेव वातसमुट्ठानं, न पित्तसमुट्ठानं, न सेम्हसमुट्ठानं, न सन्निपातिकं, न उतुपरिणामजं, न विसमपरिहारजं, न कम्मविपाकजं, ओपक्कमिकं येव. देवदत्तो हि, महाराज, बहूनि जातिसतसहस्सानि तथागते आघातं बन्धि, सो तेन आघातेन महतिं गरुं सिलं गहेत्वा ‘मत्थके पातेस्सामी’ति मुञ्चि, अथञ्ञे द्वे सेला आगन्त्वा तं सिलं तथागतं असम्पत्तं येव सम्पटिच्छिंसु, तासं पहारेन पपटिका भिज्जित्वा भगवतो पादे पतित्वा रुहिरं [निपतित्वा रुधिरं (स्या.)] उप्पादेसि, कम्मविपाकतो वा, महाराज, भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना.
‘‘यथा, महाराज, खेत्तदुट्ठताय वा बीजं न सम्भवति बीजदुट्ठताय वा. एवमेव खो, महाराज, कम्मविपाकतो वा भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोट्ठदुट्ठताय वा भोजनं विसमं परिणमति आहारदुट्ठताय वा, एवमेव खो, महाराज, कम्मविपाकतो वा भगवतो एसा वेदना निब्बत्ता किरियतो वा, ततुद्धं नत्थञ्ञा वेदना. अपि च, महाराज, नत्थि भगवतो कम्मविपाकजा वेदना, नत्थि विसमपरिहारजा वेदना, अवसेसेहि समुट्ठानेहि भगवतो वेदना उप्पज्जति, ताय च पन वेदनाय न सक्का भगवन्तं जीविता वोरोपेतुं.
‘‘निपतन्ति, महाराज, इमस्मिं चातुमहाभूतिके [चातुम्महाभूतिके (सी.)] काये इट्ठानिट्ठा सुभासुभवेदना. इध, महाराज, आकासे खित्तो लेड्डु महापथविया निपतति, अपि नु खो सो, महाराज, लेड्डु पुब्बे कतेन महापथविया निपती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नत्थि सो, भन्ते, हेतु महापथविया, येन हेतुना महापथवी कुसलाकुसलविपाकं पटिसंवेदेय्य, पच्चुप्पन्नेन, भन्ते, अकम्मकेन हेतुना सो लेड्डु महापथवियं निपतति. यथा, महाराज, महापथवी, एवं तथागतो दट्ठब्बो. यथा लेड्डु पुब्बे अकतेन महापथवियं निपतति, एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स पुब्बे अकतेन सा सकलिकापादे निपतिता.
‘‘इध पन, महाराज, मनुस्सा महापथविं भिन्दन्ति च खणन्ति च, अपि नु खो, महाराज, ते मनुस्सा पुब्बे कतेन महापथविं भिन्दन्ति च खणन्ति चा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, या सा सकलिका भगवतो पादे निपतिता, न सा सकलिका पुब्बे कतेन भगवतो पादे निपतिता. योपि, महाराज, भगवतो लोहितपक्खन्दिकाबाधो उप्पन्नो, सोपि आबाधो न पुब्बे कतेन उप्पन्नो, सन्निपातिकेनेव उप्पन्नो, ये केचि, महाराज, भगवतो कायिका आबाधा उप्पन्ना, न ते कम्माभिनिब्बत्ता, छन्नं एतेसं समुट्ठानानं अञ्ञतरतो निब्बत्ता.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरलञ्छके मोळियसीवके [मोलियसिवके (स्या. क.) सं. नि. ४.२६९ पस्सितब्बं] वेय्याकरणे –
‘‘‘पित्तसमुट्ठानानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. सामम्पि खो एतं, सीवक, वेदितब्बं, यथा पित्तसमुट्ठानानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. लोकस्सपि खो एतं, सीवक, सच्चसम्मतं, यथा पित्तसमुट्ठानानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. तत्र, सीवक, ये ते समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं पुब्बे कतहेतू’’ति. यञ्च सामं ञातं, तञ्च अतिधावन्ति, यञ्च लोके सच्चसम्मतं, तञ्च अतिधावन्ति. तस्मा तेसं समणब्राह्मणानं मिच्छाति वदामि.
‘‘‘सेम्हसमुट्ठानानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. वातसमुट्ठानानिपि खो, सीवक…पे… सन्निपातिकानिपि खो, सीवक…पे… उतुपरिणामजानिपि खो, सीवक…पे… विसमपरिहारजानिपि खो, सीवक…पे… ओपक्कमिकानिपि खो, सीवक…पे… कम्मविपाकजानिपि खो, सीवक, इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. सामम्पि खो एतं, सीवक, वेदितब्बं, यथा कम्मविपाकजानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. लोकस्सपि खो एतं, सीवक, सच्चसम्मतं, यथा कम्मविपाकजानिपि इधेकच्चानि वेदयितानि उप्पज्जन्ति. तत्र, सीवक, ये ते समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं पुब्बे कतहेतू’’ति. यञ्च सामं ञातं, तञ्च अतिधावन्ति, यञ्च लोके सच्चसम्मतं, तञ्च अतिधावन्ति. तस्मा तेसं समणब्राह्मणानं मिच्छाति वदामी’’’ति.
‘‘इतिपि, महाराज, न सब्बा वेदना कम्मविपाकजा, सब्बं, महाराज, अकुसलं झापेत्वा भगवा सब्बञ्ञुतं पत्तोति एवमेतं धारेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अकुसलच्छेदनपञ्हो अट्ठमो.
९. उत्तरिकरणीयपञ्हो
९. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘यं किञ्चि करणीयं तथागतस्स, सब्बं तं बोधिया येव मूले परिनिट्ठितं, नत्थि तथागतस्स उत्तरिं करणीयं, कतस्स वा पतिचयो’ति, इदञ्च तेमासं पटिसल्लानं दिस्सति. यदि, भन्ते नागसेन, यं किञ्चि करणीयं तथागतस्स, सब्बं तं बोधिया येव मूले परिनिट्ठितं, नत्थि तथागतस्स उत्तरिं करणीयं, कतस्स वा पतिचयो, तेन हि ‘तेमासं पटिसल्लीनो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तेमासं पटिसल्लीनो, तेन हि ‘यं किञ्चि करणीयं, तथागतस्स, सब्बं तं बोधिया येव मूले परिनिट्ठित’न्ति तम्पि वचनं मिच्छा. नत्थि कतकरणीयस्स पटिसल्लानं, सकरणीयस्सेव पटिसल्लानं यथा नाम ब्याधितस्सेव भेसज्जेन करणीयं होति, अब्याधितस्स किं भेसज्जेन. छातस्सेव भोजनेन करणीयं होति, अछातस्स किं भोजनेन. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, नत्थि कतकरणीयस्स पटिसल्लानं, सकरणीयस्सेव पटिसल्लानं. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘यं किञ्चि, महाराज, करणीयं तथागतस्स, सब्बं तं बोधिया येव मूले परिनिट्ठितं, नत्थि तथागतस्स उत्तरिं करणीयं, कतस्स वा पतिचयो, भगवा च तेमासं पटिसल्लीनो, पटिसल्लानं खो, महाराज, बहुगुणं, सब्बेपि तथागता पटिसल्लीयित्वा सब्बञ्ञुतं पत्ता, तं ते सुकतगुणमनुस्सरन्ता पटिसल्लानं सेवन्ति. यथा, महाराज, पुरिसो रञ्ञो सन्तिका लद्धवरो पटिलद्धभोगो तं सुकतगुणमनुस्सरन्तो अपरापरं रञ्ञो उपट्ठानं एति. एवमेव खो, महाराज, सब्बेपि तथागता पटिसल्लीयित्वा सब्बञ्ञुतं पत्ता, तं ते सुकतगुणमनुस्सरन्ता पटिसल्लानं सेवन्ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो आतुरो दुक्खितो बाळ्हगिलानो भिसक्कमुपसेवित्वा सोत्थिमनुप्पत्तो तं सुकतगुणमनुस्सरन्तो अपरापरं भिसक्कमुपसेवति. एवमेव खो, महाराज, सब्बेपि तथागता पटिसल्लीयित्वा सब्बञ्ञुतं पत्ता, तं ते सुकतगुणमनुस्सरन्ता पटिसल्लानं सेवन्ति.
‘‘अट्ठवीसति खो पनिमे, महाराज, पटिसल्लानगुणा, ये गुणे समनुस्सरन्ता [समनुपस्सन्ता (सी. पी.)] तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति. कतमे अट्ठवीसति? इध, महाराज, पटिसल्लानं पटिसल्लीयमानं अत्तानं रक्खति, आयुं वड्ढेति, बलं देति, वज्जं पिदहति, अयसमपनेति, यसमुपनेति, अरतिं विनोदेति, रतिमुपदहति, भयमपनेति, वेसारज्जं करोति, कोसज्जमपनेति, वीरियमभिजनेति, रागमपनेति, दोसमपनेति, मोहमपनेति, मानं निहन्ति, वितक्कं भञ्जति, चित्तं एकग्गं करोति, मानसं स्नेहयति [सोभयति (सी.)], हासं जनेति, गरुकं करोति, लाभमुप्पादयति, नमस्सियं करोति, पीतिं पापेति, पामोज्जं करोति, सङ्खारानं सभावं दस्सयति, भवप्पटिसन्धिं उग्घाटेति, सब्बसामञ्ञं देति. इमे खो, महाराज, अट्ठवीसति पटिसल्लानगुणा, ये गुणे समनुस्सरन्ता तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति.
‘‘अपि च खो, महाराज, तथागता सन्तं सुखं समापत्तिरतिं अनुभवितुकामा पटिसल्लानं सेवन्ति परियोसितसङ्कप्पा. चतूहि खो, महाराज, कारणेहि तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति. कतमेहि चतूहि? विहारफासुतायपि, महाराज, तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति, अनवज्जगुणबहुलतायपि तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति, असेसअरियवीथितोपि तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति, सब्बबुद्धानं थुतथोमितवण्णितपसत्थतोपि तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति. इमेहि खो, महाराज, चतूहि कारणेहि तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति. इति खो, महाराज, तथागता पटिसल्लानं सेवन्ति न सकरणीयताय, न कतस्स वा पतिचयाय, अथ खो गुणविसेसदस्साविताय तथागता पटिसल्लानं सेवन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
उत्तरिकरणीयपञ्हो नवमो.
१०. इद्धिबलदस्सनपञ्हो
१०. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकङ्खमानो, आनन्द, तथागतो कप्पं वा तिट्ठेय्य कप्पावसेसं वा’ति. पुन च भणितं ‘इतो तिण्णं मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सती’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता…पे… कप्पावसेसं वा’ति, तेन हि तेमासपरिच्छेदो मिच्छा. यदि, भन्ते, तथागतेन भणितं ‘इतो तिण्णं मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सती’ति, तेन हि ‘‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता…पे… कप्पावसेसं वा’ति तम्पि वचनं मिच्छा. नत्थि तथागतानं अट्ठाने गज्जितं. अमोघवचना बुद्धा भगवन्तो तथवचना अद्वेज्झवचना. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गम्भीरो सुनिपुणो दुन्निज्झापयो तवानुप्पत्तो, भिन्देतं दिट्ठिजालं, एकंसे ठपय, भिन्द परवाद’’न्ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता…पे… कप्पावसेसं वा’ति, तेमासपरिच्छेदो च भणितो, सो च पन कप्पो आयुकप्पो वुच्चति. न, महाराज, भगवा अत्तनो बलं कित्तयमानो एवमाह, इद्धिबलं पन महाराज, भगवा परिकित्तयमानो एवमाह ‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता…पे… कप्पावसेसं वा’ति.
‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो अस्साजानीयो भवेय्य सीघगति अनिलजवो, तस्स राजा जवबलं परिकित्तयन्तो सनेगमजानपदभटबलब्राह्मणगहपतिकअमच्चजनमज्झे एवं वदेय्य ‘आकङ्खमानो मे, भो, अयं हयवरो सागरजलपरियन्तं महिं अनुविचरित्वा खणेन इधागच्छेय्या’ति, न च तं जवगतिं तस्सं परिसायं दस्सेय्य, विज्जति च सो जवो तस्स, समत्थो च सो खणेन सागरजलपरियन्तं महिं अनुविचरितुं. एवमेव खो, महाराज, भगवा अत्तनो इद्धिबलं परिकित्तयमानो एवमाह, तम्पि तेविज्जानं छळभिञ्ञानं अरहन्तानं विमलखीणासवानं देवमनुस्सानञ्च मज्झे निसीदित्वा भणितं ‘तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकङ्खमानो, आनन्द, तथागतो कप्पं वा तिट्ठेय्य कप्पावसेसं वा’ति. विज्जति च तं, महाराज, इद्धिबलं भगवतो, समत्थो च भगवा इद्धिबलेन कप्पं वा ठातुं कप्पावसेसं वा, न च भगवा तं इद्धिबलं तस्सं परिसायं दस्सेति, अनत्थिको, महाराज, भगवा सब्बभवेहि, गरहिता च तथागतस्स सब्बभवा. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अप्पमत्तकोपि गूथो दुग्गन्धो होति. एवमेव खो अहं, भिक्खवे, अप्पमत्तकम्पि भवं न वण्णेमि अन्तमसो अच्छरासङ्घातमत्तम्पी’ति अपि नु खो, महाराज, भगवा सब्बभवगतियोनियो गूथसमं दिस्वा इद्धिबलं निस्साय भवेसु छन्दरागं करेय्या’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, भगवा इद्धिबलं परिकित्तयमानो एवरूपं बुद्धसीहनादमभिनदी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
इद्धिबलदस्सनपञ्हो दसमो.
इद्धिबलवग्गो पठमो.
इमस्मिं वग्गे दस पञ्हा.