२. अभेज्जवग्गो
१. खुद्दानुखुद्दकपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अभिञ्ञायाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेमि नो अनभिञ्ञाया’ति. पुन च विनयपञ्ञत्तिया एवं भणितं ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’ति. किं नु खो, भन्ते नागसेन, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि दुप्पञ्ञत्तानि, उदाहु अवत्थुस्मिं अजानित्वा पञ्ञत्तानि, यं भगवा अत्तनो अच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनापेति? यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘अभिञ्ञायाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेमि नो अनभिञ्ञाया’ति, तेन हि ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागते विनयपञ्ञत्तिया एवं भणितं ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’ति तेन हि ‘अभिञ्ञायाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेमि नो अनभिञ्ञाया’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुखुमो निपुणो गम्भीरो सुगम्भीरो दुन्निज्झापयो, सो तवानुप्पत्तो, तत्थ ते ञाणबलविप्फारं दस्सेही’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘अभिञ्ञायाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेमि नो अनभिञ्ञाया’ति, विनयपञ्ञत्तियापि एवं भणितं ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’ति, तं पन, महाराज, तथागतो भिक्खू वीमंसमानो आह ‘उक्कलेस्सन्ति [उक्कड्ढिस्सन्ति (सी.), उस्सक्किस्सन्ति (स्या.)] नु खो मम सावका मया विस्सज्जापीयमाना ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि, उदाहु आदियिस्सन्ती’ति.
‘‘यथा, महाराज, चक्कवत्ती राजा पुत्ते एवं वदेय्य ‘अयं खो, ताता, महाजनपदो सब्बदिसासु सागरपरियन्तो, दुक्करो, ताता, तावतकेन बलेन धारेतुं, एथ तुम्हे, ताता, ममच्चयेन पच्चन्ते पच्चन्ते देसे पजहथा’ति. अपि नु खो ते, महाराज, कुमारा पितुअच्चयेन हत्थगते जनपदे सब्बे ते पच्चन्ते पच्चन्ते देसे मुञ्चेय्यु’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते, राजतो [राजानो (सी. पी.)], भन्ते, लुद्धतरा [लद्धतरा (क.)] कुमारा रज्जलोभेन तदुत्तरिं दिगुणतिगुणं जनपदं परिग्गण्हेय्युं [परिकड्ढेय्युं (सी. पी.)], किं पन ते हत्थगतं जनपदं मुञ्चेय्यु’’न्ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो भिक्खू वीमंसमानो एवमाह ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’ति. दुक्खपरिमुत्तिया, महाराज, बुद्धपुत्ता धम्मलोभेन अञ्ञम्पि उत्तरिं दियड्ढसिक्खापदसतं गोपेय्युं, किं पन पकतिपञ्ञत्तं सिक्खापदं मुञ्चेय्यु’’न्ति?
‘‘भन्ते नागसेन, यं भगवा आह ‘खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति, एत्थायं जनो सम्मूळ्हो विमतिजातो अधिकतो संसयपक्खन्दो. कतमानि तानि खुद्दकानि सिक्खापदानि, कतमानि अनुखुद्दकानि सिक्खापदानीति? दुक्कटं, महाराज, खुद्दकं सिक्खापदं, दुब्भासितं अनुखुद्दकं सिक्खापदं, इमानि द्वे खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि, पुब्बकेहिपि, महाराज, महाथेरेहि एत्थ विमति उप्पादिता, तेहिपि एकज्झं न कतो धम्मसण्ठितिपरियाये भगवता एसो पञ्हो उपदिट्ठोति. चिरनिक्खित्तं, भन्ते नागसेन, जिनरहस्सं अज्जेतरहि लोके विवटं पाकटं कत’’न्ति.
खुद्दानुखुद्दकपञ्हो पठमो.
२. अब्याकरणीयपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘नत्थानन्द तथागतस्स धम्मेसु आचरियमुट्ठी’ति, पुन च थेरेन मालुक्यपुत्तेन [मालुङ्क्यपुत्तेन (सी. स्या. पी.) सं. नि. ४.९५; अ. नि. १.४.२५७ पस्सितब्बं] पञ्हं पुट्ठो न ब्याकासि. एसो खो, भन्ते नागसेन, पञ्हो द्वयन्तो [द्वयतो (सी.)] एकन्तनिस्सितो भविस्सति अजाननेन वा गुय्हकरणेन वा. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘नत्थानन्द तथागतस्स धम्मेसु आचरियमुट्ठी’ति, तेन हि थेरस्स मालुक्यपुत्तस्स अजानन्तेन न ब्याकतं. यदि जानन्तेन न ब्याकतं, तेन हि अत्थि तथागतस्स धम्मेसु आचरियमुट्ठि. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘नत्थानन्द तथागतस्स धम्मेसु आचरियमुट्ठी’ति, अब्याकतो च थेरेन मालुक्यपुत्तेन पुच्छितो पञ्हो, तञ्च पन न अजानन्तेन न गुय्हकरणेन. चत्तारिमानि, महाराज, पञ्हब्याकरणानि. कतमानि चत्तारि? एकंसब्याकरणीयो पञ्हो विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो ठपनीयो पञ्होति.
‘‘कतमो च, महाराज, एकंसब्याकरणीयो पञ्हो? ‘रूपं अनिच्च’न्ति एकंसब्याकरणीयो पञ्हो, ‘वेदना अनिच्चा’ति…पे… ‘सञ्ञा अनिच्चा’ति…पे… ‘सङ्खारा अनिच्चा’ति…पे… ‘विञ्ञाणं अनिच्च’’न्ति एकंसब्याकरणीयो पञ्हो, अयं एकंसब्याकरणीयो पञ्हो.
‘‘कतमो विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो? ‘अनिच्चं पन रूप’न्ति विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो, ‘अनिच्चा पन वेदना’ति…पे… ‘अनिच्चा पन सञ्ञा’ति…पे… ‘अनिच्चा पन सङ्खारा’ति…पे… ‘अनिच्चं पन विञ्ञाण’न्ति विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो, अयं विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो.
‘‘कतमो पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो? ‘किं नु खो चक्खुना सब्बं विजानाती’ति अयं पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो.
‘‘कतमो ठपनीयो पञ्हो? ‘सस्सतो लोको’ति ठपनीयो पञ्हो, ‘असस्सतो लोको’ति. ‘अन्तवा लोको’ति. ‘अनन्तवा लोको’ति. ‘अन्तवा च अनन्तवा च लोको’ति. ‘नेवन्तवा नानन्तवा लोको’ति. ‘तं जीवं तं सरीर’न्ति. ‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’न्ति. ‘होति तथागतो परं मरणा’ति. ‘न होति तथागतो परं मरणा’ति. ‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’ति. ‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’ति ठपनीयो पञ्हो, अयं ठपनीयो पञ्हो.
‘‘भगवा, महाराज, थेरस्स मालुक्यपुत्तस्स तं ठपनीयं पञ्हं न ब्याकासि. सो पन पञ्हो किं कारणा ठपनीयो? न तस्स दीपनाय हेतु वा कारणं वा अत्थि, तस्मा सो पञ्हो ठपनीयो. नत्थि बुद्धानं भगवन्तानं अकारणमहेतुकं गिरमुदीरण’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अब्याकरणीयपञ्हो दुतियो.
३. मच्चुभायनाभायनपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति, पुन भणितं ‘अरहा सब्बभयमतिक्कन्तो’ति. किं नु खो, भन्ते नागसेन, अरहा दण्डभया तसति, निरये वा नेरयिका सत्ता जलिता कुथिता तत्ता सन्तत्ता तम्हा जलितग्गिजालका महानिरया चवमाना मच्चुनो भायन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति, तेन हि ‘अरहा सब्बभयमतिक्कन्तो’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि भगवता भणितं ‘अरहा सब्बभयमतिक्कन्तो’ति, तेन हि ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयं उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘नेतं, महाराज, वचनं भगवता अरहन्ते उपादाय भणितं ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति. ठपितो अरहा तस्मिं वत्थुस्मिं, समूहतो भयहेतु अरहतो. ये ते, महाराज, सत्ता सकिलेसा, येसञ्च अधिमत्ता अत्तानुदिट्ठि, ये च सुखदुक्खेसु उन्नतावनता, ते उपादाय भगवता भणितं ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति. अरहतो, महाराज, सब्बगति उपच्छिन्ना, योनि विद्धंसिता, पटिसन्धि उपहता, भग्गा फासुका, समूहता सब्बभवालया, समुच्छिन्ना सब्बसङ्खारा, हतं कुसलाकुसलं, विहता अविज्जा, अबीजं विञ्ञाणं कतं, दड्ढा सब्बकिलेसा, अतिवत्ता लोकधम्मा, तस्मा अरहा न तसति सब्बभयेहि.
‘‘इध, महाराज, रञ्ञो चत्तारो महामत्ता भवेय्युं अनुरक्खा लद्धयसा विस्सासिका ठपिता महति इस्सरिये ठाने. अथ राजा किस्मिञ्चि देव करणीये समुप्पन्ने यावता सकविजिते सब्बजनस्स आणापेय्य ‘सब्बेव मे बलिं करोन्तु, साधेथ तुम्हे चत्तारो महामत्ता तं करणीय’न्ति. अपि नु खो, महाराज, तेसं चतुन्नं महामत्तानं बलिभया सन्तासो उप्पज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति. ‘‘ठपिता ते, भन्ते, रञ्ञा उत्तमट्ठाने, नत्थि तेसं बलि, समतिक्कन्तबलिनो ते, अवसेसे उपादाय रञ्ञा आणापितं ‘सब्बेव मे बलिं करोन्तू’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नेतं वचनं भगवता अरहन्ते उपादाय भणितं, ठपितो अरहा तस्मिं वत्थुस्मिं, समूहतो भयहेतु अरहतो, ये ते, महाराज, सत्ता सकिलेसा, येसञ्च अधिमत्ता अत्तानुदिट्ठि, ये च सुखदुक्खेसु उन्नतावनता, ते उपादाय भगवता भणितं ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति. तस्मा अरहा न तसति सब्बभयेही’’ति.
‘‘नेतं, भन्ते नागसेन, वचनं सावसेसं, निरवसेसवचनमेतं ‘सब्बे’ति. तत्थ मे उत्तरिं कारणं ब्रूहि तं वचनं पतिट्ठापेतु’’न्ति.
‘‘इध, महाराज, गामे गामस्सामिको आणापकं आणापेय्य ‘एहि, भो आणापक, यावता गामे गामिका, ते सब्बे सीघं मम सन्तिके सन्निपातेही’ति. सो ‘साधु सामी’ति सम्पटिच्छित्वा गाममज्झे ठत्वा तिक्खत्तुं सद्दमनुस्सावेय्य ‘यावता गामे गामिका, ते सब्बे सीघसीघं सामिनो सन्तिके सन्निपतन्तू’ति. ततो ते गामिका आणापकस्स वचनेन तुरिततुरिता सन्निपतित्वा गामस्सामिकस्स आरोचेन्ति ‘सन्निपतिता, सामि, सब्बे गामिका, यं ते करणीयं तं करोही’ति. इति सो, महाराज, गामस्सामिको कुटिपुरिसे सन्निपातेन्तो सब्बे गामिके आणापेति, ते च आणत्ता न सब्बे सन्निपतन्ति, कुटिपुरिसा येव सन्निपतन्ति, ‘एत्तका येव मे गामिका’ति गामस्सामिको च तथा सम्पटिच्छति, अञ्ञे बहुतरा अनागता इत्थिपुरिसा दासिदासा भतका कम्मकरा गामिका गिलाना गोमहिंसा अजेळका सुवाना, ये अनागता, सब्बे ते अगणिता, कुटिपुरिसे येव उपादाय आणापितत्ता ‘सब्बे सन्निपतन्तू’ति. एवमेव खो, महाराज, नेतं वचनं भगवता अरहन्ते उपादाय भणितं, ठपितो अरहा तस्मिं वत्थुस्मिं, समूहतो भयहेतु अरहतो, ये ते, महाराज, सत्ता सकिलेसा, येसञ्च अधिमत्ता अत्तानुदिट्ठि, ये च सुखदुक्खेसु उन्नतावनता, ते उपादाय भगवता भणितं ‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’ति. तस्मा अरहा न तसति सब्बभयेहि.
‘‘अत्थि, महाराज, सावसेसं वचनं सावसेसो अत्थो, अत्थि सावसेसं वचनं निरवसेसो अत्थो, अत्थि निरवसेसं वचनं सावसेसो अत्थो, अत्थि निरवसेसं वचनं निरवसेसो अत्थो. तेन तेन अत्थो सम्पटिच्छितब्बो.
‘‘पञ्चविधेहि, महाराज, कारणेहि अत्थो सम्पटिच्छितब्बो आहच्चपदेन रसेन आचरियवंसेन [आचरियवंसताय (पी. क.)] अधिप्पाया कारणुत्तरियताय. एत्थ हि आहच्चपदन्ति सुत्तं अधिप्पेतं. रसोति सुत्तानुलोमं. आचरियवंसोति आचरियवादो. अधिप्पायोति अत्तनो मति. कारणुत्तरियताति इमेहि चतूहि समेन्तं [समेतं (सी.)] कारणं. इमेहि खो, महाराज, पञ्चहि कारणेहि अत्थो सम्पटिच्छितब्बो. एवमेसो पञ्हो सुविनिच्छितो होती’’ति.
‘‘होतु, भन्ते नागसेन, तथा तं सम्पटिच्छामि. ठपितो होतु अरहा तस्मिं वत्थुस्मिं, तसन्तु अवसेसा सत्ता, निरये पन नेरयिका सत्ता दुक्खा तिब्बा कटुका वेदना वेदयमाना जलितपज्जलितसब्बङ्गपच्चङ्गा रुण्णकारुञ्ञकन्दितपरिदेवितलालप्पितमुखा असय्हतिब्बदुक्खाभिभूता अताणा असरणा असरणीभूता अनप्पसोकातुरा अन्तिमपच्छिमगतिका एकन्तसोकपरायणा उण्हतिखिणचण्डखरतपनतेजवन्तो भीमभयजनकनिनादमहासद्दा संसिब्बितछब्बिधजालामालाकुला समन्ता सतयोजनानुफरणच्चिवेगा कदरिया तपना महानिरया चवमाना मच्चुनो भायन्ती’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति.
‘‘ननु, भन्ते नागसेन, निरयो एकन्तदुक्खवेदनीयो, किस्स पन ते नेरयिका सत्ता एकन्तदुक्खवेदनीया निरया चवमाना मच्चुनो भायन्ति, किस्स निरये रमन्ती’’ति? ‘‘न ते, महाराज, नेरयिका सत्ता निरये रमन्ति, मुञ्चितुकामाव ते निरया. मरणस्सेव सो [मरणस्सेसो (सी. पी.)], महाराज, आनुभावो, येन तेसं सन्तासो उप्पज्जती’’ति. ‘‘एतं खो, भन्ते नागसेन, न सद्दहामि, यं मुच्चितुकामानं चुतिया सन्तासो उप्पज्जतीति, हासनीयं, भन्ते नागसेन, तं ठानं, यं ते पत्थितं लभन्ति, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति.
‘‘मरणन्ति खो, महाराज, एतं अदिट्ठसच्चानं तासनीयट्ठानं, एत्थायं जनो तसति च उब्बिज्जति च. यो च, महाराज, कण्हसप्पस्स भायति, सो मरणस्स भायन्तो कण्हसप्पस्स भायति. यो च हत्थिस्स भायति…पे… सीहस्स…पे… ब्यग्घस्स…पे… दीपिस्स…पे… अच्छस्स…पे… तरच्छस्स…पे… महिंसस्स…पे… गवयस्स…पे… अग्गिस्स…पे… उदकस्स…पे… खाणुकस्स…पे… कण्टकस्स भायति. यो च सत्तिया भायति, सो मरणस्स भायन्तो सत्तिया भायति. मरणस्सेव सो [मरणस्सेसो (सी. पी.)], महाराज, सरससभावतेजो [सरसभावतेजो (सी. पी.)], तस्स सरससभावतेजेन सकिलेसा सत्ता मरणस्स तसन्ति भायन्ति, मुच्चितुकामापि, महाराज, नेरयिका सत्ता मरणस्स तसन्ति भायन्ति.
‘‘इध, महाराज, पुरिसस्स काये मेदो गण्ठि उप्पज्जेय्य. सो तेन रोगेन दुक्खितो उपद्दवा परिमुच्चितुकामो भिसक्कं सल्लकत्तं आमन्तापेय्य. तस्स वचनं सो भिसक्को सल्लकत्तो सम्पटिच्छित्वा तस्स रोगस्स उद्धरणाय उपकरणं उपट्ठापेय्य, सत्थकं तिखिणं करेय्य, यमकसलाका [दहनसलाकं (क.)] अग्गिम्हि पक्खिपेय्य, खारलवणं निसदाय पिसापेय्य, अपि नु खो, महाराज, तस्स आतुरस्स तिखिणसत्थकच्छेदनेन यमकसलाकादहनेन खारलोणप्पवेसनेन तासो उप्पज्जेय्या’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘इति, महाराज, तस्स आतुरस्स रोगा मुच्चितुकामस्सापि वेदनाभया सन्तासो उप्पज्जति. एवमेव खो, महाराज, निरया मुच्चितुकामानम्पि नेरयिकानं सत्तानं मरणभया सन्तासो उप्पज्जति.
‘‘इध, महाराज, पुरिसो इस्सरापराधिको बद्धो सङ्खलिकबन्धनेन गब्भे पक्खित्तो परिमुच्चितुकामो अस्स, तमेनं सो इस्सरो मोचेतुकामो पक्कोसापेय्य. अपि नु खो, महाराज, तस्स इस्सरापराधिकस्स पुरिसस्स ‘कतदोसो अह’न्ति जानन्तस्स इस्सरदस्सनेन सन्तासो उप्पज्जेय्या’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘इति, महाराज, तस्स इस्सरापराधिकस्स पुरिसस्स परिमुच्चितुकामास्सापि इस्सरभया सन्तासो उप्पज्जति. एवमेव खो, महाराज, निरया मुच्चितुकामानम्पि नेरयिकानं सत्तानं मरणभया सन्तासो उप्पज्जती’’ति.
‘‘अपरम्पि, भन्ते, उत्तरिं कारणं ब्रूहि, येनाहं कारणेन ओकप्पेय्य’’न्ति. ‘‘इध, महाराज, पुरिसो दट्ठविसेन आसीविसेन दट्ठो भवेय्य, सो तेन विसविकारेन पतेय्य उप्पतेय्य वट्टेय्य पवट्टेय्य, अथञ्ञतरो पुरिसो बलवन्तेन मन्तपदेन तं दट्ठविसं आसीविसं आनेत्वा तं दट्ठविसं पच्चाचमापेय्य, अपि नु खो, महाराज, तस्स विसगतस्स पुरिसस्स तस्मिं दट्ठविसे सप्पे सोत्थिहेतु उपगच्छन्ते सन्तासो उप्पज्जेय्या’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. इति, महाराज, तथारूपे अहिम्हि सोत्थिहेतुपि उपगच्छन्ते तस्स सन्तासो उप्पज्जति. एवमेव खो, महाराज, निरया मुच्चितुकामानम्पि नेरयिकानं सन्तानं मरणभया सन्तासो उप्पज्जति. अनिट्ठं, महाराज, सब्बसत्तानं मरणं, तस्मा नेरयिका सत्ता निरया परिमुच्चितुकामापि मच्चुनो भायन्ती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
मच्चुभायनाभायनपञ्हो ततियो.
४. मच्चुपासमुत्तिपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता –
‘‘‘न अन्तलिक्खे न समुद्दमज्झे, न पब्बतानं विवरं पविस्स;
न विज्जती सो जगतिप्पदेसो, यत्थट्ठितो मुच्चेय्य मच्चुपासा’ति.
‘‘पुन भगवता परित्ता च उद्दिट्ठा. सेय्यथिदं, रतनसुत्तं मेत्तसुत्तं खन्धपरित्तं मोरपरित्तं धजग्गपरित्तं आटानाटियपरित्तं अङ्गुलिमालपरित्तं. यदि, भन्ते नागसेन, आकासगतोपि समुद्दमज्झगतोपि पासादकुटिलेणगुहापब्भारदरिबिलगिरि विवरपब्बतन्तरगतोपि न मुच्चति मच्चुपासा, तेन हि परित्तकम्मं मिच्छा. यदि परित्तकरणेन मच्चुपासा परिमुत्ति भवति, तेन हि ‘न अन्तलिक्खे…पे… मच्चुपासा’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो गण्ठितोपि गण्ठितरो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘न अन्तलिक्खे…पे… मच्चुपासा’ति, परित्ता च भगवता उद्दिट्ठा, तञ्च पन सावसेसायुकस्स वयसम्पन्नस्स अपेतकम्मावरणस्स, नत्थि, महाराज, खीणायुकस्स ठितिया किरिया वा उपक्कमो वा.
‘‘यथा महाराज मतस्स रुक्खस्स सुक्खस्स कोळापस्स निस्नेहस्स उपरुद्धजीवितस्स गतायुसङ्खारस्स कुम्भसहस्सेनपि उदके आकिरन्ते अल्लत्तं वा पल्लवितहरितभावो वा न भवेय्य. एवमेव खो, महाराज, भेसज्जपरित्तकम्मेन नत्थि खीणायुकस्स ठितिया किरिया वा उपक्कमो वा, यानि तानि, महाराज, महिया ओसधानि भेसज्जानि, तानिपि खीणायुकस्स अकिच्चकरानि भवन्ति. सावसेसायुकं, महाराज, वयसम्पन्नं अपेतकम्मावरणं परित्तं रक्खति गोपेति, तस्सत्थाय भगवता परित्ता उद्दिट्ठा.
‘‘यथा, महाराज, कस्सको परिपक्के धञ्ञे मते सस्सनाळे उदकप्पवेसनं वारेय्य, यं पन सस्सं तरुणं मेघसन्निभं वयसम्पन्नं, तं उदकवड्ढिया वड्ढति. एवमेव खो, महाराज, खीणायुकस्स भेसज्जपरित्तकिरिया ठपिता पटिक्खित्ता, ये पन ते मनुस्सा सावसेसायुका वयसम्पन्ना, तेसं अत्थाय परित्तभेसज्जानि भणितानि, ते परित्तभेसज्जेहि वड्ढन्ती’’ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, खीणायुको मरति, सावसेसायुको जीवति, तेन हि परित्तभेसज्जानि निरत्थकानि होन्ती’’ति? ‘‘दिट्ठपुब्बो पन तया, महाराज, कोचि रोगो भेसज्जेहि पटिनिवत्तितो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अनेकसतानि दिट्ठानी’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, ‘परित्तभेसज्जकिरिया निरत्थका’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवती’’ति.
‘‘दिस्सन्ति, भन्ते नागसेन, वेज्जानं उपक्कमा भेसज्जपानानुलेपा, तेन तेसं उपक्कमेन रोगो पटिनिवत्तती’’ति. ‘‘परित्तानम्पि, महाराज, पवत्तीयमानानं सद्दो सुय्यति, जिव्हा सुक्खति, हदयं ब्यावट्टति, कण्ठो आतुरति. तेन तेसं पवत्तेन सब्बे ब्याधयो वूपसमन्ति, सब्बा ईतियो अपगच्छन्तीति.
‘‘दिट्ठपुब्बो पन तया, महाराज, कोचि अहिना दट्ठो मन्तपदेन विसं पातीयमानो विसं चिक्खस्सन्तो उद्धमधो आचमयमानो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अज्जेतरहिपि तं लोके वत्तती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, ‘परित्तभेसज्जकिरिया निरत्थका’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवति. कतपरित्तञ्हि, महाराज, पुरिसं डंसितुकामो अहि न डंसति, विवटं मुखं पिदहति, चोरानं उक्खित्तलगुळम्पि न सम्भवति, ते लगुळं मुञ्चित्वा पेमं करोन्ति, कुपितोपि हत्थिनागो समागन्त्वा उपरमति, पज्जलितमहाअग्गिक्खन्धोपि उपगन्त्वा निब्बायति, विसं हलाहलम्पि खायितं अगदं सम्पज्जति, आहारत्थं वा फरति, वधका हन्तुकामा उपगन्त्वा दासभूता सम्पज्जन्ति, अक्कन्तोपि पासो न संवरति [न संचरति (सी.)].
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘मोरस्स कतपरित्तस्स सत्तवस्ससतानि लुद्दको नासक्खि पासं उपनेतुं, अकतपरित्तस्स तं येव दिवसं पासं उपनेसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति, अब्भुग्गतो सो सद्दो सदेवके लोके’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज ‘परित्तभेसज्जकिरिया निरत्थका’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘दानवो भरियं परिरक्खन्तो समुग्गे पक्खिपित्वा गिलित्वा कुच्छिना परिहरति, अथेको विज्जाधरो तस्स दानवस्स मुखेन पविसित्वा ताय सद्धिं अभिरमति, यदा सो दानवो अञ्ञासि, अथ समुग्गं वमित्वा विवरि, सह समुग्गे विवटे विज्जाधरो यथाकामं [येन कामं (क.)] पक्कामी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति, अब्भुग्गतो सोपि सद्दो सदेवके लोके’’ति. ‘‘ननु सो, महाराज, विज्जाधरो परित्तबलेन [मन्तबलेन (?)] गहणा मुत्तो’’ति. ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, अत्थि परित्तबलं.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘अपरोपि विज्जाधरो बाराणसिरञ्ञो अन्तेपुरे महेसिया सद्धिं सम्पदुट्ठो [संसट्ठो (सी.)] गहणप्पत्तो समानो खणेन अदस्सनं गतो मन्तबलेना’’ति. ‘‘आम, भन्ते, सुय्यती’’ति. ‘‘ननु सो, महाराज, विज्जाधरो परित्तबलेन गहणा मुत्तो’’ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, अत्थि परित्तबल’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘किं सब्बे येव परित्तं रक्खती’ति? ‘‘एकच्चे, महाराज, रक्खति, एकच्चे न रक्खती’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, परित्तं न सब्बत्थिक’’न्ति? ‘‘अपि नु खो, महाराज, भोजनं सब्बेसं जीवितं रक्खती’’ति? ‘‘एकच्चे, भन्ते, रक्खति, एकच्चे न रक्खती’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति. ‘‘यतो, भन्ते, एकच्चे तं येव भोजनं अतिभुञ्जित्वा विसूचिकाय मरन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, भोजनं न सब्बेसं जीवितं रक्खती’’ति? ‘‘द्वीहि, भन्ते नागसेन, कारणेहि भोजनं जीवितं हरति अतिभुत्तेन वा उस्मादुब्बलताय वा, आयुददं, भन्ते नागसेन, भोजनं दुरुपचारेन जीवितं हरती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, परित्तं एकच्चे रक्खति, एकच्चे न रक्खति.
‘‘तीहि, महाराज, कारणेहि परित्तं न रक्खति कम्मावरणेन, किलेसावरणेन, असद्दहनताय. सत्तानुरक्खणं, महाराज, परित्तं अत्तना कतेन आरक्खं जहति, यथा, महाराज, माता पुत्तं कुच्छिगतं पोसेति, हितेन उपचारेन जनेति, जनयित्वा असुचिमलसिङ्घाणिकमपनेत्वा उत्तमवरसुगन्धं उपलिम्पति, सो अपरेन समयेन परेसं पुत्ते अक्कोसन्ते वा पहरन्ते वा पहारं देति. ते तस्स कुज्झित्वा परिसाय आकड्ढित्वा तं गहेत्वा सामिनो उपनेन्ति, यदि पन तस्सा पुत्तो अपरद्धो होति वेलातिवत्तो. अथ नं सामिनो मनुस्सा आकड्ढयमाना दण्डमुग्गरजाणुमुट्ठीहि ताळेन्ति पोथेन्ति, अपि नु खो, महाराज, तस्स माता लभति आकड्ढनपरिकड्ढनं गाहं सामिनो उपनयनं कातु’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति. ‘‘अत्तनो, भन्ते, अपराधेना’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सत्तानं आरक्खं परित्तं अत्तनो अपराधेन वञ्झं करोती’’ति [कारेतीति (सी.)]. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुविनिच्छितो पञ्हो, गहनं अगहनं कतं, अन्धकारो आलोको कतो, विनिवेठितं दिट्ठिजालं, त्वं गणिवरपवरमासज्जा’’ति.
मच्चुपासमुत्तिपञ्हो चतुत्थो.
५. बुद्धलाभन्तरायपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘लाभी तथागतो चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारान’न्ति. पुन च तथागतो पञ्चसालं ब्राह्मणगामं पिण्डाय पविसित्वा किञ्चिदेव अलभित्वा यथाधोतेन पत्तेन निक्खन्तोति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारानं, तेन हि पञ्चसालं ब्राह्मणगामं पिण्डाय पविसित्वा किञ्चिदेव अलभित्वा यथाधोतेन पत्तेन निक्खन्तोति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि पञ्चसालं ब्राह्मणगामं पिण्डाय पविसित्वा किञ्चिदेव अलभित्वा यथाधोतेन पत्तेन निक्खन्तो, तेन हि लाभी तथागतो चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारानन्ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुमहन्तो दुन्निब्बेठो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘लाभी, महाराज, तथागतो चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारानं, पञ्चसालञ्च ब्राह्मणगामं पिण्डाय पविसित्वा किञ्चिदेव अलभित्वा यथाधोतेन पत्तेन निक्खन्तो, तञ्च पन मारस्स पापिमतो कारणा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, भगवतो गणनपथं वीतिवत्तकप्पे [गणनपथवीतिवत्ते कप्पे (सी.)] अभिसङ्खतं कुसलं किन्ति निट्ठितं, अधुनुट्ठितेन मारेन पापिमता तस्स कुसलस्स बलवेगं [तं कुसलबलवेगविप्फारं (सी.)] किन्ति पिहितं, तेन हि, भन्ते नागसेन, तस्मिं वत्थुस्मिं द्वीसु ठानेसु उपवादो आगच्छति, कुसलतोपि अकुसलं बलवतरं होति, बुद्धबलतोपि मारबलं बलवतरं होतीति, तेन हि रुक्खस्स मूलतोपि अग्गं भारतरं होति, गुणसम्परिकिण्णतोपि पापियं बलवतरं होती’’ति. ‘‘न, महाराज, तावतकेन कुसलतोपि अकुसलं बलवतरं नाम होति, न बुद्धबलतोपि मारबलं बलवतरं नाम होति. अपि चेत्थ कारणं इच्छितब्बं.
‘‘यथा, महाराज, पुरिसो रञ्ञो चक्कवत्तिस्स मधुं वा मधुपिण्डिकं वा अञ्ञं वा उपायनं अभिहरेय्य, तमेनं रञ्ञो द्वारपालो एवं वदेय्य ‘अकालो, भो, अयं रञ्ञो दस्सनाय, तेन हि, भो, तव उपायनं गहेत्वा सीघसीघं पटिनिवत्त, पुरे तव राजा दण्डं धारेस्सती’ति [मा ते राजा दण्डं पापेय्याति (सी.)]. ततो सो पुरिसो दण्डभया तसितो उब्बिग्गो तं उपायनं आदाय सीघसीघं पटिनिवत्तेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, राजा चक्कवत्ती तावतकेन उपायनविकलमत्तकेन द्वारपालतो दुब्बलतरो नाम होति, अञ्ञं वा पन किञ्चि उपायनं न लभेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, इस्सापकतो सो, भन्ते, द्वारपालो उपायनं निवारेसि, अञ्ञेन पन द्वारेन सतसहस्सगुणम्पि रञ्ञो उपायनं उपेती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इस्सापकतो मारो पापिमा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि, अञ्ञानि पन अनेकानि देवतासतसहस्सानि अमतं दिब्बं ओजं गहेत्वा उपगतानि ‘भगवतो काये ओजं ओदहिस्सामा’ति भगवन्तं नमस्समानानि पञ्जलिकानि ठितानी’’ति.
‘‘होतु, भन्ते नागसेन, सुलभा भगवतो चत्तारो पच्चया लोके उत्तमपुरिसस्स, याचितोव भगवा देवमनुस्सोहि चत्तारो पच्चये परिभुञ्जति, अपि च खो पन मारस्स यो अधिप्पायो, सो तावतकेन सिद्धो, यं सो भगवतो भोजनस्स अन्तरायमकासि. एत्थ मे, भन्ते, कङ्खा न छिज्जति, विमतिजातोहं तत्थ संसयपक्खन्दो. न मे तत्थ मानसं पक्खन्दति, यं तथागतस्स अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सदेवके लोके अग्गपुग्गलवरस्स कुसलवरपुञ्ञसम्भवस्स असमसमस्स अनुपमस्स अप्पटिसमस्स छवकं लामकं परित्तं पापं अनरियं विपन्नं मारो लाभन्तरायमकासी’’ति.
‘‘चत्तारो खो, महाराज, अन्तराया अदिट्ठन्तरायो उद्दिस्स कतन्तरायो उपक्खटन्तरायो परिभोगन्तरायोति. तत्थ कतमो अदिट्ठन्तरायो? अनोदिस्स अदस्सनेन अनभिसङ्खतं कोचि अन्तरायं करोति ‘किं परस्स दिन्नेना’ति, अयं अदिट्ठन्तरायो नाम.
‘‘कतमो उद्दिस्स कतन्तरायो? इधेकच्चं पुग्गलं उपदिसित्वा उद्दिस्स भोजनं पटियत्तं होति, तं कोचि अन्तरायं करोति, अयं उद्दिस्स कतन्तरायो नाम.
‘‘कतमो उपक्खटन्तरायो? इध यं किञ्चि उपक्खटं होति अप्पटिग्गहितं, तत्थ कोचि अन्तरायं करोति, अयं उपक्खटन्तरायो नाम.
‘‘कतमो परिभोगन्तरायो? इध यं किञ्चि परिभोगं, तत्थ कोचि अन्तरायं करोति, अयं परिभोगन्तरायो नाम. इमे खो, महाराज, चत्तारो अन्तराया.
‘‘यं पन मारो पापिमा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि, तं नेव भगवतो परिभोगं न उपक्खटं न उद्दिस्सकतं, अनागतं असम्पत्तं अदस्सनेन अन्तरायं कतं, तं पन नेकस्स भगवतो येव, अथ खो ये ते तेन समयेन निक्खन्ता अब्भागता, सब्बेपि ते तं दिवसं भोजनं न लभिंसु, नाहं तं, महाराज, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय, यो तस्स भगवतो उद्दिस्स कतं उपक्खटं परिभोगं अन्तरायं करेय्य. सचे कोचि इस्साय उद्दिस्स कतं उपक्खटं परिभोगं अन्तरायं करेय्य, फलेय्य तस्स मुद्धा सतधा वा सहस्सधा वा.
‘‘चत्तारोमे, महाराज, तथागतस्स केनचि अनावरणीया गुणा. कतमे चत्तारो? लाभो, महाराज, भगवतो उद्दिस्स कतो उपक्खटो न सक्का केनचि अन्तरायं कातुं; सरीरानुगता, महाराज, भगवतो ब्यामप्पभा न सक्का केनचि अन्तरायं कातुं; सब्बञ्ञुतं, महाराज, भगवतो ञाणरतनं न सक्का केनचि अन्तरायं कातुं; जीवितं, महाराज, भगवतो न सक्का केनचि अन्तरायं कातुं. इमे खो, महाराज, चत्तारो तथागतस्स केनचि अनावरणीया गुणा, सब्बेपेते, महाराज, गुणा एकरसा अरोगा अकुप्पा अपरूपक्कमा अफुसानि किरियानि. अदस्सनेन, महाराज, मारो पापिमा निलीयित्वा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि.
‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो पच्चन्ते देसे विसमे अदस्सनेन निलीयित्वा चोरा पन्थं दूसेन्ति. यदि पन राजा ते चोरे पस्सेय्य, अपि नु खो ते चोरा सोत्थिं लभेय्यु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, फरसुना फालापेय्य सतधा वा सहस्सधा वा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अदस्सनेन मारो पापिमा निलीयित्वा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, इत्थी सपतिका अदस्सनेन निलीयित्वा परपुरिसं सेवति, एवमेव खो, महाराज, अदस्सनेन मारो पापिमा निलीयित्वा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि. यदि, महाराज, इत्थी सामिकस्स सम्मुखा परपुरिसं सेवति, अपि नु खो सा इत्थी सोत्थिं लभेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, हनेय्यापि तं, भन्ते, सामिको वधेय्यापि बन्धेय्यापि दासित्तं वा उपनेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अदस्सनेन मारो पापिमा निलीयित्वा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि. यदि, महाराज, मारो पापिमा भगवतो उद्दिस्स कतं उपक्खटं परिभोगं अन्तरायं करेय्य, फलेय्य तस्स मुद्धा सतधा वा सहस्सधा वा’’ति. ‘‘एवमेतं, भन्ते नागसेन, चोरिकाय कतं मारेन पापिमता, निलीयित्वा मारो पापिमा पञ्चसालके ब्राह्मणगहपतिके अन्वाविसि. सचे सो, भन्ते, मारो पापिमा भगवतो उद्दिस्स कतं उपक्खटं परिभोगं अन्तरायं करेय्य, मुद्धा वास्स फलेय्य सतधा वा सहस्सधा वा, कायो वास्स भुसमुट्ठि विय विकिरेय्य, साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
बुद्धलाभन्तरायपञ्हो पञ्चमो.
६. अपुञ्ञपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘यो अजानन्तो पाणातिपातं करोति, सो बलवतरं अपुञ्ञं पसवती’ति. पुन च भगवता विनयपञ्ञत्तिया भणितं ‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’ति. यदि, भन्ते नागसेन, अजानित्वा पाणातिपातं करोन्तो बलवतरं अपुञ्ञं पसवति, तेन हि ‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’ति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि अनापत्ति अजानन्तस्स, तेन हि ‘अजानित्वा पाणातिपातं करोन्तो बलवतरं अपुञ्ञं पसवती’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो दुरुत्तरो दुरतिक्कमो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘यो अजानन्तो पाणातिपातं करोति, सो बलवतरं अपुञ्ञं पसवती’ति. पुन च विनयपञ्ञत्तिया भगवता भणितं ‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’ति. तत्थ अत्थन्तरं अत्थि. कतमं अत्थन्तरं? अत्थि, महाराज, आपत्ति सञ्ञाविमोक्खा, अत्थि आपत्ति नोसञ्ञाविमोक्खा. यायं, महाराज, आपत्ति सञ्ञाविमोक्खा, तं आपत्तिं आरब्भ भगवता भणितं ‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अपुञ्ञपञ्हो छट्ठो.
७. भिक्खुसङ्घपरिहरणपञ्हो
७. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘तथागतस्स खो, आनन्द, न एवं होति ‘‘अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’’ति वा, ‘‘ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो’’ति वा’ति. पुन च मेत्तेय्यस्स भगवतो सभावगुणं परिदीपयमानेन भगवता एवं भणितं ‘‘सो अनेकसहस्सं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सति, सेय्यथापि अहं एतरहि अनेकसतं भिक्खुसङ्घं परिहरामी’’ति. यदि, भन्ते नागसेन, भगवता भणितं ‘तथागतस्स खो, आनन्द, न एवं होति ‘‘अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’ति वा, ‘‘ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो’’ति वा’ति, तेन हि अनेकसतं भिक्खुसङ्घं परिहरामीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तथागतेन भणितं ‘सो अनेकसहस्सं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सति, सेय्यथापि अहं एतरहि अनेकसतं भिक्खुसङ्घं परिहरामी’ति, तेन हि तथागतस्स खो, आनन्द, न एवं होति ‘अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’ति वा, ‘ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो’ति वाति तम्पि वचनं मिच्छा, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, सो तया निब्बाहितब्बो’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘तथागतस्स खो, आनन्द, न एवं होति ‘‘अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’ति वा, ‘‘ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो’’ति वा’ति. पुन च मेत्तेय्यस्सापि भगवतो सभावगुणं परिदीपयमानेन भगवता भणितं ‘सो अनेकसहस्सं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सति, सेय्यथापि अहं एतरहि अनेकसतं भिक्खुसङ्घं परिहरामी’ति. एतस्मिञ्च, महाराज, पञ्हे एको अत्थो सावसेसो, एको अत्थो निरवसेसो. न, महाराज, तथागतो परिसाय अनुगामिको, परिसा पन तथागतस्स अनुगामिका. सम्मुति, महाराज, एसा ‘अह’न्ति ‘ममा’ति, न परमत्थो एसो, विगतं, महाराज, तथागतस्स पेमं, विगतो सिनेहो, ‘मय्ह’न्तिपि तथागतस्स गहणं नत्थि, उपादाय पन अवस्सयो होति.
‘‘यथा, महाराज, पथवी भूमट्ठानं सत्तानं पतिट्ठा होति उपस्सयं, पथविट्ठा चेते सत्ता, न च महापथविया ‘मय्हेते’ति अपेक्खा होति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो सब्बसत्तानं पतिट्ठा होति उपस्सयं, तथागतट्ठा [तथागतपतिट्ठा एव (सी.)] चेते सत्ता, न च तथागतस्स ‘मय्हेते’ति अपेक्खा होति. यथा वा पन, महाराज, महतिमहामेघो अभिवस्सन्तो तिणरुक्खपसुमनुस्सानं वुड्ढिं देति सन्ततिं अनुपालेति. वुट्ठूपजीविनो चेते सत्ता सब्बे, न च महामेघस्स ‘मय्हेते’ति अपेक्खा होति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो सब्बसत्तानं कुसलधम्मे जनेति अनुपालेति, सत्थूपजीविनो चेते सत्ता सब्बे, न च तथागतस्स ‘मय्हेते’ति अपेक्खा होति. तं किस्स हेतु? अत्तानुदिट्ठिया पहीनत्ता’’ति.
‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सुनिब्बेठितो पञ्हो बहुविधेहि कारणेहि, गम्भीरो उत्तानीकतो, गण्ठि भिन्नो, गहनं अगहनं कतं, अन्धकारो आलोको कतो, भग्गा परवादा, जिनपुत्तानं चक्खुं उप्पादित’’न्ति.
भिक्खुसङ्घपरिहरणपञ्हो सत्तमो.
८. अभेज्जपरिसपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘तथागतो अभेज्जपरिसो’ति, पुन च भणथ ‘देवदत्तेन एकप्पहारं पञ्च भिक्खुसतानि भिन्नानी’ति. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो अभेज्जपरिसो, तेन हि देवदत्तेन एकप्पहारं पञ्च भिक्खुसतानि भिन्नानीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि देवदत्तेन एकप्पहारं पञ्च भिक्खुसतानि भिन्नानि, तेन हि ‘तथागतो अभेज्जपरिसो’ति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, गम्भीरो दुन्निवेठियो, गण्ठितोपि गण्ठितरो, एत्थायं जनो आवटो निवुतो ओवुतो पिहितो परियोनद्धो, एत्थ तव ञाणबलं दस्सेहि परवादेसू’’ति.
‘‘अभेज्जपरिसो, महाराज, तथागतो, देवदत्तेन च एकप्पहारं पञ्च भिक्खुसतानि भिन्नानि, तञ्च पन भेदकस्स बलेन, भेदके विज्जमाने नत्थि, महाराज, अभेज्जं नाम. भेदके सति मातापि पुत्तेन भिज्जति, पुत्तोपि मातरा भिज्जति, पितापि पुत्तेन भिज्जति, पुत्तोपि पितरा भिज्जति, भातापि भगिनिया भिज्जति, भगिनीपि भातरा भिज्जति, सहायोपि सहायेन भिज्जति, नावापि नानादारुसङ्घटिता ऊमिवेगसम्पहारेन भिज्जति, रुक्खोपि मधुकप्पसम्पन्नफलो अनिलबलवेगाभिहतो भिज्जति, सुवण्णम्पि जातिमन्तं [जातरूपम्पि (सी.)] लोहेन भिज्जति. अपि च, महाराज, नेसो अधिप्पायो विञ्ञूनं, नेसा बुद्धानं अधिमुत्ति, नेसो पण्डितानं छन्दो ‘तथागतो भेज्जपरिसो’ति. अपि चेत्थ कारणं अत्थि, येन कारणेन तथागतो वुच्चति ‘अभेज्जपरिसो’ति. कतमं एत्थ कारणं? तथागतस्स, महाराज, कतेन अदानेन वा अप्पियवचनेन वा अनत्थचरियाय वा असमानत्तताय वा यतो कुतोचि चरियं चरन्तस्सपि परिसा भिन्नाति न सुतपुब्बं, तेन कारणेन तथागतो वुच्चति ‘अभेज्जपरिसो’ति. तयापेतं, महाराज, ञातब्बं ‘अत्थि किञ्चि नवङ्गे बुद्धवचने सुत्तागतं, इमिना नाम कारणेन बोधिसत्तस्स कतेन तथागतस्स परिसा भिन्ना’ति? ‘‘नत्थि भन्ते, नो चेतं लोके दिस्सति नोपि सुय्यति. साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अभेज्जपरिसपञ्हो अट्ठमो.
अभेज्जवग्गो दुतियो.
इमस्मिं वग्गे अट्ठ पञ्हा.