४. पथविचलनपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता – ‘अट्ठिमे, भिक्खवे [अट्ठिमे आनन्द (अ. नि. ८.७०)], हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाया’ति. असेसवचनं इदं, निस्सेसवचनं इदं, निप्परियायवचनं इदं, नत्थञ्ञो नवमो हेतु महतो भूमिचालस्स पातुभावाय. यदि, भन्ते नागसेन, अञ्ञो नवमो हेतु भवेय्य महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तम्पि हेतुं भगवा कथेय्य. यस्मा च खो, भन्ते नागसेन, नत्थञ्ञो नवमो हेतु महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तस्मा अनाचिक्खितो भगवता, अयञ्च नवमो हेतु दिस्सति महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, यं वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिताति. यदि, भन्ते नागसेन, अट्ठेव हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाय, तेन हि वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिताति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, तेन हि अट्ठेव हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावायाति तम्पि वचनं मिच्छा. अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो सुखुमो दुन्निवेठियो अन्धकरणो चेव गम्भीरो च, सो तवानुप्पत्तो, नेसो अञ्ञेन इत्तरपञ्ञेन सक्का विसज्जेतुं अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘अट्ठिमे, भिक्खवे, हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाया’ति. यं वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, तञ्च पन अकालिकं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, तस्मा अगणितं अट्ठहि हेतूहि.

‘‘यथा, महाराज, लोके तयो येव मेघा गणीयन्ति वस्सिको हेमन्तिको पावुसकोति. यदि ते मुञ्चित्वा अञ्ञो मेघो पवस्सति, न सो मेघो गणीयति सम्मतेहि मेघेहि, अकालमेघोत्वेव सङ्खं गच्छति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, हिमवन्ता पब्बता पञ्च नदिसतानि सन्दन्ति, तेसं, महाराज, पञ्चन्नं नदिसतानं दसेव नदियो नदिगणनाय गणीयन्ति. सेय्यथीदं, गङ्गा यमुना अचिरवती सरभू मही सिन्धु सरस्सती वेत्रवती वीतंसा चन्दभागाति, अवसेसा नदियो नदिगणनाय अगणिता. किं कारणा? न ता नदियो धुवसलिला. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, रञ्ञो सतम्पि द्विसतम्पि तिसतम्पि अमच्चा होन्ति, तेसं छ येव जना अमच्चगणनाय गणीयन्ति. सेय्यथीदं, सेनापति पुरोहितो अक्खदस्सो भण्डागारिको छत्तग्गाहको खग्गग्गाहको. एते येव अमच्चगणनाय गणीयन्ति. किं कारणा? युत्तत्ता राजगुणेहि, अवसेसा अगणिता, सब्बे अमच्चात्वेव सङ्खं गच्छन्ति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा महादाने दीयमाने यं सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता, अकालिकं एतं कदाचुप्पत्तिकं अट्ठहि हेतूहि विप्पमुत्तं, न तं गणीयति अट्ठहि हेतूहि.

‘‘सुय्यति नु खो, महाराज, एतरहि जिनसासने कताधिकारानं दिट्ठधम्मसुखवेदनीयकम्मं, कित्ति च येसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसू’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति एतरहि जिनसासने कताधिकारानं दिट्ठधम्मसुखवेदनीयकम्मं, कित्ति च येसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसु सत्त जनाति’’. ‘‘के च ते, महाराजा’’ति? ‘‘सुमनो च, भन्ते, मालाकारो, एकसाटको च ब्राह्मणो, पुण्णो च भतको, मल्लिका च देवी, गोपालमाता च देवी, सुप्पिया च उपासिका, पुण्णा च दासीति इमे सत्त दिट्ठधम्मसुखवेदनीया सत्ता, कित्ति च इमेसं अब्भुग्गता देवमनुस्सेसू’’ति.

‘‘अपरेपि सुय्यन्ति नु खो अतीते मानुसकेनेव सरीरदेहेन तिदसभवनं गता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुय्यन्ती’’ति. ‘‘के च ते, महाराजा’’ति? ‘‘गुत्तिलो च गन्धब्बो, साधीनो च राजा, निमि च राजा, मन्धाता च राजाति इमे चतुरो जना सुय्यन्ति, तेनेव मानुसकेन सरीरदेहेन तिदसभवनं गता’’ति. ‘‘सुचिरम्पि कतं सुय्यति सुकतदुक्कटन्ति? सुतपुब्बं पन तया, महाराज, अतीते वा अद्धाने वत्तमाने वा अद्धाने इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘अत्थि मे, महाराज, आगमो अधिगमो परियत्ति सवनं सिक्खाबलं सुस्सूसा परिपुच्छा आचरियुपासनं, मयापि न सुतपुब्बं ‘इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’ति ठपेत्वा वेस्सन्तरस्स राजवसभस्स दानवरं. भगवतो च, महाराज, कस्सपस्स, भगवतो च सक्यमुनिनोति द्विन्नं बुद्धानं अन्तरे गणनपथं वीतिवत्ता वस्सकोटियो अतिक्कन्ता, तत्थपि मे सवनं नत्थि ‘इत्थन्नामस्स दाने दीयमाने सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तिक्खत्तुं वा महापथवी कम्पिता’ति. न, महाराज, तावतकेन वीरियेन तावतकेन परक्कमेन महापथवी कम्पति, गुणभारभरिता, महाराज, सब्बसोचेय्यकिरियगुणभारभरिता धारेतुं न विसहन्ती महापथवी चलति कम्पति पवेधति.

‘‘यथा, महाराज, सकटस्स अतिभारभरितस्स नाभियो च नेमियो च फलन्ति अक्खो भिज्जति, एवमेव खो, महाराज, सब्बसोचेय्यकिरियगुणभारभरिता महापथवी धारेतुं न विसहन्ती चलति कम्पति पवेधति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, गगनं अनिलजलवेगसञ्छादितं उस्सन्नजलभारभरितं अतिवातेन फुटितत्ता नदति रवति गळगळायति, एवमेव खो, महाराज, महापथवी रञ्ञो वेस्सन्तरस्स दानबलविपुलउस्सन्नभारभरिता धारेतुं न विसहन्ती चलति कम्पति पवेधति. न हि, महाराज, रञ्ञो वेस्सन्तरस्स चित्तं रागवसेन पवत्तति, न दोसवसेन पवत्तति, न मोहवसेन पवत्तति, न मानवसेन पवत्तति, न दिट्ठिवसेन पवत्तति, न किलेसवसेन पवत्तति, न वितक्कवसेन पवत्तति, न अरतिवसेन पवत्तति, अथ खो दानवसेन बहुलं पवत्तति ‘किन्ति अनागता याचका मम सन्तिके आगच्छेय्युं, आगता च याचका यथाकामं लभित्वा अत्तमना भवेय्यु’न्ति सततं समितं दानं पति मानसं ठपितं होति. रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स सततं समितं दससु ठानेसु मानसं ठपितं होति दमे समे खन्तियं संवरे यमे नियमे अक्कोधे अविहिंसायं सच्चे सोचेय्ये. रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स कामेसना पहीना, भवेसना पटिप्पस्सद्धा, ब्रह्मचरियेसनाय येव उस्सुक्कं आपन्नो, रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स अत्तरक्खा [पररक्खाय (सी. पी.)] पहीना, सब्बसत्तरक्खाय उस्सुक्कं आपन्नो ‘किन्ति इमे सत्ता समग्गा अस्सु अरोगा सधना दीघायुका’ति बहुलं येव मानसं पवत्तति. ददमानो च, महाराज, वेस्सन्तरो राजा तं दानं न भवसम्पत्तिहेतु देति, न धनहेतु देति, न पटिदानहेतु देति, न उपलापनहेतु देति, न आयुहेतु देति, न वण्णहेतु देति, न सुखहेतु देति, न बलहेतु देति, न यसहेतु देति, न पुत्तहेतु देति, न धीतुहेतु देति, अथ खो सब्बञ्ञुतञाणहेतु सब्बञ्ञुतञाणरतनस्स कारणा एवरूपे अतुलविपुलानुत्तरे दानवरे अदासि, सब्बञ्ञुतं पत्तो च इमं गाथं अभासि –

‘‘‘जालिं कण्हाजिनं धीतं, मद्दिदेविं पतिब्बतं;

चजमानो न चिन्तेसिं, बोधिया येव कारणा’ति.

‘‘वेस्सन्तरो, महाराज, राजा अक्कोधेन कोधं जिनाति, असाधुं साधुना जिनाति, कदरियं दानेन जिनाति, अलिकवादिनं सच्चेन जिनाति, सब्बं अकुसलं कुसलेन जिनाति. तस्स एवं ददमानस्स धम्मानुगतस्स धम्मसीसकस्स [धम्मासीसकस्स (क.)] दाननिस्सन्दबलव [दाननिस्सन्दबल (सी. पी.)] वीरियविपुलविप्फारेन हेट्ठा महावाता सञ्चलन्ति सणिकं सणिकं सकिं सकिं आकुलाकुला वायन्ति ओनमन्ति उन्नमन्ति विनमन्ति, छिन्नपत्तपादपा [सीन्नप्पत्तपादपा (सी.)] पपतन्ति, गुम्बं गुम्बं वलाहका गगने सन्धावन्ति, रजोसञ्चिता वाता दारुणा होन्ति, गगनं उप्पीळिता वाता वायन्ति, सहसा धमधमायन्ति, महाभीमो सद्दो निच्छरति, तेसु वातेसु कुपितेसु उदकं सणिकं सणिकं चलति, उदके चलिते खुब्भन्ति मच्छकच्छपा, यमकयमका ऊमियो जायन्ति, जलचरा सत्ता तसन्ति, जलवीचि युगनद्धो वत्तति, वीचिनादो पवत्तति, घोरा बुब्बुळा [पुब्बुळा (क.)] उट्ठहन्ति, फेणमाला भवन्ति, उत्तरति महासमुद्दो, दिसाविदिसं धावति उदकं, उद्धंसोतपटिसोतमुखा सन्दन्ति सलिलधारा, तसन्ति असुरा गरुळा नागा यक्खा, उब्बिज्जन्ति ‘किं नु खो, कथं नु खो, सागरो विपरिवत्तती’ति, गमनपथमेसन्ति भीतचित्ता, खुभिते लुळिते जलधारे पकम्पति महापथवी सनगा ससागरा, परिवत्तति सिनेरुगिरि कूटसेलसिखरो विनममानो होति, विमना होन्ति अहिनकुलबिळारकोट्ठुकसूकरमिगपक्खिनो, रुदन्ति यक्खा अप्पेसक्खा, हसन्ति यक्खा महेसक्खा कम्पमानाय महापथविया.

‘‘यथा, महाराज, महति महापरियोगे उद्धनगते उदकसम्पुण्णे आकिण्णतण्डुले हेट्ठतो अग्गि जलमानो पठमं ताव परियोगं सन्तापेति, परियोगो सन्तत्तो उदकं सन्तापेति, उदकं सन्तत्तं तण्डुलं सन्तापेति, तण्डुलं सन्तत्तं उम्मुज्जति निमुज्जति, बुब्बुळकजातं होति, फेणमाला उत्तरति; एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो राजा यं लोके दुच्चजं, तं चजि, तस्स तं दुच्चजं चजन्तस्स दानस्स सभावनिस्सन्देन हेट्ठा महावाता धारेतुं न विसहन्ता परिकुप्पिंसु [परिकम्पिंसु (क.)], महावातेसु परिकुपितेसु [परिखुब्भितेसु (स्या.)] उदकं कम्पि, उदके कम्पिते महापथवी कम्पि, इति तदा महावाता च उदकञ्च महापथवी चाति इमे तयो एकमना विय अहेसुं महादाननिस्सन्देन विपुलबलवीरियेन नत्थेदिसो, महाराज, अञ्ञस्स दानानुभावो, यथा वेस्सन्तरस्स रञ्ञो महादानानुभावो. यथा, महाराज, महिया बहुविधा मणयो विज्जन्ति. सेय्यथीदं, इन्दनीलो महानीलो जोतिरसो वेळुरियो उम्मापुप्फो सिरीसपुप्फो मनोहरो सूरियकन्तो चन्दकन्तो वजिरो खज्जोपनको फुस्सरागो लोहितङ्गो मसारगल्लोति, एते सब्बे अतिक्कम्म चक्कवत्तिमणि अग्गमक्खायति, चक्कवत्तिमणि, महाराज, समन्ता योजनं ओभासेति. एवमेव खो, महाराज, यं किञ्चि महिया दानं विज्जति अपि असदिसदानं परमं, तं सब्बं अतिक्कम्म वेस्सन्तरस्स रञ्ञो महादानं अग्गमक्खायति, वेस्सन्तरस्स, महाराज, रञ्ञो महादाने दीयमाने सत्तक्खत्तुं महापथवी कम्पिता’’ति.

‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, यं तथागतो बोधिसत्तो समानो असमो लोकेन एवंखन्ति एवंचित्तो एवंअधिमुत्ति एवंअधिप्पायो, बोधिसत्तानं, भन्ते नागसेन, परक्कमो दक्खापितो, पारमी च जिनानं भिय्यो ओभासिता, चरियं चरतोपि ताव तथागतस्स सदेवके लोके सेट्ठभावो अनुदस्सितो. साधु, भन्ते नागसेन, थोमितं जिनसासनं, जोतिता जिनपारमी, छिन्नो तित्थियानं वादगण्ठि, भिन्नो परापवादकुम्भो [गुम्बो तया विद्धंसितो (स्या.)], पञ्हो गम्भीरो उत्तानीकतो, गहनं अगहनं कतं, सम्मा लद्धं जिनपुत्तानं निब्बाहनं [निब्बायनं (क.)], एवमेतं गणिवरपवर तथा सम्पटिच्छामा’’ति.

पथविचलनपञ्हो चतुत्थो.