३. देवदत्तपब्बज्जपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, देवदत्तो केन पब्बाजितो’’ति? ‘‘छ यिमे, महाराज, खत्तियकुमारा भद्दियो च अनुरुद्धो च आनन्दो च भगु च किमिलो [किम्बिलो (सी. पी.) म. नि. २.१६६ पस्सितब्बं] च देवदत्तो च उपालिकप्पको सत्तमो अभिसम्बुद्धे सत्थरि सक्यकुलानन्दजनने भगवन्तं अनुपब्बजन्ता निक्खमिंसु, ते भगवा पब्बाजेसी’’ति. ‘‘ननु, भन्ते, देवदत्तेन पब्बजित्वा सङ्घो भिन्नो’’ति? ‘‘आम, महाराज, देवदत्तेन पब्बजित्वा सङ्घो भिन्नो, न गिही सङ्घं भिन्दति, न भिक्खुनी, न सिक्खमाना, न सामणेरो, न सामणेरी सङ्घं भिन्दति, भिक्खु पकतत्तो समानसंवासको समानसीमायं ठितो सङ्घं भिन्दतीति. सङ्घभेदको, भन्ते, पुग्गलो किं कम्मं फुसती’’ति? ‘‘कप्पट्ठितिकं, महाराज, कम्मं फुसती’’ति.

‘‘किं पन, भन्ते नागसेन, बुद्धो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’’’ति? ‘‘आम, महाराज, तथागतो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, बुद्धो जानाति ‘देवदत्तो पब्बजित्वा सङ्घं भिन्दिस्सति, सङ्घं भिन्दित्वा कप्पं निरये पच्चिस्सती’ति, तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो कारुणिको अनुकम्पको हितेसी सब्बसत्तानं अहितं अपनेत्वा हितमुपदहतीति यं वचनं, तं मिच्छा. यदि तं अजानित्वा पब्बाजेसि, तेन हि बुद्धो असब्बञ्ञूति, अयम्पि उभतो कोटिको पञ्हो तवानुप्पत्तो, विजटेहि एतं महाजटं, भिन्द परापवादं, अनागते अद्धाने तया सदिसा बुद्धिमन्तो भिक्खू दुल्लभा भविस्सन्ति, एत्थ तव बलं पकासेही’’ति.

‘‘कारुणिको, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू च, कारुञ्ञेन, महाराज, भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन देवदत्तस्स गतिं ओलोकेन्तो अद्दस देवदत्तं आपायिकं कम्मं [अपरापरियकम्मं (सी. स्या. पी.)] आयूहित्वा अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि निरयेन निरयं विनिपातेन विनिपातं गच्छन्तं, तं भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन जानित्वा इमस्स अपरियन्तकतं कम्मं मम सासने पब्बजितस्स परियन्तकतं भविस्सति, पुरिमं उपादाय परियन्तकतं दुक्खं भविस्सति, अपब्बजितोपि अयं मोघपुरिसो कप्पट्ठियमेव कम्मं आयूहिस्सतीति कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसी’’ति.

‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो वधित्वा तेलेन मक्खेति, पपाते पातेत्वा हत्थं देति, मारेत्वा जीवितं परियेसति, यं सो पठमं दुक्खं दत्वा पच्छा सुखं उपदहती’’ति? ‘‘वधेतिपि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितवसेन, पातेतिपि सत्तानं हितवसेन, मारेतिपि सत्तानं हितवसेन, वधित्वापि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितमेव उपदहति, पातेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, मारेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति. यथा, महाराज, मातापितरो नाम वधित्वापि पातयित्वापि पुत्तानं हितमेव उपदहन्ति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो वधेतिपि सत्तानं हितवसेन, पातेतिपि सत्तानं हितवसेन, मारेतिपि सत्तानं हितवसेन, वधित्वापि, महाराज, तथागतो सत्तानं हितमेव उपदहति, पातेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, मारेत्वापि सत्तानं हितमेव उपदहति, येन येन योगेन सत्तानं गुणवुड्ढि होति, तेन तेन योगेन सब्बसत्तानं हितमेव उपदहति. सचे, महाराज, देवदत्तो न पब्बाजेय्य, गिहिभूतो समानो निरयसंवत्तनिकं बहुं पापकम्मं कत्वा अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि निरयेन निरयं विनिपातेन विनिपातं गच्छन्तो बहुं दुक्खं वेदयिस्सति, तं भगवा जानमानो कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि, ‘मम सासने पब्बजितस्स दुक्खं परियन्तकतं भविस्सती’ति कारुञ्ञेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि.

‘‘यथा वा, महाराज, धनयससिरिञातिबलेन बलवा पुरिसो अत्तनो ञातिं वा मित्तं वा रञ्ञा गरुकं दण्डं धारेन्तं अत्तनो बहुविस्सत्थभावेन समत्थताय गरुकं दण्डं लहुकं अकासि, एवमेव खो, महाराज, भगवा बहूनि कप्पकोटिसतसहस्सानि दुक्खं वेदयमानं देवदत्तं पब्बाजेत्वा सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिबलसमत्थभावेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, कुसलो भिसक्को सल्लकत्तो गरुकं रोगं बलवोसधबलेन लहुकं करोति, एवमेव खो, महाराज, बहूनि कप्पकोटिसतसहस्सानि दुक्खं वेदयमानं देवदत्तं भगवा रोगञ्ञुताय पब्बाजेत्वा कारुञ्ञबलो पत्थद्धधम्मोसधबलेन गरुकं दुक्खं लहुकं अकासि. अपि नु खो सो, महाराज, भगवा बहुवेदनीयं देवदत्तं अप्पवेदनीयं करोन्तो किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न किञ्चि, भन्ते, अपुञ्ञं आपज्जेय्य अन्तमसो गद्दूहनमत्तम्पी’’ति. ‘‘इमम्पि खो, महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, चोरं आगुचारिं गहेत्वा रञ्ञो दस्सेय्युं, ‘अयं खो, देव, चोरो आगुचारी, इमस्स यं इच्छसि, तं दण्डं पणेही’ति. तमेनं राजा एवं वदेय्य ‘तेन हि, भणे, इमं चोरं बहिनगरं नीहरित्वा आघातने सीसं छिन्दथा’’ति, ‘एवं देवा’ति खो ते रञ्ञो पटिस्सुत्वा तं बहिनगरं नीहरित्वा आघातनं नयेय्युं. तमेनं पस्सेय्य कोचिदेव पुरिसो रञ्ञो सन्तिका लद्धवरो लद्धयसधनभोगो आदेय्यवचनो बलविच्छितकारी, सो तस्स कारुञ्ञं कत्वा ते पुरिसे एवं वदेय्य ‘अलं, भो, किं तुम्हाकं इमस्स सीसच्छेदनेन, तेन हि भो इमस्स हत्थं वा पादं वा छिन्दित्वा जीवितं रक्खथ, अहमेतस्स कारणा रञ्ञो सन्तिके पटिवचनं करिस्सामी’ति. ते तस्स बलवतो वचनेन तस्स चोरस्स हत्थं वा पादं वा छिन्दित्वा जीवितं रक्खेय्युं. अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो एवं कारी तस्स चोरस्स किच्चकारी अस्सा’’ति? ‘‘जीवितदायको सो, भन्ते, पुरिसो तस्स चोरस्स, जीविते दिन्ने किं तस्स अकतं नाम अत्थी’’ति? ‘‘या पन हत्थपादच्छेदने वेदना, सो ताय वेदनाय किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘अत्तनो कतेन सो, भन्ते, चोरो दुक्खवेदनं वेदयति, जीवितदायको पन पुरिसो न किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि ‘मम सासने पब्बजितस्स दुक्खं परियन्तकतं भविस्सती’ति. परियन्तकतञ्च, महाराज, देवदत्तस्स दुक्खं, देवदत्तो, महाराज, मरणकाले –

‘‘‘इमेहि अट्ठीहि तमग्गपुग्गलं, देवातिदेवं नरदम्मसारथिं;

समन्तचक्खुं सतपुञ्ञलक्खणं, पाणेहि बुद्धं सरणं उपेमी’ति.

‘‘पाणुपेतं सरणमगमासि. देवदत्तो, महाराज, छ कोट्ठासे कते कप्पे अतिक्कन्ते पठमकोट्ठासे सङ्घं भिन्दि, पञ्च कोट्ठासे निरये पच्चित्वा ततो मुच्चित्वा अट्ठिस्सरो नाम पच्चेकबुद्धो भविस्सति. अपि नु खो सो, महाराज, भगवा एवं कारी देवदत्तस्स किच्चकारी अस्सा’’ति? ‘‘सब्बददो, भन्ते नागसेन, तथागतो देवदत्तस्स, यं तथागतो देवदत्तं पच्चेकबोधिं पापेस्सति, किं तथागतेन देवदत्तस्स अकतं नाम अत्थी’’ति? ‘‘यं पन, महाराज, देवदत्तो सङ्घं भिन्दित्वा निरये दुक्खवेदनं वेदयति, अपि नु खो भगवा ततोनिदानं किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अत्तना कतेन, भन्ते, देवदत्तो कप्पं निरये पच्चति, दुक्खपरियन्तकारको सत्था न किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जती’’ति. ‘‘इमम्पि खो, त्वं महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, कुसलो भिसक्को सल्लकत्तो वातपित्तसेम्हसन्निपातउतुपरिणामविसमपरिहारओपक्कमिकोपक्कन्तं पूतिकुणपदुग्गन्धाभिसञ्छन्नं अन्तोसल्लं सुसिरगतं पुब्बरुहिरसम्पुण्णं वणं वूपसमेन्तो वणमुखं कक्खळतिखिणखारकटुकेन भेसज्जेन अनुलिम्पति परिपच्चनाय, परिपच्चित्वा मुदुभावमुपगतं सत्थेन विकन्तयित्वा डहति सलाकाय, दड्ढे खारलवणं देति, भेसज्जेन अनुलिम्पति वणरुहनाय ब्याधितस्स सोत्थिभावमनुप्पत्तिया, अपि नु खो सो, महाराज, भिसक्को सल्लकत्तो अहितचित्तो भेसज्जेन अनुलिम्पति, सत्थेन विकन्तेति, डहति सलाकाय, खारलवणं देती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, हितचित्तो सोत्थिकामो तानि किरियानि करोती’’ति. ‘‘या पनस्स भेसज्जकिरियाकरणेन उप्पन्ना दुक्खवेदना, ततोनिदानं सो भिसक्को सल्लकत्तो किञ्चि अपुञ्ञं आपज्जेय्या’’ति? ‘‘हितचित्तो, भन्ते, सोत्थिकामो भिसक्को सल्लकत्तो तानि किरियानि करोति, किं सो ततोनिदानं अपुञ्ञं आपज्जेय्य, सग्गगामी सो, भन्ते, भिसक्को सल्लकत्तो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कारुञ्ञेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि दुक्खपरिमुत्तिया.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन भगवा देवदत्तं पब्बाजेसि. यथा, महाराज, पुरिसो कण्टकेन विद्धो अस्स, अथञ्ञतरो पुरिसो तस्स हितकामो सोत्थिकामो तिण्हेन कण्टकेनवा सत्थमुखेन वा समन्ततो छिन्दित्वा पग्घरन्तेन लोहितेन तं कण्टकं नीहरेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो अहितकामो तं कण्टकं नीहरती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, हितकामो सो, भन्ते, पुरिसो सोत्थिकामो तं कण्टकं नीहरति. सचे सो, भन्ते, तं कण्टकं न नीहरेय्य, मरणं वा सो तेन पापुणेय्य मरणमत्तं वा दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो कारुञ्ञेन देवदत्तं पब्बाजेसि दुक्खपरिमुत्तिया. सचे महाराज, भगवा देवदत्तं न पब्बाजेय्य, कप्पकोटिसतसहस्सम्पि देवदत्तो भवपरम्पराय निरये पच्चेय्या’’ति.

‘‘अनुसोतगामिं, भन्ते नागसेन, देवदत्तं तथागतो पटिसोतं पापेसि, विपन्थपटिपन्नं देवदत्तं पन्थे पटिपादेसि, पपाते पतितस्स देवदत्तस्स पतिट्ठं अदासि, विसमगतं देवदत्तं तथागतो समं आरोपेसि, इमे च, भन्ते नागसेन, हेतू इमानि च कारणानि न सक्का अञ्ञेन सन्दस्सेतुं अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.

देवदत्तपब्बज्जपञ्हो ततियो.