२. सब्बञ्ञुभावपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो सब्बञ्ञू’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू, न च भगवतो सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठितं, आवज्जनपटिबद्धं भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, आवज्जित्वा यदिच्छकं जानाती’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो असब्बञ्ञूति. यदि तस्स परियेसनाय सब्बञ्ञुतञाणं होती’’ति. ‘‘वाहसतं खो, महाराज, वीहीनं अड्ढचूळञ्च वाहा वीहिसत्तम्बणानि द्वे च तुम्बा एकच्छराक्खणे पवत्तचित्तस्स एत्तका वीही लक्खं ठपीयमाना [ठपीयमाने (सी. पी.)] परिक्खयं परियादानं गच्छेय्युं?

‘‘तत्रिमे सत्तविधा चित्ता पवत्तन्ति, ये ते, महाराज, सरागा सदोसा समोहा सकिलेसा अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, तेसं तं चित्तं गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? अभावितत्ता चित्तस्स. यथा, महाराज, वंसनाळस्स विततस्स विसालस्स वित्थिण्णस्स संसिब्बितविसिब्बितस्स साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स गरुकं होति आगमनं दन्धं. किं कारणा? संसिब्बितविसिब्बितत्ता साखानं. एवमेव खो, महाराज, ये ते सरागा सदोसा समोहा सकिलेसा अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, तेसं तं चित्तं गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? संसिब्बितविसिब्बितत्ता किलेसेहि, इदं पठमं चित्तं.

‘‘तत्रिदं दुतियं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सोतापन्ना पिहितापाया दिट्ठिप्पत्ता विञ्ञातसत्थुसासना, तेसं तं चित्तं तीसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? तीसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स तिपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव तिपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते सोतापन्ना पिहितापाया दिट्ठिप्पत्ता विञ्ञातसत्थुसासना, तेसं तं चित्तं तीसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? तीसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं दुतियं चित्तं.

‘‘तत्रिदं ततियं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सकदागामिनो, येसं रागदोसमोहा तनुभूता, तेसं तं चित्तं पञ्चसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? पञ्चसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स पञ्चपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव पञ्चपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते सकदागामिनो, येसं रागदोसमोहा तनुभूता, तेसं तं चित्तं पञ्चसु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? पञ्चसु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं ततियं चित्तं.

‘‘तत्रिदं चतुत्थं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, अनागामिनो, येसं पञ्चोरम्भागियानि सञ्ञोजनानि पहीनानि, तेसं तं चित्तं दससु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? दससु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता. यथा, महाराज, वंसनाळस्स दसपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स उपरि साखाजटाजटितस्स आकड्ढियन्तस्स याव दसपब्बं ताव लहुकं एति, ततो उपरि थद्धं. किं कारणा? हेट्ठा परिसुद्धत्ता उपरि साखाजटाजटितत्ता. एवमेव खो, महाराज, ये ते अनागामिनो, येसं पञ्चोरम्भागियानि सञ्ञोजनानि पहीनानि, तेसं तं चित्तं दससु ठानेसु लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, उपरिभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? दससु ठानेसु चित्तस्स परिसुद्धत्ता उपरि किलेसानं अप्पहीनत्ता, इदं चतुत्थं चित्तं.

‘‘तत्रिदं पञ्चमं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, अरहन्तो खीणासवा धोतमला वन्तकिलेसा वुसितवन्तो कतकरणीया ओहितभारा अनुप्पत्तसदत्था परिक्खीणभवसञ्ञोजना पत्तपटिसम्भिदा सावकभूमीसु परिसुद्धा, तेसं तं चित्तं सावकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, पच्चेकबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सावकविसये, अपरिसुद्धत्ता पच्चेकबुद्धविसये. यथा, महाराज, वंसनाळस्स सब्बपब्बगण्ठिपरिसुद्धस्स आकड्ढियन्तस्स लहुकं होति आगमनं अदन्धं. किं कारणा? सब्बपब्बगण्ठिपरिसुद्धत्ता अगहनत्ता वंसस्स. एवमेव खो, महाराज, ये ते अरहन्तो खीणासवा धोतमला वन्तकिलेसा वुसितवन्तो कतकरणीया ओहितभारा अनुप्पत्तसदत्था परिक्खीणभवसञ्ञोजना पत्तपटिसम्भिदा सावकभूमीसु परिसुद्धा, तेसं तं चित्तं सावकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, पच्चेकबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सावकविसये, अपरिसुद्धत्ता पच्चेकबुद्धविसये, इदं पञ्चमं चित्तं.

‘‘तत्रिदं छट्ठं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, पच्चेकबुद्धा सयम्भुनो अनाचरियका एकचारिनो खग्गविसाणकप्पा सकविसये परिसुद्धविमलचित्ता, तेसं तं चित्तं सकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, सब्बञ्ञुबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सकविसये महन्तत्ता सब्बञ्ञुबुद्धविसयस्स. यथा, महाराज, पुरिसो सकविसयं परित्तं नदिं रत्तिम्पि दिवापि यदिच्छक अच्छम्भितो ओतरेय्य, अथ परतो महासमुद्दं गम्भीरं वित्थतं अगाधमपारं दिस्वा भायेय्य, दन्धायेय्य न विसहेय्य ओतरितुं. किं कारणा? तिण्णत्ता [चिण्णत्ता (सी. स्या. पी.)] सकविसयस्स, महन्तत्ता च महासमुद्दस्स. एवमेव खो, महाराज, ये ते पच्चेकबुद्धा सयम्भुनो अनाचरियका एकचारिनो खग्गविसाणकप्पा सकविसये परिसुद्धविमलचित्ता, तेसं तं चित्तं सकविसये लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति, सब्बञ्ञुबुद्धभूमीसु गरुकं उप्पज्जति दन्धं पवत्तति. किं कारणा? परिसुद्धत्ता सकविसये महन्तत्ता सब्बञ्ञुबुद्धविसयस्स, इदं छट्ठं चित्तं.

‘‘तत्रिदं सत्तमं चित्तं विभत्तमापज्जति – ये ते, महाराज, सम्मासम्बुद्धा सब्बञ्ञुनो दसबलधरा चतुवेसारज्जविसारदा अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि समन्नागता अनन्तजिना अनावरणञाणा, तेसं तं चित्तं सब्बत्थ लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. किं कारणा? सब्बत्थ परिसुद्धत्ता. अपि नु खो, महाराज, नाराचस्स सुधोतस्स विमलस्स निग्गण्ठिस्स सुखुमधारस्स अजिम्हस्स अवङ्कस्स अकुटिलस्स दळ्हचापसमारूळ्हस्स खोमसुखुमे वा कप्पाससुखुमे वा कम्बलसुखुमे वा बलवनिपातितस्स दन्धायितत्तं वा लग्गनं वा होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, ‘‘किं कारणा’’? ‘‘सुखुमत्ता वत्थानं सुधोतत्ता नाराचस्स निपातस्स च बलवत्ता’’ति, एवमेव खो, महाराज, ये ते सम्मासम्बुद्धा सब्बञ्ञुनो दसबलधरा चतुवेसारज्जविसारदा अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि समन्नागता अनन्तजिना अनावरणञाणा, तेसं तं चित्तं सब्बत्थ लहुकं उप्पज्जति लहुकं पवत्तति. किं कारणा? सब्बत्थ परिसुद्धत्ता, इदं सत्तमं चित्तं.

‘‘तत्र, महाराज, यदिदं सब्बञ्ञुबुद्धानं चित्तं, तं छन्नम्पि चित्तानं गणनं अतिक्कमित्वा असङ्ख्येय्येन गुणेन परिसुद्धञ्च लहुकञ्च. यस्मा च भगवतो चित्तं परिसुद्धञ्च लहुकञ्च, तस्मा, महाराज, भगवा यमकपाटिहीरं दस्सेति. यमकपाटिहीरे, महाराज, ञातब्बं बुद्धानं भगवन्तानं चित्तं एवं लहुपरिवत्तन्ति, न तत्थ सक्का उत्तरिं कारणं वत्तुं, तेपि, महाराज, पाटिहीरा सब्बञ्ञुबुद्धानं चित्तं उपादाय गणनम्पि सङ्खम्पि कलम्पि कलभागम्पि न उपेन्ति, आवज्जनपटिबद्धं, महाराज, भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो हत्थे ठपितं यं किञ्चि दुतिये हत्थे ठपेय्य विवटेन मुखेन वाचं निच्छारेय्य, मुखगतं भोजनं गिलेय्य, उम्मीलेत्वा वा निमीलेय्य, निमीलेत्वा वा उम्मीलेय्य, समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य, चिरतरं एतं, महाराज, लहुतरं भगवतो सब्बञ्ञुतञाणं, लहुतरं आवज्जनं, आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति, आवज्जनविकलमत्तकेन न तावता बुद्धा भगवन्तो असब्बञ्ञुनो नाम होन्ती’’ति.

‘‘आवज्जनम्पि, भन्ते नागसेन, परियेसनाय कातब्बं, इङ्घ मं तत्थ कारणेन सञ्ञापेही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरिसस्स अड्ढस्स महद्धनस्स महाभोगस्स पहूतजातरूपरजतस्स पहूतवित्तूपकरणस्स पहूतधनधञ्ञस्स सालिवीहियवतण्डुलतिलमुग्गमासपुब्बण्णापरण्णसप्पितेलनवनीतखीरदधिमधुगुळफाणिता च खळोपिकुम्भिपीठरकोट्ठभाजनगता भवेय्युं, तस्स च पुरिसस्स पाहुनको आगच्छेय्य भत्तारहो भत्ताभिकङ्खी, तस्स च गेहे यं रन्धं भोजनं, तं परिनिट्ठितं भवेय्य, कुम्भितो तण्डुले नीहरित्वा भोजनं रन्धेय्य, अपि च खो सो, महाराज, तावतकेन भोजनवेकल्लमत्तकेन अधनो नाम कपणो नाम भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, चक्कवत्तिरञ्ञो घरेपि, भन्ते, अकाले भोजनवेकल्लं होति, किं पन गहपतिकस्सा’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स आवज्जनविकलमत्तकं सब्बञ्ञुतञाणं आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, रुक्खो अस्स फलितो ओणतविनतो पिण्डिभारभरितो, न किञ्चि तत्थ पतितं फलं भवेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, रुक्खो तावतकेन पतितफलवेकल्लमत्तकेन अफलो नाम भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पतनपटिबद्धानि तानि रुक्खफलानि, पतिते यदिच्छकं लभती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतस्स आवज्जनपटिबद्धं सब्बञ्ञुतञाणं आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा बुद्धो यदिच्छकं जानाती’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति.

‘‘यथा, महाराज, चक्कवत्ती राजा यदा चक्करतनं सरति ‘उपेतु मे चक्करतन’न्ति, सरिते चक्करतनं उपेति, एवमेव खो, महाराज, तथागतो आवज्जेत्वा आवज्जेत्वा यदिच्छकं जानाती’’ति. ‘‘दळ्हं, भन्ते नागसेन, कारणं, बुद्धो सब्बञ्ञू, सम्पटिच्छाम बुद्धो सब्बञ्ञू’’ति.

बुद्धसब्बञ्ञुभावपञ्हो दुतियो.