१. सतिउप्पज्जनपञ्हो
१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, कतिहाकारेहि सति उप्पज्जती’’ति? ‘‘सत्तरसहाकारेहि, महाराज, सति उप्पज्जती’’ति. ‘‘कतमेहि सत्तरसहाकारेही’’ति? ‘‘अभिजानतोपि, महाराज, सति उप्पज्जति, कटुमिकायपि सति उप्पज्जति, ओळारिकविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, हितविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, अहितविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, सभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति, विसभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति, कथाभिञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, लक्खणतोपि सति उप्पज्जति, सारणतोपि सति उप्पज्जति, मुद्दातोपि सति उप्पज्जति, गणनातोपि सति उप्पज्जति, धारणतोपि सति उप्पज्जति, भावनतोपि सति उप्पज्जति, पोत्थकनिबन्धनतोपि सति उप्पज्जति, उपनिक्खेपतोपि सति उप्पज्जति, अनुभूततोपि सति उप्पज्जतीति.
‘‘कथं अभिजानतो सति उप्पज्जति? यथा, महाराज, आयस्मा च आनन्दो खुज्जुत्तरा च उपासिका, ये वा पन अञ्ञेपि केचि जातिस्सरा जातिं सरन्ति, एवं अभिजानतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं कटुमिकाय सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको, परे च तं सरापनत्थं निबन्धन्ति, एवं कटुमिकाय सति उप्पज्जति.
‘‘कथं ओळारिकविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यदा रज्जे वा अभिसित्तो होति, सोतापत्तिफलं वा पत्तो होति, एवं ओळारिकविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं हितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यम्हि सुखापितो, ‘अमुकस्मिं एवं सुखापितो’ति सरति, एवं हितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं अहितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यम्हि दुक्खापितो, ‘अमुकस्मिं एवं दुक्खापितो’ति सरति, एवं अहितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं सभागनिमित्ततो सति उप्पज्जति? सदिसं पुग्गलं दिस्वा मातरं वा पितरं वा भातरं वा भगिनिं वा सरति, ओट्ठं वा गोणं वा गद्रभं वा दिस्वा अञ्ञं तादिसं ओट्ठं वा गोणं वा गद्रभं वा सरति, एवं सभागनिमित्ततो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं विसभागनिमत्ततो सति उप्पज्जति? असुकस्स नाम वण्णो एदिसो, सद्दो एदिसो, गन्धो एदिसो, रसो एदिसो, फोट्ठब्बो एदिसोति सरति, एवम्पि विसभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति.
‘‘कथं कथाभिञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको होति, तं परे सरापेन्ति, तेन सो सरति, एवं कथाभिञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं लक्खणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया बलीबद्दानं अङ्गेन जानाति, लक्खणेन जानाति, एवं लक्खणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं सारणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको होति, यो तं ‘सराहि भो, सराहि भो’ति पुनप्पुनं सरापेति, एवं सारणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं मुद्दातो सति उप्पज्जति? लिपिया सिक्खितत्ता जानाति ‘इमस्स अक्खरस्स अनन्तरं इमं अक्खरं कातब्ब’न्ति एवं मुद्दातो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं गणनातो सति उप्पज्जति? गणनाय सिक्खितत्ता गणका बहुम्पि गणेन्ति, एवं गणनातो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं धारणतो सति उप्पज्जति? धारणाय सिक्खितत्ता धारणका बहुम्पि धारेन्ति, एवं धारणतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं भावनातो सति उप्पज्जति? इध भिक्खु अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, सेय्यथीदं, एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो…पे… इति साकारं सउद्देसं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, एवं भावनातो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं पोत्थकनिबन्धनतो सति उप्पज्जति? राजानो अनुसासनियं अस्सरन्ता [अनुस्सरन्ता (सब्बत्थ)] एतं पोत्थकं आहरथाति, तेन पोत्थकेन अनुस्सरन्ति, एवं पोत्थकनिबन्धनतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं उपनिक्खेपतो सति उप्पज्जति? उपनिक्खित्तं भण्डं दिस्वा सरति, एवं उपनिक्खेपतो सति उप्पज्जति.
‘‘कथं अनुभूततो सति उप्पज्जति? दिट्ठत्ता रूपं सरति, सुतत्ता सद्दं सरति, घायितत्ता गन्धं सरति, सायितत्ता रसं सरति, फुट्ठत्ता फोट्ठब्बं सरति, विञ्ञातत्ता धम्मं सरति, एवं अनुभूततो सति उप्पज्जति. इमेहि खो, महाराज, सत्तरसहाकारेहि सति उप्पज्जती’’ति.
‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.
सतिउप्पज्जनपञ्हो पठमो.