७. अरूपधम्मववत्तनवग्गो

१. सतिउप्पज्जनपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, कतिहाकारेहि सति उप्पज्जती’’ति? ‘‘सत्तरसहाकारेहि, महाराज, सति उप्पज्जती’’ति. ‘‘कतमेहि सत्तरसहाकारेही’’ति? ‘‘अभिजानतोपि, महाराज, सति उप्पज्जति, कटुमिकायपि सति उप्पज्जति, ओळारिकविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, हितविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, अहितविञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, सभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति, विसभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति, कथाभिञ्ञाणतोपि सति उप्पज्जति, लक्खणतोपि सति उप्पज्जति, सारणतोपि सति उप्पज्जति, मुद्दातोपि सति उप्पज्जति, गणनातोपि सति उप्पज्जति, धारणतोपि सति उप्पज्जति, भावनतोपि सति उप्पज्जति, पोत्थकनिबन्धनतोपि सति उप्पज्जति, उपनिक्खेपतोपि सति उप्पज्जति, अनुभूततोपि सति उप्पज्जतीति.

‘‘कथं अभिजानतो सति उप्पज्जति? यथा, महाराज, आयस्मा च आनन्दो खुज्जुत्तरा च उपासिका, ये वा पन अञ्ञेपि केचि जातिस्सरा जातिं सरन्ति, एवं अभिजानतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं कटुमिकाय सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको, परे च तं सरापनत्थं निबन्धन्ति, एवं कटुमिकाय सति उप्पज्जति.

‘‘कथं ओळारिकविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यदा रज्जे वा अभिसित्तो होति, सोतापत्तिफलं वा पत्तो होति, एवं ओळारिकविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं हितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यम्हि सुखापितो, ‘अमुकस्मिं एवं सुखापितो’ति सरति, एवं हितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं अहितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यम्हि दुक्खापितो, ‘अमुकस्मिं एवं दुक्खापितो’ति सरति, एवं अहितविञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं सभागनिमित्ततो सति उप्पज्जति? सदिसं पुग्गलं दिस्वा मातरं वा पितरं वा भातरं वा भगिनिं वा सरति, ओट्ठं वा गोणं वा गद्रभं वा दिस्वा अञ्ञं तादिसं ओट्ठं वा गोणं वा गद्रभं वा सरति, एवं सभागनिमित्ततो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं विसभागनिमत्ततो सति उप्पज्जति? असुकस्स नाम वण्णो एदिसो, सद्दो एदिसो, गन्धो एदिसो, रसो एदिसो, फोट्ठब्बो एदिसोति सरति, एवम्पि विसभागनिमित्ततोपि सति उप्पज्जति.

‘‘कथं कथाभिञ्ञाणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको होति, तं परे सरापेन्ति, तेन सो सरति, एवं कथाभिञ्ञाणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं लक्खणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया बलीबद्दानं अङ्गेन जानाति, लक्खणेन जानाति, एवं लक्खणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं सारणतो सति उप्पज्जति? यो पकतिया मुट्ठस्सतिको होति, यो तं ‘सराहि भो, सराहि भो’ति पुनप्पुनं सरापेति, एवं सारणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं मुद्दातो सति उप्पज्जति? लिपिया सिक्खितत्ता जानाति ‘इमस्स अक्खरस्स अनन्तरं इमं अक्खरं कातब्ब’न्ति एवं मुद्दातो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं गणनातो सति उप्पज्जति? गणनाय सिक्खितत्ता गणका बहुम्पि गणेन्ति, एवं गणनातो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं धारणतो सति उप्पज्जति? धारणाय सिक्खितत्ता धारणका बहुम्पि धारेन्ति, एवं धारणतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं भावनातो सति उप्पज्जति? इध भिक्खु अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, सेय्यथीदं, एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो…पे… इति साकारं सउद्देसं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, एवं भावनातो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं पोत्थकनिबन्धनतो सति उप्पज्जति? राजानो अनुसासनियं अस्सरन्ता [अनुस्सरन्ता (सब्बत्थ)] एतं पोत्थकं आहरथाति, तेन पोत्थकेन अनुस्सरन्ति, एवं पोत्थकनिबन्धनतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं उपनिक्खेपतो सति उप्पज्जति? उपनिक्खित्तं भण्डं दिस्वा सरति, एवं उपनिक्खेपतो सति उप्पज्जति.

‘‘कथं अनुभूततो सति उप्पज्जति? दिट्ठत्ता रूपं सरति, सुतत्ता सद्दं सरति, घायितत्ता गन्धं सरति, सायितत्ता रसं सरति, फुट्ठत्ता फोट्ठब्बं सरति, विञ्ञातत्ता धम्मं सरति, एवं अनुभूततो सति उप्पज्जति. इमेहि खो, महाराज, सत्तरसहाकारेहि सति उप्पज्जती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सतिउप्पज्जनपञ्हो पठमो.

२. बुद्धगुणसतिपटिलाभपञ्हो

२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एतं भणथ ‘यो वस्ससतं अकुसलं करेय्य, मरणकाले च एकं बुद्धगुणं सतिं पटिलभेय्य, सो देवेसु उप्पज्जेय्या’ति एतं न सद्दहामि, एवञ्च पन वदेथ ‘एतेन पाणातिपातेन निरये उप्पज्जेय्या’ति एतम्पि न सद्दहामी’’ति.

‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, खुद्दकोपि पासाणो विना नावाय उदके उप्पिलवेय्या’’ति. ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, वाहसतम्पि पासाणानं नावाय आरोपितं उदके उप्पिलवेय्या’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘यथा, महाराज, नावा, एवं कुसलानि कम्मानि दट्ठब्बानी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बुद्धगुणसतिपटिलाभपञ्हो दुतियो.

३. दुक्खप्पहानवायमपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किं तुम्हे अतीतस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथा’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, अनागतस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथा’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किं पन पच्चुप्पन्नस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथा’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘यदि तुम्हे न अतीतस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथ, न अनागतस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथ, न पच्चुप्पन्नस्स दुक्खस्स पहानाय वायमथ, अथ किमत्थाय वायमथा’’ति. थेरो आह ‘किन्ति, महाराज, इदञ्च दुक्खं निरुज्झेय्य, अञ्ञञ्च दुक्खं नुप्पज्जेय्या’ति एतदत्थाय वायमामा’’ति.

‘‘अत्थि पन ते, भन्ते नागसेन, अनागतं दुक्ख’’न्ति? ‘‘नत्थि [कथा. ८२८, ८२९ पस्सितब्बं], महाराजा’’ति ‘‘तुम्हे खो, भन्ते नागसेन, अतिपण्डिता, ये तुम्हे असन्तानं अनागतानं दुक्खानं पहानाय वायमथा’’ति? ‘‘अत्थि पन ते, महाराज, केचि पटिराजानो पच्चत्थिका पच्चामित्ता पच्चुपट्ठिता होन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थी’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, तदा तुम्हे परिखं खणापेय्याथ, पाकारं चिनापेय्याथ गोपुरं कारापेय्याथ, अट्टालकं कारापेय्याथ, धञ्ञं अतिहरापेय्याथा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पटिकच्चेव तं पटियत्तं होती’’ति. ‘‘किं तुम्हे, महाराज, तदा हत्थिस्मिं सिक्खेय्याथ, अस्सस्मिं सिक्खेय्याथ, रथस्मिं सिक्खेय्याथ, धनुस्मिं सिक्खेय्याथ, थरुस्मिं सिक्खेय्याथा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पटिकच्चेव तं सिक्खितं होती’’ति. ‘‘किस्सत्थाया’’ति? ‘‘अनागतानं, भन्ते, भयानं पटिबाहनत्थाया’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, अत्थि अनागतं भय’’न्ति? ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘तुम्हे च खो, महाराज, अतिपण्डिता, ये तुम्हे असन्तानं अनागतानं भयानं पटिबाहनत्थाय पटियादेथा’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोहीति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा त्वं पिपासितो भवेय्यासि, तदा त्वं उदपानं खणापेय्यासि, पोक्खरणिं खणापेय्यासि, तळाकं खणापेय्यासि ‘पानीयं पिविस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पटिकच्चेव तं पटियत्तं होती’’ति. ‘‘किस्सत्थाया’’ति? ‘‘अनागतानं, भन्ते, पिपासानं पटिबाहनत्थाय पटियत्तं होती’’ति. ‘‘अत्थि पन, महाराज, अनागता पिपासा’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘तुम्हे खो, महाराज, अतिपण्डिता, ये तुम्हे असन्तानं अनागतानं पिपासानं पटिबाहनत्थाय तं पटियादेथा’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा त्वं बुभुक्खितो भवेय्यासि, तदा त्वं खेत्तं कसापेय्यासि, सालिं वपापेय्यासि ‘भत्तं भुञ्जिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, पटिकच्चेव तं पटियत्तं होती’’ति. ‘‘किस्सत्थाया’’ति. ‘‘अनागतानं, भन्ते, बुभुक्खानं पटिबाहनत्थाया’’ति. ‘‘अत्थि पन, महाराज, अनागता बुभुक्खा’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘तुम्हे खो, महाराज, अतिपण्डिता, ये तुम्हे असन्तानं अनागतानं बुभुक्खानं पटिबाहनत्थाय पटियादेथा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

दुक्खप्पहानवायमपञ्हो ततियो.

४. ब्रह्मलोकपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, कीवदूरो इतो ब्रह्मलोको’’ति? ‘‘दूरो खो, महाराज, इतो ब्रह्मलोको कूटागारमत्ता सिला तम्हा पतिता अहोरत्तेन अट्ठचत्तालीसयोजनसहस्सानि भस्समाना चतूहि मासेहि पथवियं पतिट्ठहेय्या’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एवं भणथ ‘सेय्यथापि बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य, एवमेव इद्धिमा भिक्खु चेतोवसिप्पत्तो जम्बुदीपे अन्तरहितो ब्रह्मलोके पातुभवेय्या’ति एतं वचनं न सद्दहामि, एवं अतिसीघं ताव बहूनि योजनसतानि गच्छिस्सती’’ति.

थेरो आह ‘‘कुहिं पन, महाराज, तव जातभूमी’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, अलसन्दो नाम दीपो, तत्थाहं जातो’’ति. ‘‘कीव दूरो, महाराज, इतो अलसन्दो होती’’ति? ‘‘द्विमत्तानि, भन्ते, योजनसतानी’’ति. ‘‘अभिजानासि नु त्वं, महाराज, तत्थ किञ्चिदेव करणीयं करित्वा सरिता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सरामी’’ति. ‘‘लहुं खो त्वं, महाराज, गतोसि द्विमत्तानि योजनसतानी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

ब्रह्मलोकपञ्हो चतुत्थो.

५. द्विन्नं लोकुप्पन्नानं समकभावपञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो इध कालङ्कतो ब्रह्मलोके उप्पज्जेय्य, यो च इध कालङ्कतो कस्मीरे उप्पज्जेय्य, को चिरतरं को सीघतर’’न्ति? ‘‘समकं, महाराजा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘कुहिं पन, महाराज, तव जातनगर’’न्ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, कलसिगामो नाम, तत्थाहं जातो’’ति. ‘‘कीव दूरो, महाराज, इतो कलसिगामो होती’’ति. ‘‘द्विमत्तानि, भन्ते, योजनसतानी’’ति. ‘‘कीव दूरं, महाराज, इतो कस्मीरं होती’’ति? ‘‘द्वादस, भन्ते, योजनानी’’ति. ‘‘इङ्घ, त्वं महाराज, कलसिगामं चिन्तेही’’ति. ‘‘चिन्तितो, भन्ते’’ति. ‘‘इङ्घ, त्वं महाराज, कस्मीरं चिन्तेही’’ति. ‘‘चिन्तितं भन्ते’’ति. ‘‘कतमं नु खो, महाराज, चिरेन चिन्तितं, कतमं सीघतर’’न्ति? ‘‘समकं भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो इध कालङ्कतो ब्रह्मलोके उप्पज्जेय्य, यो च इध कालङ्कतो कस्मीरे उप्पज्जेय्य, समकं येव उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, द्वे सकुणा आकासेन गच्छेय्युं, तेसु एको उच्चे रुक्खे निसीदेय्य, एको नीचे रुक्खे निसीदेय्य, तेसं समकं पतिट्ठितानं कतमस्स छाया पठमतरं पथवियं पतिट्ठहेय्य, कतमस्स छाया चिरेन पथवियं पतिट्ठहेय्या’’ति? ‘‘समकं, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो इध कालङ्कतो ब्रह्मलोके उप्पज्जेय्य, यो च इध कालङ्कतो कस्मीरे उप्पज्जेय्य, समकं येव उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

द्विन्नं लोकुप्पन्नानं समकभावपञ्हो पञ्चमो.

६. बोज्झङ्गपञ्हो

६. राजा आह ‘‘कति नु खो, भन्ते नागसेन, बोज्झङ्गा’’ति? ‘‘सत्त खो, महाराज, बोज्झङ्गा’’ति. ‘‘कतिहि पन, भन्ते, बोज्झङ्गेहि बुज्झती’’ति? ‘‘एकेन खो, महाराज, बोज्झङ्गेन बुज्झति धम्मविचयसम्बोज्झङ्गेना’’ति. ‘‘अथ किस्स नु खो, भन्ते, वुच्चन्ति ‘सत्त बोज्झङ्गा’’’ति? ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, असि कोसिया पक्खित्तो अग्गहितो हत्थेन उस्सहति छेज्जं छिन्दितु’’न्ति. ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, धम्मविचयसम्बोज्झङ्गेन विना छहि बोज्झङ्गेहि न बुज्झती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बोज्झङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. पापपुञ्ञानं अप्पानप्पभावपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, कतरं नु खो बहुतरं पुञ्ञं वा अपुञ्ञं वा’’ति? ‘‘पुञ्ञं खो, महाराज, बहुतरं, अपुञ्ञं थोक’’न्ति. ‘‘केन कारणेना’’ति? ‘‘अपुञ्ञं खो, महाराज, करोन्तो विप्पटिसारी होति ‘पापकम्मं मया कत’न्ति, तेन पापं न वड्ढति. पुञ्ञं खो, महाराज, करोन्तो अविप्पटिसारी होति, अविप्पटिसारिनो पामोज्जं जायति, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदेति, सुखिनो चित्तं समाधियति, समाहितो यथाभूतं पजानाति, तेन कारणेन पुञ्ञं वड्ढति. पुरिसो खो, महाराज, छिन्नहत्थपादो भगवतो एकं उप्पलहत्थं दत्वा एकनवुतिकप्पानि विनिपातं न गच्छिस्सति. इमिनापि, महाराज, कारणेन भणामि ‘पुञ्ञं बहुतरं, अपुञ्ञं थोक’’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पापपुञ्ञानं अप्पानप्पभावपञ्हो सत्तमो.

८. जानन्ताजानन्तपापकरणपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो जानन्तो पापकम्मं करोति, यो अजानन्तो पापकम्मं करोति, कस्स बहुतरं अपुञ्ञ’’न्ति? थेरो आह ‘‘यो खो, महाराज, अजानन्तो पापकम्मं करोति, तस्स बहुतरं अपुञ्ञ’’न्ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, यो अम्हाकं राजपुत्तो वा राजमहामत्तो वा अजानन्तो पापकम्मं करोति, तं मयं दिगुणं दण्डेमा’’ति? ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, तत्तं अयोगुळं आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूतं एको जानन्तो गण्हेय्य, एको अजानन्तो गण्हेय्य, कतमो [कस्स (क.)] बलवतरं डय्हेय्या’’ति. ‘‘यो खो, भन्ते, अजानन्तो गण्हेय्य, सो [तस्स (पी. क.)] बलवतरं डय्हेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो अजानन्तो पापकम्मं करोति, तस्स बहुतरं अपुञ्ञ’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

जानन्ताजानन्तपापकरणपञ्हो अट्ठमो.

९. उत्तरकुरुकादिगमनपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि कोचि, यो इमिना सरीरेन उत्तरकुरुं वा गच्छेय्य, ब्रह्मलोकं वा, अञ्ञं वा पन दीप’’न्ति? ‘‘अत्थि, महाराज, यो इमिना चातुम्महाभूतिकेन कायेन उत्तरकुरुं वा गच्छेय्य, ब्रह्मलोकं वा, अञ्ञं वा पन दीप’’न्ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, इमिना चातुम्महाभूतिकेन कायेन उत्तरकुरुं वा गच्छेय्य, ब्रह्मलोकं वा, अञ्ञं वा पन दीप’’न्ति? ‘‘अभिजानासि नु, त्वं महाराज, इमिस्सा पथविया विदत्थिं वा रतनं वा लङ्घिता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अभिजानामि ‘अहं, भन्ते नागसेन, अट्ठपि रतनियो लङ्घेमी’’’ति. ‘‘कथं, त्वं महाराज, अट्ठपि रतनियो लङ्घेसी’’ति? ‘‘अहञ्हि, भन्ते, चित्तं उप्पादेमि ‘एत्थ निपतिस्सामी’ति सह चित्तुप्पादेन कायो मे लहुको होती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इद्धिमा भिक्खु चेतोवसिप्पत्तो कायं चित्ते समारोपेत्वा चित्तवसेन वेहासं गच्छती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

उत्तरकुरुकादिगमनपञ्हो नवमो.

१०. दीघट्ठिपञ्हो

१०. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एवं भणथ ‘अट्ठिकानि दीघानि योजनसतिकानिपी’ति, रुक्खोपि ताव नत्थि योजनसतिको, कुतो पन अट्ठिकानि दीघानि योजनसतिकानि भविस्सन्ती’’ति?

‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, सुतं ते ‘महासमुद्दे पञ्चयोजनसतिकापि मच्छा अत्थी’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सुत’’न्ति. ‘‘ननु महाराज, पञ्चयोजनसतिकस्स मच्छस्स अट्ठिकानि दीघानि भविस्सन्ति योजनसतिकानिपी’’ति?

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

दीघट्ठिपञ्हो दसमो.

११. अस्सासपस्सासनिरोधपञ्हो

११. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे एवं भणथ ‘सक्का अस्सासपस्सासे निरोधेतु’’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, सक्का अस्सासपस्सासे निरोधेतु’’न्ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, सक्का अस्सासपस्सासे निरोधेतु’’न्ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, सुतपुब्बो ते कोचि काकच्छमानो’’ति. ‘‘आम, भन्ते, सुतपुब्बो’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, सो सद्दो काये नमिते विरमेय्या’’ति. ‘‘आम, भन्ते, विरमेय्या’’ति. ‘‘सो हि नाम, महाराज, सद्दो अभावितकायस्स अभावितसीलस्स अभावितचित्तस्स अभावितपञ्ञस्स काये नमिते विरमिस्सति, किं पन भावितकायस्स भावितसीलस्स भावितचित्तस्स भावितपञ्ञस्स चतुत्थज्झानं समापन्नस्स अस्सासपस्सासा न निरुज्झिस्सन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अस्सासपस्सासनिरोधपञ्हो एकादसमो.

१२. समुद्दपञ्हो

१२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, ‘समुद्दो समुद्दो’ति वुच्चति, केन कारणेन उदकं ‘समुद्दो’ति वुच्चती’’ति? थेरो आह ‘‘यत्तकं, महाराज, उदकं, तत्तकं लोणं. यत्तकं लोणं, तत्तकं उदकं. तस्मा ‘समुद्दो’ति वुच्चती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

समुद्दपञ्हो द्वादसमो.

१३. समुद्दएकरसपञ्हो

१३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन समुद्दो एकरसो लोणरसो’’ति? ‘‘चिरसण्ठितत्ता खो, महाराज, उदकस्स समुद्दो एकरसो लोणरसो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

समुद्दएकरसपञ्हो तेरसमो.

१४. सुखुमपञ्हो

१४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सक्का सब्बं सुखुमं छिन्दितु’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, सक्का सब्बं सुखुमं छिन्दितु’’न्ति. ‘‘किं पन, भन्ते, सब्बं सुखुम’’न्ति? ‘‘धम्मो खो, महाराज, सब्बसुखुमो, न खो, महाराज, धम्मा सब्बे सुखुमा, ‘सुखुम’न्ति वा ‘थूल’न्ति वा धम्मानमेतमधिवचनं. यं किञ्चि छिन्दितब्बं, सब्बं तं पञ्ञाय छिन्दति, नत्थि दुतियं पञ्ञाय छेदन’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सुखुमपञ्हो चुद्दसमो.

१५. विञ्ञाणनानत्थपञ्हो

१५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, ‘विञ्ञाण’न्ति वा ‘पञ्ञा’ति वा ‘भूतस्मिं जीवो’ति वा इमे धम्मा नानत्था चेव नानाब्यञ्जना च, उदाहु एकत्था ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति? ‘‘विजाननलक्खणं, महाराज, विञ्ञाणं, पजाननलक्खणा पञ्ञा, भूतस्मिं जीवो नुपलब्भती’’ति. ‘‘यदि जीवो नुपलब्भति, अथ को चरहि चक्खुना रूपं पस्सति, सोतेन सद्दं सुणाति, घानेन गन्धं घायति, जिव्हाय रसं सायति, कायेन फोट्ठब्बं फुसति, मनसा धम्मं विजानाती’’ति? थेरो आह ‘‘यदि जीवो चक्खुना रूपं पस्सति…पे… मनसा धम्मं विजानाति, सो जीवो चक्खुद्वारेसु उप्पाटितेसु महन्तेन आकासेन बहिमुखो सुट्ठुतरं रूपं पस्सेय्य, सोतेसु उप्पाटितेसु, घाने उप्पाटिते, जिव्हाय उप्पाटिताय, काये उप्पाटिते महन्तेन आकासेन सुट्ठुतरं सद्दं सुणेय्य, गन्धं घायेय्य, रसं सायेय्य, फोट्ठब्बं फुसेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, भूतस्मिं जीवो नुपलब्भती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

विञ्ञाणनानत्थपञ्हो पन्नरसमो.

१६. अरूपधम्मववत्थानदुक्करपञ्हो

१६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, दुक्करं नु खो भगवता कत’’न्ति? थेरो आह ‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कत’’न्ति. ‘‘किं पन, भन्ते नागसेन, भगवता दुक्करं कत’’न्ति. ‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतं इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’’न्ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो नावाय महासमुद्दं अज्झोगाहेत्वा हत्थपुटेन उदकं गहेत्वा जिव्हाय सायित्वा जानेय्य नु खो, महाराज, सो पुरिसो ‘‘इदं गङ्गाय उदकं, इदं यमुनाय उदकं, इदं अचिरवतिया उदकं, इदं सरभुया उदकं, इदं महिया उदक’’’न्ति? ‘‘दुक्करं, भन्ते, जानितु’’न्ति. ‘‘इतो दुक्करतरं खो, महाराज, भगवता कतं इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’’न्ति. ‘‘सुट्ठु, भन्ते’’ति राजा अब्भानुमोदीति.

अरूपधम्मववत्थानदुक्करपञ्हो सोळसमो.

अरूपधम्मववत्थानवग्गो सत्तमो.

इमस्मिं वग्गे सोळस पञ्हा.

मिलिन्दपञ्हपुच्छाविसज्जना

थेरो आह ‘‘जानासि खो, महाराज, सम्पति का वेला’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानामि ‘सम्पति पठमो यामो अतिक्कन्तो, मज्झिमो यामो पवत्तति, उक्का पदीपीयन्ति, चत्तारि पटाकानि आणत्तानि गमिस्सन्ति भण्डतो राजदेय्यानी’’’ति.

योनका एवमाहंसु ‘‘कल्लोसि, महाराज, पण्डितो थेरो’’ति. ‘‘आम, भणे, पण्डितो थेरो, एदिसो आचरियो भवेय्य मादिसो च अन्तेवासी, नचिरस्सेव पण्डितो धम्मं आजानेय्या’’ति. तस्स पञ्हवेय्याकरणेन तुट्ठो राजा थेरं नागसेनं सतसहस्सग्घनकेन कम्बलेन अच्छादेत्वा ‘‘भन्ते नागसेन, अज्जतग्गे ते अट्ठसतं भत्तं पञ्ञपेमि, यं किञ्चि अन्तेपुरे कप्पियं, तेन च पवारेमी’’ति आह. अलं महाराज जीवामी’’ति. ‘‘जानामि, भन्ते नागसेन, जीवसि, अपि च अत्तानञ्च रक्ख, ममञ्च रक्खाही’’ति. ‘‘कथं अत्तानं रक्खसि, ‘नागसेनो मिलिन्दं राजानं पसादेति, न च किञ्चि अलभी’ति परापवादो [परप्पवादो (क.)] आगच्छेय्याति, एवं अत्तानं रक्ख. कथं ममं रक्खसि, ‘मिलिन्दो राजा पसन्नो पसन्नाकारं न करोती’ति परापवादो आगच्छेय्याति, एवं ममं रक्खाही’’ति. ‘‘तथा होतु, महाराजा’’ति. ‘‘सेय्यथापि, भन्ते, सीहो मिगराजा सुवण्णपञ्जरे पक्खित्तोपि बहिमुखो येव होति, एवमेव खो अहं, भन्ते, किञ्चापि अगारं अज्झावसामि बहिमुखो येव पन अच्छामि. सचे अहं, भन्ते, अगारस्मा अनागारियं पब्बजेय्यं, न चिरं जीवेय्यं, बहू मे पच्चत्थिका’’ति.

अथ खो आयस्मा नागसेनो मिलिन्दस्स रञ्ञो पञ्हं विसज्जेत्वा उट्ठायासना सङ्घारामं अगमासि. अचिरपक्कन्ते च आयस्मन्ते नागसेने मिलिन्दस्स रञ्ञो एतदहोसि ‘‘किं मया पुच्छितं, किं भदन्तेन नागसेनेन विसज्जित’’न्ति? अथ खो मिलिन्दस्स रञ्ञो एतदहोसि ‘‘सब्बं मया सुपुच्छितं, सब्बं भदन्तेन नागसेनेन सुविसज्जित’’न्ति. आयस्मतोपि नागसेनस्स सङ्घारामगतस्स एतदहोसि ‘‘किं मिलिन्देन रञ्ञा पुच्छितं, किं मया विसज्जित’’न्ति. अथ खो आयस्मतो नागसेनस्स एतदहोसि ‘‘सब्बं मिलिन्देन रञ्ञा सुपुच्छितं, सब्बं मया सुविसज्जित’’न्ति.

अथ खो आयस्मा नागसेनो तस्सा रत्तिया अच्चयेन पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन मिलिन्दस्स रञ्ञो निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो मिलिन्दो राजा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच –

‘‘मा खो भदन्तस्स एवं अहोसि ‘नागसेनो मया पञ्हं पुच्छितो’ति तेनेव सोमनस्सेन तं रत्तावसेसं वीतिनामेसीति न ते एवं दट्ठब्बं. तस्स मय्हं, भन्ते, तं रत्तावसेसं एतदहोसि ‘किं मया पुच्छितं, किं भदन्तेन विसज्जित’न्ति, ‘सब्बं मया सुपुच्छितं, सब्बं भदन्तेन सुविसज्जित’’’न्ति.

थेरोपि एवमाह – ‘‘मा खो महाराजस्स एवं अहोसि ‘मिलिन्दस्स रञ्ञो मया पञ्हो विसज्जितो’ति तेनेव सोमनस्सेन तं रत्तावसेसं वीतिनामेसीति न ते एवं दट्ठब्बं. तस्स मय्हं, महाराज, तं रत्तावसेसं एतदहोसि ‘किं मिलिन्देन रञ्ञा पुच्छितं, किं मया विसज्जित’न्ति, ‘सब्बं मिलिन्देन रञ्ञा सुपुच्छितं, सब्बं मया सुविसज्जित’’’न्ति इतिह ते महानागा अञ्ञमञ्ञस्स सुभासितं समनुमोदिंसूति.

मिलिन्दपञ्हपुच्छाविसज्जना निट्ठिता.

मेण्डकपञ्हारम्भकथा

अट्ठमन्तपरिवज्जनीयट्ठानानि

भस्सप्पवादो [भस्सप्पवेदी (सी. पी.)] वेतण्डी, अतिबुद्धि विचक्खणो;

मिलिन्दो ञाणभेदाय, नागसेनमुपागमि.

वसन्तो तस्स छायाय, परिपुच्छं पुनप्पुनं;

पभिन्नबुद्धि हुत्वान, सोपि आसि तिपेटको.

नवङ्गं अनुमज्जन्तो, रत्तिभागे रहोगतो;

अद्दक्खि मेण्डके पञ्हे, दुन्निवेठे सनिग्गहे.

‘‘परियायभासितं अत्थि, अत्थि सन्धायभासितं;

सभावभासितं अत्थि, धम्मराजस्स सासने.

‘‘तेसमत्थं अविञ्ञाय, मेण्डके जिनभासिते;

अनागतम्हि अद्धाने, विग्गहो तत्थ हेस्सति.

‘‘हन्द कथिं पसादेत्वा, छेज्जापेस्सामि मेण्डके;

तस्स निद्दिट्ठमग्गेन, निद्दिसिस्सन्त्यनागते’’ति.

अथ खो मिलिन्दो राजा पभाताय रत्तिया उद्धस्ते [उट्ठिते (स्या.), उग्गते (सी. पी.)] अरुणे सीसं न्हत्वा सिरसि अञ्जलिं पग्गहेत्वा अतीतानागतपच्चुप्पन्ने सम्मासम्बुद्धे अनुस्सरित्वा अट्ठ वत्तपदानि समादियि ‘‘इतो मे अनागतानि सत्त दिवसानि अट्ठ गुणे समादियित्वा तपो चरितब्बो भविस्सति, सोहं चिण्णतपो समानो आचरियं आराधेत्वा मेण्डके पञ्हे पुच्छिस्सामी’’ति. अथ खो मिलिन्दो राजा पकतिदुस्सयुगं अपनेत्वा आभरणानि च ओमुञ्चित्वा कासावं निवासेत्वा मुण्डकपटिसीसकं सीसे पटिमुञ्चित्वा मुनिभावमुपगन्त्वा अट्ठ गुणे समादियि ‘‘इमं सत्ताहं मया न राजत्थो अनुसासितब्बो, न रागूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, न दोसूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, न मोहूपसञ्हितं चित्तं उप्पादेतब्बं, दासकम्मकरपोरिसे जनेपि निवातवुत्तिना भवितब्बं, कायिकं वाचसिकं अनुरक्खितब्बं, छपि आयतनानि निरवसेसतो अनुरक्खितब्बानि, मेत्ताभावनाय मानसं पक्खिपितब्ब’’न्ति. इमे अट्ठ गुणे समादियित्वा तेस्वेव अट्ठसु गुणेसु मानसं पतिट्ठपेत्वा बहि अनिक्खमित्वा सत्ताहं वीतिनामेत्वा अट्ठमे दिवसे पभाताय रत्तिया पगेव पातरासं कत्वा ओक्खित्तचक्खु मितभाणी सुसण्ठितेन इरियापथेन अविक्खित्तेन चित्तेन हट्ठेन उदग्गेन विप्पसन्नेन थेरं नागसेनं उपसङ्कमित्वा थेरस्स पादे सिरसा वन्दित्वा एकमन्तं ठितो इदमवोच –

‘‘अत्थि मे, भन्ते नागसेन, कोचि अत्थो तुम्हेहि सद्धिं मन्तयितब्बो, न तत्थ अञ्ञो कोचि ततियो इच्छितब्बो, सुञ्ञे ओकासे पविवित्ते अरञ्ञे अट्ठङ्गुपागते समणसारुप्पे. तत्थ सो पञ्हो पुच्छितब्बो भविस्सति, तत्थ मे गुय्हं न कातब्बं न रहस्सकं, अरहामहं रहस्सकं सुणितुं सुमन्तने उपगते, उपमायपि सो अत्थो उपपरिक्खितब्बो, यथा किं विय, यथा नाम, भन्ते नागसेन, महापथवी निक्खेपं अरहति निक्खेपे उपगते. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, अरहामहं रहस्सकं सुणितुं सुमन्तने उपगते’’ति. गरुना सह पविवित्तपवनं पविसित्वा इदमवोच – ‘‘भन्ते नागसेन, इध पुरिसेन मन्तयितुकामेन अट्ठ ठानानि परिवज्जयितब्बानि भवन्ति, न तेसु ठानेसु विञ्ञू पुरिसो अत्थं मन्तेति, मन्तितोपि अत्थो परिपतति न सम्भवति. कतमानि अट्ठ ठानानि? विसमट्ठानं परिवज्जनीयं, सभयं परिवज्जनीयं, अतिवातट्ठानं परिवज्जनीयं, पटिच्छन्नट्ठानं परिवज्जनीयं, देवट्ठानं परिवज्जनीयं, पन्थो परिवज्जनीयो, सङ्गामो [सङ्कमो (सी. पी.)] परिवज्जनीयो, उदकतित्थं परिवज्जनीयं. इमानि अट्ठ ठानानि परिवज्जनीयानी’’ति.

थेरो आह ‘‘को दोसो विसमट्ठाने, सभये, अतिवाते, पटिच्छन्ने, देवट्ठाने, पन्थे, सङ्गामे, उदकतित्थे’’ति? ‘‘विसमे, भन्ते नागसेन, मन्तितो अत्थो विकिरति विधमति पग्घरति न सम्भवति, सभये मनो सन्तस्सति, सन्तस्सितो न सम्मा अत्थं समनुपस्सति, अतिवाते सद्दो अविभूतो होति, पटिच्छन्ने उपस्सुतिं तिट्ठन्ति, देवट्ठाने मन्तितो अत्थो गरुकं परिणमति, पन्थे मन्तितो अत्थो तुच्छो भवति, सङ्गामे चञ्चलो भवति, उदकतित्थे पाकटो भवति. भवतीह –

‘‘‘विसमं सभयं अतिवातो, पटिच्छन्नं देवनिस्सितं;

पन्थो च सङ्गामो तित्थं, अट्ठेते परिवज्जिया’’’ति.

अट्ठ मन्तनस्स परिवज्जनीयट्ठानानि.

अट्ठमन्तविनासकपुग्गला

‘‘भन्ते नागसेन, अट्ठिमे पुग्गला मन्तियमाना मन्तितं अत्थं ब्यापादेन्ति. कतमे अट्ठ? रागचरितो दोसचरितो मोहचरितो मानचरितो लुद्धो अलसो एकचिन्ती बालोति. इमे अट्ठ पुग्गला मन्तितं अत्थं ब्यापादेन्ती’’ति.

थेरो आह ‘‘तेसं को दोसो’’ति? ‘‘रागचरितो, भन्ते नागसेन, रागवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, दोसचरितो दोसवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, मोहचरितो मोहवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, मानचरितो मानवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, लुद्धो लोभवसेन मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, अलसो अलसताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, एकचिन्ती एकचिन्तिताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति, बालो बालताय मन्तितं अत्थं ब्यापादेति. भवतीह –

‘‘‘रत्तो दुट्ठो च मूळ्हो च, मानी लुद्धो तथालसो;

एकचिन्ती च बालो च, एते अत्थविनासका’’’ति.

अट्ठ मन्तविनासकपुग्गला.

नवगुय्हमन्तविधंसकं

‘‘भन्ते नागसेन, नविमे पुग्गला मन्तितं गुय्हं विवरन्ति न धारेन्ति. कतमे नव? रागचरितो दोसचरितो मोहचरितो भीरुको आमिसगरुको इत्थी सोण्डो पण्डको दारको’’ति.

थेरो आह ‘‘तेसं को दोसो’’ति? ‘‘रागचरितो, भन्ते नागसेन, रागवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, दोसचरितो, भन्ते, दोसवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, मूळ्हो मोहवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, भीरुको भयवसेन मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, आमिसगरुको आमिसहेतु मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, इत्थी पञ्ञाय इत्तरताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, सोण्डिको सुरालोलताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, पण्डको अनेकंसिकताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति, दारको चपलताय मन्तितं गुय्हं विवरति न धारेति. भवतीह –

‘‘‘रत्तो दुट्ठो च मूळ्हो च, भीरु आमिसगरुको [आमिसचक्खुको (सी. पी.)];

इत्थी सोण्डो पण्डको च, नवमो भवति दारको.

‘‘नवेते पुग्गला लोके, इत्तरा चलिता चला;

एतेहि मन्तितं गुय्हं, खिप्पं भवति पाकट’’’न्ति.

नव गुय्हमन्तविधंसका पुग्गला.

अट्ठ पञ्ञापटिलाभकारणं

‘‘भन्ते नागसेन, अट्ठहि कारणेहि बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति. कतमेहि अट्ठहि? वयपरिणामेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, यसपरिणामेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, परिपुच्छाय बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, तित्थसंवासेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, योनिसो मनसिकारेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, साकच्छाय बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, स्नेहूपसेवनेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति, पतिरूपदेसवासेन बुद्धि परिणमति परिपाकं गच्छति. भवतीह –

‘‘‘वयेन यसपुच्छाहि, तित्थवासेन योनिसो;

साकच्छा स्नेहसंसेवा, पतिरूपवसेन च.

‘‘एतानि अट्ठ ठानानि, बुद्धिविसदकारणा;

येसं एतानि सम्भोन्ति, तेसं बुद्धि पभिज्जती’’’ति.

अट्ठ पञ्ञापटिलाभकारणानि.

आचरियगुणं

‘‘भन्ते नागसेन, अयं भूमिभागो अट्ठ मन्तदोसविवज्जितो, अहञ्च लोके परमो मन्तिसहायो [मन्तसहायो (सी.)], गुय्हमनुरक्खी चाहं यावाहं जीविस्सामि ताव गुय्हमनुरक्खिस्सामि, अट्ठहि च मे कारणेहि बुद्धि परिणामं गता, दुल्लभो एतरहि मादिसो अन्तेवासी, सम्मा पटिपन्ने अन्तेवासिके ये आचरियानं पञ्चवीसति आचरियगुणा, तेहि गुणेहि आचरियेन सम्मा पटिपज्जितब्बं. कतमे पञ्चवीसति गुणा?

‘‘इध, भन्ते नागसेन, आचरियेन अन्तेवासिम्हि सततं समितं आरक्खा उपट्ठपेतब्बा, असेवनसेवना जानितब्बा, पमत्ताप्पमत्ता जानितब्बा, सेय्यवकासो जानितब्बो, गेलञ्ञं जानितब्बं, भोजनस्स [भोजनीयं (स्या.)] लद्धालद्धं जानितब्बं, विसेसो जानितब्बो, पत्तगतं संविभजितब्बं, अस्सासितब्बो ‘मा भायि, अत्थो ते अभिक्कमती’ति, ‘इमिना पुग्गलेन पटिचरती’ति [पटिचराहीति (क.)] पटिचारो जानितब्बो, गामे पटिचारो जानितब्बो, विहारे पटिचारो जानितब्बो, न तेन हासो दवो कातब्बो [न तेन सह सल्लापो कातब्बो (सी. पी.)], तेन सह आलापो कातब्बो, छिद्दं दिस्वा अधिवासेतब्बं, सक्कच्चकारिना भवितब्बं, अखण्डकारिना भवितब्बं, अरहस्सकारिना भवितब्बं, निरवसेसकारिना भवितब्बं, ‘जनेमिमं [जानेमिमं (स्या.)] सिप्पेसू’ति जनकचित्तं उपट्ठपेतब्बं, ‘कथं अयं न परिहायेय्या’ति वड्ढिचित्तं उपट्ठपेतब्बं, ‘बलवं इमं करोमि सिक्खाबलेना’ति चित्तं उपट्ठपेतब्बं, मेत्तचित्तं उपट्ठपेतब्बं, आपदासु न विजहितब्बं, करणीये नप्पमज्जितब्बं, खलिते धम्मेन पग्गहेतब्बोति. इमे खो, भन्ते, पञ्चवीसति आचरियस्स आचरियगुणा, तेहि गुणेहि मयि सम्मा पटिपज्जस्सु, संसयो मे, भन्ते, उप्पन्नो, अत्थि मेण्डकपञ्हा जिनभासिता, अनागते अद्धाने तत्थ विग्गहो उप्पज्जिस्सति, अनागते च अद्धाने दुल्लभा भविस्सन्ति तुम्हादिसा बुद्धिमन्तो, तेसु मे पञ्हेसु चक्खुं देहि परवादानं निग्गहाया’’ति.

उपासकगुणं

थेरो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा दस उपासकस्स उपासकगुणे परिदीपेसि. ‘‘दस इमे, महाराज, उपासकस्स उपासकगुणा. कतमे दस, इध, महाराज, उपासको सङ्घेन समानसुखदुक्खो होति, धम्माधिपतेय्यो होति, यथाबलं संविभागरतो होति, जिनसासनपरिहानिं दिस्वा अभिवड्ढिया वायमति. सम्मादिट्ठिको होति, अपगतकोतूहलमङ्गलिको जीवितहेतुपि न अञ्ञं सत्थारं उद्दिसति, कायिकवाचसिकञ्चस्स रक्खितं होति, समग्गारामो होति समग्गरतो, अनुसूयको होति, न च कुहनवसेन सासने चरति, बुद्धं सरणं गतो होति, धम्मं सरणं गतो होति, सङ्घं सरणं गतो होति. इमे खो, महाराज, दस उपासकस्स उपासकगुणा, ते सब्बे गुणा तयि संविज्जन्ति, तं ते युत्तं पत्तं अनुच्छविकं पतिरूपं यं त्वं जिनसासनपरिहानिं दिस्वा अभिवड्ढिं इच्छसि, करोमि ते ओकासं, पुच्छ मं त्वं यथासुख’’न्ति.

मेण्डकपञ्हारम्भकथा निट्ठिता.