६. वेदगूपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, वेदगू उपलब्भती’’ति? ‘‘को पनेस, महाराज, वेदगू नामा’’ति? ‘‘यो, भन्ते, अब्भन्तरे जीवो चक्खुना रूपं पस्सति, सोतेन सद्दं सुणाति, घानेन गन्धं घायति, जिव्हाय रसं सायति, कायेन फोट्ठब्बं फुसति, मनसा धम्मं विजानाति, यथा मयं इध पासादे निसिन्ना येन येन वातपानेन इच्छेय्याम पस्सितुं, तेन तेन वातपानेन पस्सेय्याम, पुरत्थिमेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, पच्छिमेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, उत्तरेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, दक्खिणेनपि वातपानेन पस्सेय्याम. एवमेव खो, भन्ते, अयं अब्भन्तरे जीवो येन येन द्वारेन इच्छति पस्सितुं, तेन तेन द्वारेन पस्सती’’ति.

थेरो आह ‘‘पञ्चद्वारं, महाराज, भणिस्सामि, तं सुणोहि, साधुकं मनसिकरोहि, यदि अब्भन्तरे जीवो चक्खुना रूपं पस्सति, यथा मयं इध पासादे निसिन्ना येन येन वातपानेन इच्छेय्याम पस्सितुं, तेन तेन वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, पुरत्थिमेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, पच्छिमेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, उत्तरेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, दक्खिणेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, एवमेतेन अब्भन्तरे जीवेन सोतेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, घानेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, जिव्हायपि रूपं येव पस्सितब्बं, कायेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, मनसापि रूपं येव पस्सितब्बं; चक्खुनापि सद्दो येव सोतब्बो, घानेनपि सद्दो येव सोतब्बो, जिव्हायपि सद्दो येव सोतब्बो, कायेनपि सद्दो येव सोतब्बो, मनसापि सद्दो येव सोतब्बो; चक्खुनापि गन्धो येव घायितब्बो, सोतेनपि गन्धो येव घायितब्बो, जिव्हायपि गन्धो येव घायितब्बो, कायेनपि गन्धो येव घायितब्बो, मनसापि गन्धो येव घायितब्बो; चक्खुनापि रसो येव सायितब्बो, सोतेनपि रसो येव सायितब्बो, घानेनपि रसो येव सायितब्बो, कायेनपि रसो येव सायितब्बो, मनसापि रसो येव सायितब्बो; चक्खुनापि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, सोतेनपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, घानेनपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, जिव्हायपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, मनसापि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं; चक्खुनापि धम्मं येव विजानितब्बं, सोतेनपि धम्मं येव विजानितब्बं, घानेनपि धम्मं येव विजानितब्बं, जिव्हायपि धम्मं येव विजानितब्बं, कायेनपि धम्मं येव विजानितब्ब’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा वा पन, महाराज, मयं इध पासादे निसिन्ना इमेसु जालवातपानेसु उग्घाटितेसु महन्तेन आकासेन बहिमुखा सुट्ठुतरं रूपं पस्साम, एवमेतेन अब्भन्तरे जीवेनापि चक्खुद्वारेसु उग्घाटितेसु महन्तेन आकासेन सुट्ठुतरं रूपं पस्सितब्बं, सोतेसु उग्घाटितेसु…पे… घाने उग्घाटिते…पे… जिव्हाय उग्घाटिताय…पे… काये उग्घाटिते महन्तेन आकासेन सुट्ठुतरं सद्दो सोतब्बो, गन्धो घायितब्बो, रसो सायितब्बो, फोट्ठब्बो फुसितब्बो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा वा पन, महाराज, अयं दिन्नो निक्खमित्वा बहिद्वारकोट्ठके तिट्ठेय्य, जानासि त्वं, महाराज, ‘अयं दिन्नो निक्खमित्वा बहिद्वारकोट्ठके ठितो’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानामी’’ति. ‘‘यथा वा पन, महाराज, अयं दिन्नो अन्तो पविसित्वा तव पुरतो तिट्ठेय्य, जानासि त्वं, महाराज, ‘अयं दिन्नो अन्तो पविसित्वा मम पुरतो ठितो’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानामी’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अब्भन्तरे सो जीवो जिव्हाय रसे निक्खित्ते जानेय्य अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्या’’ति. ‘‘ते रसे अन्तो पविट्ठे जानेय्य अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा’’ति. ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो मधुघटसतं आहरापेत्वा मधुदोणिं पूरापेत्वा पुरिसस्स मुखं पिदहित्वा [पिदहित्वाव (क.)] मधुदोणिया पक्खिपेय्य, जानेय्य, महाराज, सो पुरिसो मधुं सम्पन्नं वा न सम्पन्नं वा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति. ‘‘न हि तस्स, भन्ते, मुखे मधु पविट्ठ’’न्ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिम’’न्ति. ‘‘नाहं पटिबलो तया वादिना सद्धिं सल्लपितुं; साधु, भन्ते, अत्थं जप्पेही’’ति.

थेरो अभिधम्मसंयुत्ताय कथाय राजानं मिलिन्दं सञ्ञापेसि – ‘‘इध, महाराज, चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तंसहजाता फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितिन्द्रियं मनसिकारोति एवमेते धम्मा पच्चयतो जायन्ति, न हेत्थ वेदगू उपलब्भति, सोतञ्च पटिच्च सद्दे च…पे… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं, तंसहजाता फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितिन्द्रियं मनसिकारोति एवमेते धम्मा पच्चयतो जायन्ति, न हेत्थ वेदगू उपलब्भती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वेदगूपञ्हो छट्ठो.