७. चक्खुविञ्ञाणादिपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘आम, महाराज, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, पठमं चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाणं, उदाहु मनोविञ्ञाणं पठमं उप्पज्जति, पच्छा चक्खुविञ्ञाण’’न्ति? ‘‘पठमं, महाराज, चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाण’’न्ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, उदाहु मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, महाराज, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेही’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘निन्नत्ता च, महाराज, द्वारत्ता च चिण्णत्ता च समुदाचरितत्ता चा’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, निन्नत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, देवे वस्सन्ते कतमेन उदकं गच्छेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, निन्नं, तेन गच्छेय्या’’ति. ‘‘अथापरेन समयेन देवो वस्सेय्य, कतमेन तं उदकं गच्छेय्या’’ति. ‘‘येन, भन्ते, पुरिमं उदकं गतं, तम्पि तेन गच्छेय्या’’ति.

‘‘किं नुं खो, महाराज, पुरिमं उदकं पच्छिमं उदकं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमं वा उदकं पुरिमं उदकं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, निन्नत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, निन्नत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, निन्नत्ता उप्पज्जन्ती’’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, द्वारत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? अपेपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, रञ्ञो पच्चन्तिमं नगरं अस्स दळ्हपाकारतोरणं एकद्वारं, ततो पुरिसो निक्खमितुकामो भवेय्य, कतमेन निक्खमेय्या’’ति? ‘‘द्वारेन, भन्ते, निक्खमेय्या’’ति. ‘‘अथापरो पुरिसो निक्खमितुकामो भवेय्य, कतमेन सो निक्खमेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, पुरिमो पुरिसो निक्खन्तो, सोपि तेन निक्खमेय्या’’ति.

‘‘किं नु खो, महाराज, पुरिमो पुरिसो पच्छिमं पुरिसं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमो वा पुरिसो पुरिमं पुरिसं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, द्वारत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, द्वारत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, द्वारत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, चिण्णत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति?ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, पठमं एकं सकटं गच्छेय्य, अथ दुतियं सकटं कतमेन गच्छेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, पुरिमं सकटं गतं, तम्पि तेन गच्छेय्या’’ति.

‘‘किं नु खो, महाराज, पुरिमं सकटं पच्छिमं सकटं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमं वा सकटं पुरिमं सकटं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, चिण्णत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, चिण्णत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, चिण्णत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, समुदाचरितत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, मुद्दागणनासङ्ख्यालेखासिप्पट्ठानेसु आदिकम्मिकस्स दन्धायना भवति, अथापरेन समयेन निसम्मकिरियाय समुदाचरितत्ता अदन्धायना भवति. एवमेव खो, महाराज, समुदाचरितत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, समुदाचरितत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यत्थ सोतविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जतीति…पे… यत्थ घानविञ्ञाणं उप्पज्जति…पे… यत्थ जिव्हाविञ्ञाणं उप्पज्जति …पे… यत्थ कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘आम, महाराज, यत्थ कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, पठमं कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाणं, उदाहु मनोविञ्ञाणं पठमं उप्पज्जति, पच्छा कायविञ्ञाण’’न्ति? ‘‘कायविञ्ञाणं, महाराज, पठमं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाण’’न्ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन,…पे… अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, समुदाचरितत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

चक्खुविञ्ञाणादिपञ्हो सत्तमो.