३. विचारवग्गो

१. अद्धानमूलपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अतीतस्स अद्धानस्स किं मूलं, अनागतस्स अद्धानस्स किं मूलं, पच्चुप्पन्नस्स अद्धानस्स किं मूल’’न्ति? ‘‘अतीतस्स च, महाराज, अद्धानस्स अनागतस्स च अद्धानस्स पच्चुप्पन्नस्स च अद्धानस्स अविज्जा मूलं. अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स अद्धानस्स [दुक्खक्खन्धस्स अद्धानस्स (सी.)] पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अद्धानमूलपञ्हो पठमो.

२. पुरिमकोटिपञ्हो

२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’ति, तस्स ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरिसो परित्तं [परिपक्कं (क.)] बीजं पथवियं निक्खिपेय्य, ततो अङ्कुरो उट्ठहित्वा अनुपुब्बेन वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जित्वा फलं ददेय्य. ततो बीजं गहेत्वा पुन रोपेय्य, ततोपि अङ्कुरो उट्ठहित्वा अनुपुब्बेन वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जित्वा फलं ददेय्य. एवमेतिस्सा सन्ततिया अत्थि अन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अद्धानस्सापि पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कुक्कुटिया अण्डं भवेय्य, अण्डतो कुक्कुटी कुक्कुटिया अण्डन्ति. एवमेतिस्सा सन्ततिया अत्थि अन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अद्धानस्सापि पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. थेरो पथविया चक्कं लिखित्वा मिलिन्दं राजानं एतदवोच ‘‘अत्थि, महाराज, इमस्स चक्कस्स अन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इमानि चक्कानि वुत्तानि भगवता ‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया कम्मं, कम्मतो पुन चक्खुं जायती’ति. एवमेतिस्सा सन्ततिया अत्थि अन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति.

‘‘‘सोतञ्च पटिच्च सद्दे च…पे… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया कम्मं, कम्मतो पुन मनो जायती’ति. एवमेतिस्सा सन्ततिया अत्थि अन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अद्धानस्सापि पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पुरिमकोटिपञ्हो दुतियो.

३. कोटिपञ्ञायनपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’ति, कतमा च सा पुरिमा कोटी’’ति? ‘‘यो खो, महाराज, अतीतो अद्धा, एसा पुरिमा कोटी’’ति. ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’ति, किं पन, भन्ते, सब्बापि पुरिमा कोटि न पञ्ञायती’’ति? ‘‘काचि, महाराज, पञ्ञायति, काचि न पञ्ञायती’’ति. ‘‘कतमा, भन्ते, पञ्ञायति, कतमा न पञ्ञायती’’ति? ‘‘इतो पुब्बे, महाराज, सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं अविज्जा नाहोसीति एसा पुरिमा कोटि न पञ्ञायति, यं अहुत्वा सम्भोति, हुत्वा पटिविगच्छति, एसप पुरिमा कोटि पञ्ञायती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यं अहुत्वा सम्भोति, हुत्वा पटिविगच्छति, ननु तं उभतो छिन्नं अत्थं गच्छती’’ति? ‘‘यदि, महाराज, उभतो छिन्नं अत्थं गच्छति, उभतो छिन्ना सक्का वड्ढेतु’’न्ति? ‘‘आम, सापि सक्का वड्ढेतु’’न्ति.’’नाहं, भन्ते, एतं पुच्छामि कोटितो सक्का वड्ढेतु’’न्ति? ‘‘आम सक्का वड्ढेतु’’न्ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. थेरो तस्स रुक्खूपमं अकासि, खन्धा च केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स बीजानी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

कोटिपञ्ञायनपञ्हो ततियो.

४. सङ्खारजायमानपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि केचि सङ्खारा, ये जायन्ती’’ति? ‘‘आम, महाराज, अत्थि सङ्खारा, ये जायन्ती’’ति. ‘‘कतमे ते, भन्ते’’ति? ‘‘चक्खुस्मिञ्च खो, महाराज, सति रूपेसु च चक्खुविञ्ञाणं होति, चक्खुविञ्ञाणे सति चक्खुसम्फस्सो होति, चक्खुसम्फस्से सति वेदना होति, वेदनाय सति तण्हा होति, तण्हाय सति उपादानं होति, उपादाने सति भवो होति, भवे सति जाति होति, जातिया सति जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति. चक्खुस्मिञ्च खो, महाराज, असति रूपेसु च असति चक्खुविञ्ञाणं न होति, चक्खुविञ्ञाणे असति चक्खुसम्फस्सो न होति, चक्खुसम्फस्से असति वेदना न होति, वेदनाय असति तण्हा न होति, तण्हाय असति उपादानं न होति, उपादाने असति भवो न होति, भवे असति जाति न होति, जातिया असति जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा न होन्ति, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सङ्खारजायमानपञ्हो चतुत्थो.

५. भवन्तसङ्खारजायमानपञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ती’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव खो, महाराज, सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, इदं गेहं अभवन्तं जातं, यत्थ त्वं निसिन्नोसी’’ति? ‘‘नत्थि किञ्चि, भन्ते, इध अभवन्तं जातं, भवन्तं येव जातं, इमानि खो, भन्ते, दारूनि वने अहेसुं, अयञ्च मत्तिका पथवियं अहोसि, इत्थीनञ्च पुरिसानञ्च तज्जेन वायामेन एवमिदं गेहं निब्बत्त’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, ये केचि बीजगामभूतगामा पथवियं निक्खित्ता अनुपुब्बेन वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जमाना पुप्फानि च फलानि च ददेय्युं, न ते रुक्खा अभवन्ता जाता, भवन्ता येव ते रुक्खा जाता. एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव ते सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कुम्भकारो पथविया मत्तिकं उद्धरित्वा नानाभाजनानि करोति, न तानि भाजनानि अभवन्तानि जातानि, भवन्तानि येव जातानि. एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, वीणाय पत्तं न सिया, चम्मं न सिया, दोणि न सिया, दण्डो न सिया, उपवीणो न सिया, तन्तियो न सियुं, कोणो न सिया, पुरिसस्स च तज्जो वायामो न सिया, जायेय्य सद्दो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘यतो च खो, महाराज, वीणाय पत्तं सिया, चम्मं सिया, दोणि सिया, दण्डो सिया, उपवीणो सिया, तन्तियो सियुं, कोणो सिया, पुरिसस्स च तज्जो वायामो सिया, जायेय्य सद्दो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जायेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव खो सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, अरणि न सिया, अरणिपोतको न सिया, अरणियोत्तकं न सिया, उत्तरारणि न सिया, चोळकं न सिया, पुरिसस्स च तज्जो वायामो न सिया, जायेय्य सो अग्गी’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘यतो च खो, महाराज, अरणि सिया, अरणिपोतको सिया, अरणियोत्तकं सिया, उत्तरारणि सिया, चोळकं सिया, पुरिसस्स च तज्जो वायामो सिया, जायेय्य सो अग्गी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जायेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव खो सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, मणि न सिया, आतपो न सिया, गोमयं न सिया, जायेय्य सो अग्गी’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘यतो च खो, महाराज, मणि सिया, आतपो सिया, गोमयं सिया, जायेय्य सो अग्गी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जायेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव खो सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, आदासो न सिया, आभा न सिया, मुखं न सिया, जायेय्य अत्ता’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘यतो च खो, महाराज, आदासो सिया, आभा सिया, मुखं सिया, जायेय्य अत्ता’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जायेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नत्थि केचि सङ्खारा, ये अभवन्ता जायन्ति, भवन्ता येव खो सङ्खारा जायन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

भवन्तसङ्खारजायमानपञ्हो पञ्चमो.

६. वेदगूपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, वेदगू उपलब्भती’’ति? ‘‘को पनेस, महाराज, वेदगू नामा’’ति? ‘‘यो, भन्ते, अब्भन्तरे जीवो चक्खुना रूपं पस्सति, सोतेन सद्दं सुणाति, घानेन गन्धं घायति, जिव्हाय रसं सायति, कायेन फोट्ठब्बं फुसति, मनसा धम्मं विजानाति, यथा मयं इध पासादे निसिन्ना येन येन वातपानेन इच्छेय्याम पस्सितुं, तेन तेन वातपानेन पस्सेय्याम, पुरत्थिमेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, पच्छिमेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, उत्तरेनपि वातपानेन पस्सेय्याम, दक्खिणेनपि वातपानेन पस्सेय्याम. एवमेव खो, भन्ते, अयं अब्भन्तरे जीवो येन येन द्वारेन इच्छति पस्सितुं, तेन तेन द्वारेन पस्सती’’ति.

थेरो आह ‘‘पञ्चद्वारं, महाराज, भणिस्सामि, तं सुणोहि, साधुकं मनसिकरोहि, यदि अब्भन्तरे जीवो चक्खुना रूपं पस्सति, यथा मयं इध पासादे निसिन्ना येन येन वातपानेन इच्छेय्याम पस्सितुं, तेन तेन वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, पुरत्थिमेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, पच्छिमेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, उत्तरेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, दक्खिणेनपि वातपानेन रूपं येव पस्सेय्याम, एवमेतेन अब्भन्तरे जीवेन सोतेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, घानेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, जिव्हायपि रूपं येव पस्सितब्बं, कायेनपि रूपं येव पस्सितब्बं, मनसापि रूपं येव पस्सितब्बं; चक्खुनापि सद्दो येव सोतब्बो, घानेनपि सद्दो येव सोतब्बो, जिव्हायपि सद्दो येव सोतब्बो, कायेनपि सद्दो येव सोतब्बो, मनसापि सद्दो येव सोतब्बो; चक्खुनापि गन्धो येव घायितब्बो, सोतेनपि गन्धो येव घायितब्बो, जिव्हायपि गन्धो येव घायितब्बो, कायेनपि गन्धो येव घायितब्बो, मनसापि गन्धो येव घायितब्बो; चक्खुनापि रसो येव सायितब्बो, सोतेनपि रसो येव सायितब्बो, घानेनपि रसो येव सायितब्बो, कायेनपि रसो येव सायितब्बो, मनसापि रसो येव सायितब्बो; चक्खुनापि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, सोतेनपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, घानेनपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, जिव्हायपि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं, मनसापि फोट्ठब्बं येव फुसितब्बं; चक्खुनापि धम्मं येव विजानितब्बं, सोतेनपि धम्मं येव विजानितब्बं, घानेनपि धम्मं येव विजानितब्बं, जिव्हायपि धम्मं येव विजानितब्बं, कायेनपि धम्मं येव विजानितब्ब’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा वा पन, महाराज, मयं इध पासादे निसिन्ना इमेसु जालवातपानेसु उग्घाटितेसु महन्तेन आकासेन बहिमुखा सुट्ठुतरं रूपं पस्साम, एवमेतेन अब्भन्तरे जीवेनापि चक्खुद्वारेसु उग्घाटितेसु महन्तेन आकासेन सुट्ठुतरं रूपं पस्सितब्बं, सोतेसु उग्घाटितेसु…पे… घाने उग्घाटिते…पे… जिव्हाय उग्घाटिताय…पे… काये उग्घाटिते महन्तेन आकासेन सुट्ठुतरं सद्दो सोतब्बो, गन्धो घायितब्बो, रसो सायितब्बो, फोट्ठब्बो फुसितब्बो’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा वा पन, महाराज, अयं दिन्नो निक्खमित्वा बहिद्वारकोट्ठके तिट्ठेय्य, जानासि त्वं, महाराज, ‘अयं दिन्नो निक्खमित्वा बहिद्वारकोट्ठके ठितो’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानामी’’ति. ‘‘यथा वा पन, महाराज, अयं दिन्नो अन्तो पविसित्वा तव पुरतो तिट्ठेय्य, जानासि त्वं, महाराज, ‘अयं दिन्नो अन्तो पविसित्वा मम पुरतो ठितो’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानामी’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अब्भन्तरे सो जीवो जिव्हाय रसे निक्खित्ते जानेय्य अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्या’’ति. ‘‘ते रसे अन्तो पविट्ठे जानेय्य अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा’’ति. ‘‘न हि भन्ते’’ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिमं, यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो मधुघटसतं आहरापेत्वा मधुदोणिं पूरापेत्वा पुरिसस्स मुखं पिदहित्वा [पिदहित्वाव (क.)] मधुदोणिया पक्खिपेय्य, जानेय्य, महाराज, सो पुरिसो मधुं सम्पन्नं वा न सम्पन्नं वा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति. ‘‘न हि तस्स, भन्ते, मुखे मधु पविट्ठ’’न्ति.

‘‘न खो ते, महाराज, युज्जति पुरिमेन वा पच्छिमं, पच्छिमेन वा पुरिम’’न्ति. ‘‘नाहं पटिबलो तया वादिना सद्धिं सल्लपितुं; साधु, भन्ते, अत्थं जप्पेही’’ति.

थेरो अभिधम्मसंयुत्ताय कथाय राजानं मिलिन्दं सञ्ञापेसि – ‘‘इध, महाराज, चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तंसहजाता फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितिन्द्रियं मनसिकारोति एवमेते धम्मा पच्चयतो जायन्ति, न हेत्थ वेदगू उपलब्भति, सोतञ्च पटिच्च सद्दे च…पे… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं, तंसहजाता फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितिन्द्रियं मनसिकारोति एवमेते धम्मा पच्चयतो जायन्ति, न हेत्थ वेदगू उपलब्भती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वेदगूपञ्हो छट्ठो.

७. चक्खुविञ्ञाणादिपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘आम, महाराज, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, पठमं चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाणं, उदाहु मनोविञ्ञाणं पठमं उप्पज्जति, पच्छा चक्खुविञ्ञाण’’न्ति? ‘‘पठमं, महाराज, चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाण’’न्ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, उदाहु मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, महाराज, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेही’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘निन्नत्ता च, महाराज, द्वारत्ता च चिण्णत्ता च समुदाचरितत्ता चा’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, निन्नत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, देवे वस्सन्ते कतमेन उदकं गच्छेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, निन्नं, तेन गच्छेय्या’’ति. ‘‘अथापरेन समयेन देवो वस्सेय्य, कतमेन तं उदकं गच्छेय्या’’ति. ‘‘येन, भन्ते, पुरिमं उदकं गतं, तम्पि तेन गच्छेय्या’’ति.

‘‘किं नुं खो, महाराज, पुरिमं उदकं पच्छिमं उदकं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमं वा उदकं पुरिमं उदकं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, निन्नत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, निन्नत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, निन्नत्ता उप्पज्जन्ती’’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, द्वारत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? अपेपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, रञ्ञो पच्चन्तिमं नगरं अस्स दळ्हपाकारतोरणं एकद्वारं, ततो पुरिसो निक्खमितुकामो भवेय्य, कतमेन निक्खमेय्या’’ति? ‘‘द्वारेन, भन्ते, निक्खमेय्या’’ति. ‘‘अथापरो पुरिसो निक्खमितुकामो भवेय्य, कतमेन सो निक्खमेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, पुरिमो पुरिसो निक्खन्तो, सोपि तेन निक्खमेय्या’’ति.

‘‘किं नु खो, महाराज, पुरिमो पुरिसो पच्छिमं पुरिसं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमो वा पुरिसो पुरिमं पुरिसं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, द्वारत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, द्वारत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, द्वारत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, चिण्णत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति?ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, पठमं एकं सकटं गच्छेय्य, अथ दुतियं सकटं कतमेन गच्छेय्या’’ति? ‘‘येन, भन्ते, पुरिमं सकटं गतं, तम्पि तेन गच्छेय्या’’ति.

‘‘किं नु खो, महाराज, पुरिमं सकटं पच्छिमं सकटं आणापेति ‘येनाहं गच्छामि, त्वम्पि तेन गच्छाही’ति, पच्छिमं वा सकटं पुरिमं सकटं आणापेति ‘येन त्वं गच्छिस्ससि, अहम्पि तेन गच्छिस्सामी’’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, चिण्णत्ता गच्छन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, चिण्णत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, चिण्णत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कथं, भन्ते नागसेन, समुदाचरितत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति? ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, मुद्दागणनासङ्ख्यालेखासिप्पट्ठानेसु आदिकम्मिकस्स दन्धायना भवति, अथापरेन समयेन निसम्मकिरियाय समुदाचरितत्ता अदन्धायना भवति. एवमेव खो, महाराज, समुदाचरितत्ता यत्थ चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जति, न चक्खुविञ्ञाणं मनोविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थाहं उप्पज्जामि, त्वम्पि तत्थ उप्पज्जाही’ति, नापि मनोविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं आणापेति ‘यत्थ त्वं उप्पज्जिस्ससि, अहम्पि तत्थ उप्पज्जिस्सामी’ति, अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, समुदाचरितत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यत्थ सोतविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जतीति…पे… यत्थ घानविञ्ञाणं उप्पज्जति…पे… यत्थ जिव्हाविञ्ञाणं उप्पज्जति …पे… यत्थ कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति? ‘‘आम, महाराज, यत्थ कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, तत्थ मनोविञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, पठमं कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाणं, उदाहु मनोविञ्ञाणं पठमं उप्पज्जति, पच्छा कायविञ्ञाण’’न्ति? ‘‘कायविञ्ञाणं, महाराज, पठमं उप्पज्जति, पच्छा मनोविञ्ञाण’’न्ति.

‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन,…पे… अनालापो तेसं अञ्ञमञ्ञेहि, समुदाचरितत्ता उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

चक्खुविञ्ञाणादिपञ्हो सत्तमो.

८. फस्सलक्खणपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यत्थ मनोविञ्ञाणं उप्पज्जति, फस्सोपि वेदनापि तत्थ उप्पज्जती’’ति? ‘‘आम, महाराज, यत्थ मनोविञ्ञाणं उप्पज्जति, फस्सोपि तत्थ उप्पज्जति, वेदनापि तत्थ उप्पज्जति, सञ्ञापि तत्थ उप्पज्जति, चेतनापि तत्थ उप्पज्जति, वितक्कोपि तत्थ उप्पज्जति, विचारोपि तत्थ उप्पज्जति, सब्बेपि फस्सप्पमुखा धम्मा तत्थ उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणो फस्सो’’ति? ‘‘फुसनलक्खणो, महाराज, फस्सो’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, द्वे मेण्डा युज्झेय्युं, तेसु यथा एको मेण्डो, एवं चक्खु दट्ठब्बं यथा दुतियो मेण्डो, एवं रूपं दट्ठब्बं. यथा तेसं सन्निपातो, एवं फस्सो दट्ठब्बो’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, द्वे पाणी वज्जेय्युं, तेसु यथा एको पाणि, एवं चक्खु दट्ठब्बं. यथा दुतियो पाणि, एवं रूपं दट्ठब्बं. यथा तेसं सन्निपातो, एवं फस्सो दट्ठब्बो’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, द्वे सम्मा वज्जेय्युं, तेसु यथा एको सम्मो, एवं चक्खु दट्ठब्बं. यथा दुतियो सम्मो, एवं रूपं दट्ठब्बं. यथा तेसं सन्निपातो, एवं फस्सो दट्ठब्बो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

फस्सलक्खणपञ्हो अट्ठमो.

९. वेदनालक्खणपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा वेदना’’ति? ‘‘वेदयितलक्खणा, महाराज, वेदना अनुभवनलक्खणा चा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो रञ्ञो अधिकारं करेय्य, तस्स राजा तुट्ठो अधिकारं ददेय्य, सो तेन अधिकारेन पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गिभूतो परिचरेय्य, तस्स एवमस्स ‘मया खो पुब्बे रञ्ञो अधिकारो कतो, तस्स मे राजा तुट्ठो अधिकारं अदासि, स्वाहं ततोनिदानं इमं एवरूपं वेदनं वेदयामी’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचिदेव पुरिसो कुसलं कम्मं कत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जेय्य, सो च तत्थ दिब्बेहि पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गिभूतो परिचरेय्य, तस्स एवमस्स ‘स्वाहं खो पुब्बे कुसलं कम्मं अकासिं, सोहं ततोनिदानं इमं एवरूपं वेदनं वेदयामी’ति, एवं खो, महाराज, वेदयितलक्खणा वेदना अनुभवनलक्खणा चा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वेदनालक्खणपञ्हो नवमो.

१०. सञ्ञालक्खणपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा सञ्ञा’’ति? ‘‘सञ्जाननलक्खणा, महाराज, सञ्ञा. किं सञ्जानाति? नीलम्पि सञ्जानाति, पीतम्पि सञ्जानाति, लोहितम्पि सञ्जानाति, ओदातम्पि सञ्जानाति, मञ्जिट्ठम्पि [मञ्जेट्ठम्पि (सी. पी.)] सञ्जानाति. एवं खो, महाराज, सञ्जाननलक्खणा सञ्ञा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो भण्डागारिको भण्डागारं पविसित्वा नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठानि [मञ्जेट्ठानि (सी. पी.)] राजभोगानि रूपानि पस्सित्वा सञ्जानाति. एवं खो, महाराज, सञ्जाननलक्खणा सञ्ञा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सञ्ञालक्खणपञ्हो दसमो.

११. चेतनालक्खणपञ्हो

११. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणा चेतना’’ति? ‘‘चेतयितलक्खणा, महाराज, चेतना अभिसङ्खरणलक्खणा चा’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो विसं अभिसङ्खरित्वा अत्तना च पिवेय्य, परे च पायेय्य, सो अत्तनापि दुक्खितो भवेय्य, परेपि दुक्खिता भवेय्युं. एवमेव खो, महाराज, इधेकच्चो पुग्गलो अकुसलं कम्मं चेतनाय चेतयित्वा कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्य. येपि तस्स अनुसिक्खन्ति, तेपि कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जन्ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचिदेव पुरिसो सप्पिनवनीततेलमधुफाणितं एकज्झं अभिसङ्खरित्वा अत्तना च पिवेय्य, परे च पायेय्य, सो अत्तना सुखितो भवेय्य, परेपि सुखिता भवेय्युं. एवमेव खो, महाराज, इधेकच्चो पुग्गलो कुसलं कम्मं चेतनाय चेतयित्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति. येपि तस्स अनुसिक्खन्ति, तेपि कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ति. एवं खो, महाराज, चेतयितलक्खणा चेतना अभिसङ्खरणलक्खणा चा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

चेतनालक्खणपञ्हो एकादसमो.

१२. विञ्ञाणलक्खणपञ्हो

१२. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणं विञ्ञाण’’न्ति? ‘‘विजाननलक्खणं, महाराज, विञ्ञाण’’न्ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, नगरगुत्तिको मज्झे नगरसिङ्घाटके निसिन्नो पस्सेय्य पुरत्थिमदिसतो पुरिसं आगच्छन्तं, पस्सेय्य दक्खिणदिसतो पुरिसं आगच्छन्तं, पस्सेय्य पच्छिमदिसतो पुरिसं आगच्छन्तं, पस्सेय्य उत्तरदिसतो पुरिसं आगच्छन्तं. एवमेव खो, महाराज, यञ्च पुरिसो चक्खुना रूपं पस्सति, तं विञ्ञाणेन विजानाति. यञ्च सोतेन सद्दं सुणाति, तं विञ्ञाणेन विजानाति. यञ्च घानेन गन्धं घायति, तं विञ्ञाणेन विजानाति. यञ्च जिव्हाय रसं सायति, तं विञ्ञाणेन विजानाति. यञ्च कायेन फोट्ठब्बं फुसति, तं विञ्ञाणेन विजानाति, यञ्च मनसा धम्मं विजानाति, तं विञ्ञाणेन विजानाति. एवं खो, महाराज, विजाननलक्खणं विञ्ञाण’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

विञ्ञाणलक्खणपञ्हो द्वादसमो.

१३. वितक्कलक्खणपञ्हो

१३. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणो वितक्को’’ति? ‘‘अप्पनालक्खणो महाराज, वितक्को’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, वड्ढकी सुपरिकम्मकतं दारुं सन्धिस्मिं अप्पेति, एवमेव खो, महाराज, अप्पनालक्खणो वितक्को’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वितक्कलक्खणपञ्हो तेरसमो.

१४. विचारलक्खणपञ्हो

१४. ‘‘भन्ते नागसेन, किंलक्खणो विचारो’’ति? ‘‘अनुमज्जनलक्खणो, महाराज, विचारो’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कंसथालं आकोटितं पच्छा अनुरवति अनुसन्दहति [अनुसद्दायति (क.)], यथा, महाराज, आकोटना, एवं वितक्को दट्ठब्बो. यथा अनुरवना [अनुमज्जना (क.)], एवं विचारो दट्ठब्बो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

विचारलक्खणपञ्हो चुद्दसमो.

विचारवग्गो ततियो.

इमस्मिं वग्गे चुद्दस पञ्हा.