४. निब्बानवग्गो

१. फस्सादिविनिब्भुजनपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सक्का इमेसं धम्मानं एकतोभावगतानं विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा नानाकरणं पञ्ञापेतुं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं विञ्ञाणं, अयं वितक्को, अयं विचारो’ति’’? ‘‘न सक्का, महाराज, इमेसं धम्मानं एकतोभावगतानं विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा नानाकरणं पञ्ञापेतुं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं विञ्ञाणं, अयं वितक्को, अयं विचारो’’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, रञ्ञो सूदो अरसं वा रसं वा [यूसं वा रसं वा (सी. स्या. पी.)] करेय्य, सो तत्थ दधिम्पि पक्खिपेय्य, लोणम्पि पक्खिपेय्य, सिङ्गिवेरम्पि पक्खिपेय्य, जीरकम्पि पक्खिपेय्य, मरिचम्पि पक्खिपेय्य, अञ्ञानिपि पकारानि पक्खिपेय्य, तमेनं राजा एवं वदेय्य, ‘दधिस्स मे रसं आहर, लोणस्स मे रसं आहर, सिङ्गिवेरस्स मे रसं आहर, जीरकस्स मे रसं आहर, मरिचस्स मे रसं आहर, सब्बेसं मे पक्खित्तानं रसं आहरा’ति. सक्का नु खो, महाराज, तेसं रसानं एकतोभावगतानं विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा रसं आहरितुं अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सक्का तेसं रसानं एकतोभावगतानं विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा रसं आहरितुं अम्बिलत्तं वा लवणत्तं वा तित्तकत्तं वा कटुकत्तं वा कसायत्तं वा मधुरत्तं वा, अपि च खो पन सकेन सकेन लक्खणेन उपट्ठहन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, न सक्का इमेसं धम्मानं एकतोभावगतानं विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा नानाकरणं पञ्ञापेतुं ‘अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं विञ्ञाणं, अयं वितक्को, अयं विचारो’ति, अपि च खो पन सकेन सकेन लक्खणेन उपट्ठहन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

फस्सादिविनिब्भुजनपञ्हो पठमो.

२. नागसेनपञ्हो

२. थेरो आह ‘‘लोणं, महाराज, चक्खुविञ्ञेय्य’’न्ति. ‘‘आम, भन्ते, चक्खुविञ्ञेय्य’’न्ति. ‘‘सुट्ठु खो, महाराज, जानाही’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, जिव्हाविञ्ञेय्य’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, जिव्हाविञ्ञेय्य’’न्ति. ‘‘किं पन, भन्ते, सब्बं लोणं जिव्हाय विजानाती’’ति? ‘‘आम, महाराज, सब्बं लोणं जिव्हाय विजानाति’’.

‘‘यदि, भन्ते, सब्बं लोणं जिव्हाय विजानाति, किस्स पन तं सकटेहि बलीबद्दा [बलिबद्दा (सी. पी.)] आहरन्ति, ननु लोणमेव आहरितब्ब’’न्ति? ‘‘न सक्का, महाराज, लोणमेव आहरितुं एकतोभावगता एते धम्मा गोचरनानत्तगता लोणं गरुभावो चाति. सक्का पन, महाराज, लोणं तुलाय तुलयितु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, सक्का’’ति. ‘‘न सक्का, महाराज, लोणं तुलाय तुलयितुं, गरुभावो तुलाय तुलियती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

नागसेनपञ्हो दुतियो.

३. पञ्चायतनकम्मनिब्बत्तपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यानिमानि पञ्चायतनानि, किं नु तानि नानाकम्मेहि निब्बत्तानि, उदाहु एकेन कम्मेना’’ति? ‘‘नानाकम्मेहि, महाराज, निब्बत्तानि, न एकेन कम्मेना’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, एकस्मिं खेत्ते नानाबीजानि वप्पेय्युं, तेसं नानाबीजानं नानाफलानि निब्बत्तेय्यु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, निब्बत्तेय्यु’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यानि यानि पञ्चायतनानि, तानि तानि नानाकम्मेहि निब्बत्तानि, न एकेन कम्मेना’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पञ्चायतनकम्मनिब्बत्तपञ्हो ततियो.

४. कम्मनानाकरणपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन मनुस्सा न सब्बे समका, अञ्ञे अप्पायुका, अञ्ञे दीघायुका, अञ्ञे बह्वाबाधा अञ्ञे अप्पाबाधा, अञ्ञे दुब्बण्णा, अञ्ञे वण्णवन्तो, अञ्ञे अप्पेसक्खा, अञ्ञे महेसक्खा, अञ्ञे अप्पभोगा, अञ्ञे महाभोगा, अञ्ञे नीचकुलीना, अञ्ञे महाकुलीना, अञ्ञे दुप्पञ्ञा, अञ्ञे पञ्ञवन्तो’’ति?

थेरो आह ‘‘किस्स पन, महाराज, रुक्खा न सब्बे समका, अञ्ञे अम्बिला, अञ्ञे लवणा, अञ्ञे तित्तका, अञ्ञे कटुका, अञ्ञे कसावा, अञ्ञे मधुरा’’ति? ‘‘मञ्ञामि, भन्ते, बीजानं नानाकरणेना’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कम्मानं नानाकरणेन मनुस्सा न सब्बे समका, अञ्ञे अप्पायुका, अञ्ञे दीघायुका, अञ्ञे बह्वाबाधा, अञ्ञे अप्पाबाधा, अञ्ञे दुब्बण्णा, अञ्ञे वण्णवन्तो, अञ्ञे अप्पेसक्खा, अञ्ञे महेसक्खा, अञ्ञे अप्पभोगा, अञ्ञे महाभोगा, अञ्ञे नीचकुलीना, अञ्ञे महाकुलीना, अञ्ञे दुप्पञ्ञा, अञ्ञे पञ्ञवन्तो. भासितम्पेतं महाराज भगवता – ‘कम्मस्सका, माणव, सत्ता कम्मदायादा कम्मयोनी कम्मबन्धू कम्मप्पटिसरणा, कम्मं सत्ते विभजति यदिदं हीनप्पणीतताया’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

कम्मनानाकरणपञ्हो चतुत्थो.

५. वायामकरणपञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘किन्ति इमं दुक्खं निरुज्झेय्य, अञ्ञञ्च दुक्खं नुप्पज्जेय्या’ति. एतदत्था, महाराज, अम्हाकं पब्बज्जा’’ति. ‘‘किं पटिकच्चेव वायमितेन, ननु सम्पत्ते काले वायमितब्ब’’न्ति? थेरो आह ‘‘सम्पत्ते काले, महाराज, वायामो अकिच्चकरो भवति, पटिकच्चेव वायामो किच्चकरो भवती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा त्वं पिपासितो भवेय्यासि, तदा त्वं उदपानं खणापेय्यासि, तळाकं खणापेय्यासि ‘पानीयं पिविस्सामी’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सम्पत्ते काले वायामो अकिच्चकरो भवति, पटिकच्चेव वायामो किच्चकरो भवती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा त्वं बुभुक्खितो भवेय्यासि, तदा त्वं खेत्तं कसापेय्यासि, सालिं रोपापेय्यासि, धञ्ञं अतिहरापेय्यासि ‘भत्तं भुञ्जिस्सामी’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सम्पत्ते काले वायामो अकिच्चकरो भवति, पटिकच्चेव वायामो किच्चकरो भवतीति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा ते सङ्गामो पच्चुपट्ठितो भवेय्य, तदा त्वं परिखं खणापेय्यासि, पाकारं कारापेय्यासि, गोपुरं कारापेय्यासि, अट्टालकं कारापेय्यासि, धञ्ञं अतिहरापेय्यासि, तदा त्वं हत्थिस्मिं सिक्खेय्यासि, अस्सस्मिं सिक्खेय्यासि, रथस्मिं सिक्खेय्यासि, धनुस्मिं सिक्खेय्यासि, थरुस्मिं सिक्खेय्यासी’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सम्पत्ते काले वायामो अकिच्चकरो भवति, पटिकच्चेव वायामो किच्चकरो भवति. भासितम्पेतं महाराज भगवता –

‘‘‘पटिकच्चेव तं कयिरा, यं जञ्ञा हितमत्तनो;

न साकटिकचिन्ताय, मन्ता धीरो परक्कमे.

‘‘‘यथा साकटिको मट्ठं [नाम (सी. पी. क.) सं. नि. १.१०३], समं हित्वा महापथं;

विसमं मग्गमारुय्ह, अक्खच्छिन्नोव झायति.

‘‘‘एवं धम्मा अपक्कम्म, अधम्ममनुवत्तिय;

मन्दो मच्चु मुखं पत्तो, अक्खच्छिन्नोव झायती’’’ति [सोचतीति (सब्बत्थ)].

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वायामकरणपञ्हो पञ्चमो.

६. नेरयिकग्गिउण्हभावपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘पाकतिकअग्गितो नेरयिको अग्गि महाभितापतरो होति, खुद्दकोपि पासाणो पाकतिके अग्गिम्हि पक्खित्तो दिवसम्पि पच्चमानो [धममानो (सी. पी.)] न विलयं गच्छति, कूटागारमत्तोपि पासाणो नेरयिकग्गिम्हि पक्खित्तो खणेन विलयं गच्छती’ति, एतं वचनं न सद्दहामि, एवञ्च पन वदेथ ‘ये च तत्थ उप्पन्ना सत्ता, ते अनेकानिपि वस्ससहस्सानि निरये पच्चमाना न विलयं गच्छन्ती’ति, तम्पि वचनं न सद्दहामी’’ति.

थेरो आह ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, या ता सन्ति मकरिनियोपि सुसुमारिनियोपि कच्छपिनियोपि मोरिनियोपि कपोतिनियोपि, किंनु ता कक्खळानि पासाणानि सक्खरायो च खादन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, खादन्ती’’ति. ‘‘किं पन तानि तासं कुच्छियं कोट्ठब्भन्तरगतानि विलयं गच्छन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, विलयं गच्छन्ती’’ति. ‘‘यो पन तासं कुच्छियं गब्भो, सोपि विलयं गच्छती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति? ‘‘मञ्ञामि, भन्ते, कम्माधिकतेन न विलयं गच्छती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कम्माधिकतेन नेरयिका सत्ता अनेकानिपि वस्ससहस्सानि निरये पच्चमाना न विलयं गच्छन्ति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘सो न ताव कालं करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्तीहोती’’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, या ता सन्ति सीहिनियोपि ब्यग्घिनियोपि दीपिनियोपि कुक्कुरिनियोपि, किंनु ता कक्खळानि अट्ठिकानि मंसानि खादन्तीति? ‘‘आम, भन्ते, खादन्ती’’ति. ‘‘किं पन तानि तासं कुच्छियं कोट्ठब्भन्तरगतानि विलयं गच्छन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, विलयं गच्छन्ती’’ति. ‘‘यो पन तासं कुच्छियं गब्भो, सोपि विलयं गच्छती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति? ‘‘मञ्ञामि, भन्ते, कम्माधिकतेन न विलयं गच्छती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कम्माधिकतेन नेरयिका सत्ता अनेकानिपि वस्ससहस्सानि निरये पच्चमाना न विलयं गच्छन्ती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, या ता सन्ति योनकसुखुमालिनियोपि खत्तियसुखुमालिनियोपि ब्राह्मणसुखुमालिनियोपि गहपतिसुखुमालिनियोपि, किंनु ता कक्खळानि खज्जकानि मंसानि खादन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, खादन्ती’’ति. ‘‘किं पन तानि तासं कुच्छियं कोट्ठब्भन्तरगतानि विलयं गच्छन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, विलयं गच्छन्ती’’ति. ‘‘यो पन तासं कुच्छियं गब्भो सोपि विलयं गच्छती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति. ‘‘मञ्ञामि, भन्ते, कम्माधिकतेन न विलयं गच्छती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कम्माधिकतेन नेरयिका सत्ता अनेकानिपि वस्ससहस्सानि निरये पच्चमाना न विलयं गच्छन्ति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘‘सो न ताव कालं करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्तीहोती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

नेरयिकग्गिउण्हभावपञ्हो छट्ठो.

७. पथविसन्धारकपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘अयं महा पथवी उदके पतिट्ठिता, उदकं वाते पतिट्ठितं, वातो आकासे पतिट्ठितो’ति, एतम्पि वचनं न सद्दहामी’’ति. थेरो धम्मकरकेन [धम्मकरणेन (क.)] उदकं गहेत्वा राजानं मिलिन्दं सञ्ञापेसि ‘‘यथा, महाराज, इमं उदकं वातेन आधारितं, एवं तम्पि उदकं वातेन आधारित’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पथविसन्धारकपञ्हो सत्तमो.

८. निरोधनिब्बानपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, निरोधो निब्बान’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, निरोधो निब्बान’’न्ति. ‘‘कथं, भन्ते, नागसेन, निरोधो निब्बान’’न्ति? ‘‘सब्बे बालपुथुज्जना खो, महाराज, अज्झत्तिकबाहिरे आयतने अभिनन्दन्ति अभिवदन्ति अज्झोसाय तिट्ठन्ति, ते तेन सोतेन वुय्हन्ति, न परिमुच्चन्ति जातिया जराय मरणेन सोकेन परिदेवेन दुक्खेहि दोमनस्सेहि उपायासेहि न परिमुच्चन्ति दुक्खस्माति वदामि. सुतवा च खो, महाराज, अरियसावको अज्झत्तिकबाहिरे आयतने नाभिनन्दति नाभिवदति नाज्झोसाय तिट्ठति, तस्स तं अनभिनन्दतो अनभिवदतो अनज्झोसाय तिट्ठतो तण्हा निरुज्झति, तण्हानिरोधा उपादाननिरोधो, उपादाननिरोधा भवनिरोधो, भवनिरोधा जातिनिरोधो, जातिनिरोधा जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा निरुज्झन्ति, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होति, एवं खो, महाराज, निरोधो निब्बान’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

निरोधनिब्बानपञ्हो अट्ठमो.

९. निब्बानलभनपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बेव लभन्ति निब्बान’’न्ति? ‘‘न खो, महाराज, सब्बेव लभन्ति निब्बानं, अपि च खो, महाराज, यो सम्मा पटिपन्नो अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिजानाति, परिञ्ञेय्ये धम्मे परिजानाति, पहातब्बे धम्मे पजहति, भावेतब्बे धम्मे भावेति, सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकरोति, सो लभति निब्बान’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

निब्बानलभनपञ्हो नवमो.

१०. निब्बानसुखजाननपञ्हो

१०. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो न लभति निब्बानं, जानाति सो ‘सुखं निब्बान’’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, यो न लभति निब्बानं, जानाति सो ‘सुखं निब्बान’’’न्ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, अलभन्तो जानाति ‘सुखं निब्बान’’’न्ति? ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, येसं नच्छिन्ना हत्थपादा, जानेय्युं ते, महाराज, ‘दुक्खं हत्थपादच्छेदन’’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्यु’’न्ति. ‘‘कथं जानेय्यु’’न्ति? ‘‘अञ्ञेसं, भन्ते, छिन्नहत्थपादानं परिदेवितसद्दं सुत्वा जानन्ति ‘दुक्खं हत्थपादच्छेदन’’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, येसं दिट्ठं निब्बानं, तेसं सद्दं सुत्वा जानाति ‘सुखं निब्बान’’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

निब्बानसुखजाननपञ्हो दसमो.

निब्बानवग्गो चतुत्थो.

इमस्मिं वग्गे दस पञ्हा.