५. बुद्धवग्गो

१. बुद्धस्स अत्थिनत्थिभावपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो तया दिट्ठो’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘अथ ते आचरियेहि बुद्धो दिट्ठो’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, नत्थि बुद्धो’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, हिमवति ऊहा नदी तया दिट्ठा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘अथ ते पितरा ऊहा नदी दिट्ठा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, नत्थि ऊहा नदी’’ति. ‘‘अत्थि, भन्ते, किञ्चापि मया ऊहा नदी न दिट्ठा, पितरापि मे ऊहा नदी न दिट्ठा, अपि च अत्थि ऊहा नदी’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, किञ्चापि मया भगवा न दिट्ठो, आचरियेहिपि मे भगवा न दिट्ठो, अपि च अत्थि भगवा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बुद्धस्स अत्थिनत्थिभावपञ्हो पठमो.

२. बुद्धस्स अनुत्तरभावपञ्हो

२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो अनुत्तरो’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा अनुत्तरो’’ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, अदिट्ठपुब्बं जानासि ‘बुद्धो अनुत्तरो’’’ति? ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, येहि अदिट्ठपुब्बो महासमुद्दो, जानेय्युं ते, महाराज, महन्तो खो महासमुद्दो गम्भीरो अप्पमेय्यो दुप्परियोगाहो, यत्थिमा पञ्च महानदियो सततं समितं अप्पेन्ति, सेय्यथिदं, गङ्गा यमुना अचिरवती सरभू मही, नेव तस्स ऊनत्तं वा पूरत्तं वा पञ्ञायती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्यु’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सावके महन्ते परिनिब्बुते पस्सित्वा जानामि ‘भगवा अनुत्तरो’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बुद्धस्स अनुत्तरभावपञ्हो दुतियो.

३. बुद्धस्स अनुत्तरभावजाननपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सक्का जानितुं ‘बुद्धो अनुत्तरो’’’ति? ‘‘आम, महाराज, सक्का जानितुं ‘भगवा अनुत्तरो’’’ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, सक्का जानितुं ‘बुद्धो अनुत्तरो’’’ति. ‘‘भूतपुब्बं, महाराज, तिस्सत्थेरो नाम लेखाचरियो अहोसि, बहूनि वस्सानि अब्भतीतानि कालङ्कतस्स कथं सो ञायती’’ति. ‘‘लेखेन भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो धम्मं पस्सति, सो भगवन्तं पस्सति, धम्मो हि, महाराज, भगवता देसितो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बुद्धस्स अनुत्तरभावजाननपञ्हो ततियो.

४. धम्मदिट्ठपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, धम्मो तया दिट्ठो’’ति. ‘‘बुद्धनेत्तिया खो, महाराज, बुद्धपञ्ञत्तिया यावजीवं सावकेहि वत्तितब्ब’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

धम्मदिट्ठपञ्हो चतुत्थो.

५. असङ्कमनपटिसन्दहनपञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, न च सङ्कमति पटिसन्दहति चा’’ति? ‘‘आम, महाराज, न च सङ्कमति पटिसन्दहति चा’’ति. ‘‘कथं, भन्ते नागसेन, न च सङ्कमति पटिसन्दहति च, ओपम्मं करोही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो पदीपतो पदीपं पदीपेय्य, किंनु खो सो, महाराज, पदीपो पदीपम्हा सङ्कन्तो’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, न च सङ्कमति पटिसन्दहति चा’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘अभिजानासि नु, त्वं महाराज, दहरको सन्तो सिलोकाचरियस्स सन्तिके किञ्चि सिलोकं गहित’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, सो सिलोको आचरियम्हा सङ्कन्तो’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, न च सङ्कमति पटिसन्दहति चाति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

असङ्कमनपटिसन्दहनपञ्हो पञ्चमो.

६. वेदगूपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, वेदगू उपलब्भती’’ति? थेरो आह ‘‘परमत्थेन खो, महाराज, वेदगू नुपलब्भती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वेदगूपञ्हो छट्ठो.

७. अञ्ञकायसङ्कमनपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि कोचि सत्तो यो इमम्हा काया अञ्ञं कायं सङ्कमती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, इमम्हा काया अञ्ञं कायं सङ्कमन्तो नत्थि, ननु मुत्तो भविस्सति पापकेहि कम्मेही’’ति? ‘‘आम, महाराज, यदि न पटिसन्दहेय्य, मुत्तो भविस्सति पापकेहि कम्मेहीति, यस्मा च खो, महाराज, पटिसन्दहति, तस्मा न परिमुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो अञ्ञतरस्स पुरिसस्स अम्बं अवहरेय्य, किं सो दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति? ‘‘आम, भन्ते, दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘न खो सो, महाराज, तानि अम्बानि अवहरि, यानि तेन रोपितानि, कस्मा दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति? ‘‘तानि, भन्ते, अम्बानि निस्साय जातानि, तस्मा दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इमिना नामरूपेन कम्मं करोति सोभनं वा असोभनं वा, तेन कम्मेन अञ्ञं नामरूपं पटिसन्दहति, तस्मा न परिमुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अञ्ञकायसङ्कमनपञ्हो सत्तमो.

८. कम्मफलअत्थिभावपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, इमिना नामरूपेन कम्मं कतं कुसलं वा अकुसलं वा, कुहिं तानि कम्मानि तिट्ठन्ती’’ति? ‘‘अनुबन्धेय्युं खो, महाराज, तानि कम्मानि छायाव अनपायिनी’’ति [अनुपायिनीति (क.)]. ‘‘सक्का पन, भन्ते, तानि कम्मानि दस्सेतुं ‘इध वा इध वा तानि कम्मानि तिट्ठन्ती’’’ति? ‘‘न सक्का, महाराज, तानि कम्मानि दस्सेतुं ‘इध वा इध वा तानि कम्मानि तिट्ठन्ती’’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यानिमानि रुक्खानि अनिब्बत्तफलानि, सक्का तेसं फलानि दस्सेतुं ‘इध वा इध वा तानि फलानि तिट्ठन्ती’’’ति. ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अब्बोच्छिन्नाय सन्ततिया न सक्का तानि कम्मानि दस्सेतुं ‘इध वा इध वा तानि कम्मानि तिट्ठन्ती’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

कम्मफलअत्थिभावपञ्हो अट्ठमो.

९. उप्पज्जतिजाननपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो उप्पज्जति, जानाति सो ‘उप्पज्जिस्सामी’’’ति? ‘‘आम, महाराज, यो उप्पज्जति जानाति सो ‘उप्पज्जिस्सामी’’’ति. ‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कस्सको गहपतिको बीजानि पथवियं निक्खिपित्वा सम्मा देवे वस्सन्ते जानाति ‘धञ्ञं निब्बत्तिस्सती’’’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो उप्पज्जति, जानाति सो ‘उप्पज्जिस्सामी’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

उप्पज्जतिजाननपञ्हो नवमो.

१०. बुद्धनिदस्सनपञ्हो

१०. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो अत्थी’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा अत्थी’’ति. ‘‘सक्का पन, भन्ते नागसेन, बुद्धो निदस्सेतुं इधवा इधवा’’ति? ‘‘परिनिब्बुतो, महाराज, भगवा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया, न सक्का भगवा निदस्सेतुं ‘इध वा इध वा’’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, महतो अग्गिक्खन्धस्स जलमानस्स या अच्चि अत्थङ्गता, सक्का सा अच्चि दस्सेतुं ‘इध वा इध वा’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, निरुद्धा सा अच्चि अप्पञ्ञत्तिं गता’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो अत्थङ्गतो, न सक्का भगवा निदस्सेतुं ‘इध वा इध वा’ ति, धम्मकायेन पन खो, महाराज, सक्का भगवा निदस्सेतुं. धम्मो हि, महाराज, भगवता देसितो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

बुद्धनिदस्सनपञ्हो दसमो.

बुद्धवग्गो पञ्चमो.

इमस्मिं वग्गे दस पञ्हा.