६. सतिवग्गो

१. कायपियायनपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, पियो पब्बजितानं कायो’’ति? ‘‘न खो, महाराज, पियो पब्बजितानं कायो’’ति. ‘‘अथ किस्स नु खो, भन्ते, केलायथ ममायथा’’ति? ‘‘किं पन ते, महाराज, कदाचि करहचि सङ्गामगतस्स कण्डप्पहारो होती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, होती’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, सो वणो आलेपेन च आलिम्पीयति तेलेन च मक्खीयति सुखुमेन च चोळपट्टेन पलिवेठीयती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, आलेपेन च आलिम्पीयति तेलेन च मक्खीयति सुखुमेन च चोळपट्टेन पलिवेठीयती’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, पियो ते वणो, तेन आलेपेन च आलिम्पीयति तेलेन च मक्खीयति सुखुमेन च चोळपट्टेन पलिवेठीयती’’ति? ‘‘न मे, भन्ते, पियो वणो, अपि च मंसस्स रुहनत्थाय आलेपेन च आलिम्पीयति तेलेन च मक्खीयति सुखुमेन च चोळपट्टेन पलिवेठीयती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अप्पियो पब्बजितानं कायो, अथ च पब्बजिता अनज्झोसिता कायं परिहरन्ति ब्रह्मचरियानुग्गहाय. अपि च खो, महाराज, वणूपमो कायो वुत्तो भगवता, तेन पब्बजिता वणमिव कायं परिहरन्ति अनज्झोसिता. भासितम्पेतं महाराज भगवता –

‘‘‘अल्लचम्मपटिच्छन्नो, नवद्वारो महावणो;

समन्ततो पग्घरति, असुचिपूतिगन्धियो’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

कायपियायनपञ्हो पठमो.

२. सब्बञ्ञूभावपञ्हो

२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी’’ति. ‘‘अथ किस्स नु खो, भन्ते नागसेन, सावकानं अनुपुब्बेन सिक्खापदं पञ्ञपेसी’’ति? ‘‘अत्थि पन ते महाराज, कोचि वेज्जो, यो इमिस्सं पथवियं सब्बभेसज्जानि जानाती’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थी’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, सो वेज्जो गिलानकं सम्पत्ते काले भेसज्जं पायेति, उदाहु असम्पत्ते काले’’ति? ‘‘सम्पत्ते काले, भन्ते, गिलानकं भेसज्जं पायेति, नो असम्पत्ते काले’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी न असम्पत्ते काले सावकानं सिक्खापदं पञ्ञापेति, सम्पत्ते काले सावकानं सिक्खापदं पञ्ञापेति यावजीवं अनतिक्कमनीय’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सब्बञ्ञूभावपञ्हो दुतियो.

३. महापुरिसलक्खणपञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागतो असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जितो सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो ब्यामप्पभो’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागतो असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जितो सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो ब्यामप्पभो’’ति.

‘‘किं पनस्स, भन्ते, मातापितरोपि द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागता असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जिता सुवण्णवण्णा कञ्चनसन्निभत्तचा ब्यामप्पभा’’ति? ‘‘नो चस्स, महाराज, मातापितरो द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागता असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जिता सुवण्णवण्णा कञ्चनसन्निभत्तचा ब्यामप्पभा’’ति.

‘‘एवं सन्ते खो, भन्ते नागसेन, न उप्पज्जति बुद्धो द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागतो असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जितो सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो ब्यामप्पभोति, अपि च मातुसदिसो वा पुत्तो होति मातुपक्खो वा, पितुसदिसो वा पुत्तो होति पितुपक्खो वा’’ति. थेरो आह ‘‘अत्थि पन, महाराज, किञ्चि पदुमं सतपत्त’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थी’’ति. ‘‘तस्स पन कुहिं सम्भवो’’ति? ‘‘कद्दमे जायति उदके आसीयती’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, पदुमं कद्दमेन सदिसं वण्णेन वा गन्धेन वा रसेन वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘अथ उदकेन वा गन्धेन वा रसेन वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, भगवा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागतो असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जितो सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो ब्यामप्पभो, नो चस्स मातापितरो द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागता असीतिया च अनुब्यञ्जनेहि परिरञ्जिता सुवण्णवण्णा कञ्चनसन्निभत्तचा ब्यामप्पभा’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

महापुरिसलक्खणपञ्हो ततियो.

४. भगवतो ब्रह्मचारिपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, बुद्धो ब्रह्मचारी’’ति? ‘‘आम, महाराज, भगवा ब्रह्मचारी’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, बुद्धो ब्रह्मुनो सिस्सो’’ति? ‘‘अत्थि पन ते, महाराज, हत्थिपामोक्खो’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘किंनु खो, महाराज, सो हत्थी कदाचि करहचि कोञ्चनादं नदतीति? ‘‘आम, भन्ते, नदती’’ति ‘‘तेन हि, महाराज, सो हत्थी कोञ्चसकुणस्स सिस्सो’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, ब्रह्मा सबुद्धिको अबुद्धिको’’ति? ‘‘सबुद्धिको, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, ब्रह्मा भगवतो सिस्सो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

भगवतो ब्रह्मचारिपञ्हो चतुत्थो.

५. भगवतो उपसम्पदापञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, उपसम्पदा सुन्दरा’’ति? ‘‘आम, महाराज, उपसम्पदा सुन्दरा’’ति. ‘‘अत्थि पन, भन्ते, बुद्धस्स उपसम्पदा, उदाहु नत्थी’’ति? ‘‘उपसम्पन्नो खो, महाराज, भगवा बोधिरुक्खमूले सह सब्बञ्ञुतञाणेन, नत्थि भगवतो उपसम्पदा अञ्ञेहि दिन्ना, यथा सावकानं, महाराज, भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेति यावजीवं अनतिक्कमनीय’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

भगवतो उपसम्पदापञ्हो पञ्चमो.

६. अस्सुभेसज्जाभेसज्जपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो च मातरि मताय रोदति, यो च धम्मपेमेन रोदति, उभिन्नं तेसं रोदन्तानं कस्स अस्सु भेसज्जं, कस्स न भेसज्ज’’न्ति? ‘‘एकस्स खो, महाराज, अस्सु रागदोसमोहेहि समलं उण्हं, एकस्स पीतिसोमनस्सेन विमलं सीतलं. यं खो, महाराज, सीतलं, तं भेसज्जं, यं उण्हं, तं न भेसज्ज’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अस्सुभेसज्जाभेसज्जपञ्हो छट्ठो.

७. सरागवीतरागनानाकरणपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, किं नानाकरणं सरागस्स च वीतरागस्स चा’’ति? ‘‘एको खो, महाराज, अज्झोसितो, एको अनज्झोसितो’’ति. ‘‘किं एतं, भन्ते, अज्झोसितो अनज्झोसितो नामा’’ति? ‘‘एको खो, महाराज, अत्थिको, एको अनत्थिको’’ति. ‘‘पस्सामहं, भन्ते, एवरूपं यो च सरागो, यो च वीतरागो, सब्बोपेसो सोभनं येव इच्छति खादनीयं वा भोजनीयं वा, न कोचि पापकं इच्छती’’ति. ‘‘अवीतरागो खो, महाराज, रसपटिसंवेदी च रसरागपटिसंवेदी च भोजनं भुञ्जति, वीतरागो पन रसपटिसंवेदी भोजनं भुञ्जति, नो च खो रसरागपटिसंवेदी’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

सरागवीतरागनानाकरणपञ्हो सत्तमो.

८. पञ्ञापतिट्ठानपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, पञ्ञा कुहिं पटिवसती’’ति? ‘‘न कत्थचि महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, नत्थि पञ्ञा’’ति. ‘‘वातो, महाराज, कुहिं पटिवसती’’ति? ‘‘न कत्थचि भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, नत्थि वातो’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पञ्ञापतिट्ठानपञ्हो अट्ठमो.

९. संसारपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘संसारो’ति, कतमो सो संसारो’’ति? ‘‘इध, महाराज, जातो इधेव मरति, इध मतो अञ्ञत्र उप्पज्जति, तहिं जातो तहिं येव मरति, तहिं मतो अञ्ञत्र उप्पज्जति, एवं खो, महाराज, संसारो होती’’ति. ‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो पक्कं अम्बं खादित्वा अट्ठिं रोपेय्य, ततो महन्तो अम्बरुक्खो निब्बत्तित्वा फलानि ददेय्य, अथ सो पुरिसो ततोपि पक्कं अम्बं खादित्वा अट्ठिं रोपेय्य, ततोपि महन्तो अम्बरुक्खो निब्बत्तित्वा फलानि ददेय्य, एवमेतेसं रुक्खानं कोटि न पञ्ञायति, एवमेव खो, महाराज, इध जातो इधेव मरति, इध मतो अञ्ञत्र उप्पज्जति, तहिं जातो तहिं येव मरति, तहिं मतो अञ्ञत्र उप्पज्जति, एवं खो, महाराज, संसारो होती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

संसारपञ्हो नवमो.

१०. चिरकतसरणपञ्हो

१०. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, केन अतीतं चिरकतं सरती’’ति? ‘‘सतिया, महाराजा’’ति. ‘‘ननु, भन्ते नागसेन, चित्तेन सरति नो सतिया’’ति? ‘‘अभिजानासि नु, त्वं महाराज, किञ्चिदेव करणीयं कत्वा पमुट्ठ’’न्ति? ‘‘आम भन्ते’’ति. ‘‘किं नु खो, त्वं महाराज, तस्मिं समये अचित्तको अहोसी’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सति तस्मिं समये नाहोसी’’ति. ‘‘अथ कस्मा, त्वं महाराज, एवमाह ‘चित्तेन सरति, नो सतिया’’’ति?

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

चिरकतसरणपञ्हो दसमो.

११. अभिजानन्तसतिपञ्हो

११. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बा सति अभिजानन्ती उप्पज्जति, उदाहु कटुमिकाव सती’’ति? ‘‘अभिजानन्तीपि, महाराज, कटुमिकापि सती’’ति. ‘‘एवञ्हि खो, भन्ते नागसेन, सब्बा सति अभिजानन्ती, नत्थि कटुमिका सती’’ति? ‘‘यदि नत्थि, महाराज, कटुमिका सति, नत्थि किञ्चि सिप्पिकानं कम्मायतनेहि वा सिप्पायतनेहि वा विज्जाट्ठानेहि वा करणीयं, निरत्थका आचरिया, यस्मा च खो, महाराज, अत्थि कटुमिका सति, तस्मा अत्थि कम्मायतनेहि वा सिप्पायतनेहि वा विज्जाट्ठानेहि वा करणीयं, अत्थो च आचरियेही’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अभिजानन्तसतिपञ्हो एकादसमो.

सतिवग्गो छट्ठो.

इमस्मिं वग्गे एकादस पञ्हा.