३. ञाणपञ्ञापञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यस्स ञाणं उप्पन्नं, तस्स पञ्ञा उप्पन्ना’’ति? ‘‘आम, महाराज, यस्स ञाणं उप्पन्नं, तस्स पञ्ञा उप्पन्ना’’ति. ‘‘किं, भन्ते, यञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा’’ति? ‘‘आम, महाराज, यञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा’’ति. ‘‘यस्स पन, भन्ते, तञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा उप्पन्ना, किं सम्मुय्हेय्य सो, उदाहु न सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘कत्थचि, महाराज, सम्मुय्हेय्य, कत्थचि न सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘कुहिं, भन्ते, सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘अञ्ञातपुब्बेसु वा, महाराज, सिप्पट्ठानेसु, अगतपुब्बाय वा दिसाय, अस्सुतपुब्बाय वा नामपञ्ञत्तिया सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘कुहिं न सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘यं खो पन, महाराज, ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तहिं न सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘मोहो पनस्स, भन्ते, कुहिं गच्छती’’ति? ‘‘मोहो खो, महाराज, ञाणे उप्पन्नमत्ते तत्थेव निरुज्झती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो अन्धकारगेहे पदीपं आरोपेय्य, ततो अन्धकारो निरुज्झेय्य, आलोको पातुभवेय्य. एवमेव खो, महाराज, ञाणे उप्पन्नमत्ते मोहो तत्थेव निरुज्झती’’ति.

‘‘पञ्ञा पन, भन्ते, कुहिं गच्छती’’ति? ‘‘पञ्ञापि खो, महाराज, सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’ति, तस्स ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, यो कोचि पुरिसो रत्तिं लेखं पेसेतुकामो लेखकं पक्कोसापेत्वा पदीपं आरोपेत्वा लेखं लिखापेय्य, लिखिते पन लेखे पदीपं विज्झापेय्य, विज्झापितेपि पदीपे लेखं न विनस्सेय्य. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरत्थिमेसु जनपदेसु मनुस्सा अनुघरं पञ्च पञ्च उदकघटकानि ठपेन्ति आलिम्पनं विज्झापेतुं, घरे पदित्ते तानि पञ्च उदकघटकानि घरस्सूपरि खिपन्ति, ततो अग्गि विज्झायति, किं नु खो, महाराज, तेसं मनुस्सानं एवं होति ‘पुन तेहि घटेहि घटकिच्चं करिस्सामा’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि घटेहि, किं तेहि घटेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्च उदकघटकानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. यथा ते मनुस्सा, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा अग्गि, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा पञ्चहि उदकघटकेहि अग्गि विज्झापीयति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा विज्झापियन्ति, विज्झापितापि किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, वेज्जो पञ्चमूलभेसज्जानि गहेत्वा गिलानकं उपसङ्कमित्वा तानि पञ्चमूलभेसज्जानि पिसित्वा [पिंसित्वा (सी. पी.)] गिलानकं पायेय्य, तेहि च दोसा निद्धमेय्युं, किं नु खो, महाराज, तस्स वेज्जस्स एवं होति ‘पुन तेहि पञ्चमूलभेसज्जेहि भेसज्जकिच्चं करिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि पञ्चमूलभेसज्जेहि, किं तेहि पञ्चमूलभेसज्जेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्चमूलभेसज्जानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं, यथा वेज्जो, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा ब्याधि, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा ब्याधितो पुरिसो, एवं पुथुज्जनो दट्ठब्बो. यथा पञ्चमूलभेसज्जेहि गिलानस्स दोसा निद्धन्ता, दोसे निद्धन्ते गिलानो अरोगो होति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा निद्धमीयन्ति, निद्धमिता च किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, सङ्गामावचरो योधो पञ्च कण्डानि गहेत्वा सङ्गामं ओतरेय्य परसेनं विजेतुं, सो सङ्गामगतो तानि पञ्च कण्डानि खिपेय्य, तेहि च परसेना भिज्जेय्य, किं नु खो, महाराज, तस्स सङ्गामावचरस्स योधस्स एवं होति ‘पुन तेहि कण्डेहि कण्डकिच्चं करिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि कण्डेहि, किं तेहि कण्डेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्च कण्डानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. यथा, महाराज, सङ्गामावचरो योधो, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा परसेना, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा पञ्चहि कण्डेहि परसेना भिज्जति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा भिज्जन्ति, भग्गा च किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

ञाणपञ्ञापञ्हो ततियो.