२. अद्धानवग्गो

१. धम्मसन्ततिपञ्हो

१. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो उप्पज्जति, सो एव सो, उदाहु अञ्ञो’’ति? थेरो आह ‘‘न च सो, न च अञ्ञो’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, यदा त्वं दहरो तरुणो मन्दो उत्तानसेय्यको अहोसि, सो येव त्वं एतरहि महन्तो’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अञ्ञो सो दहरो तरुणो मन्दो उत्तानसेय्यको अहोसि, अञ्ञो अहं एतरहि महन्तो’’ति. ‘‘एवं सन्ते खो, महाराज, मातातिपि न भविस्सति, पितातिपि न भविस्सति, आचरियोतिपि न भविस्सति, सिप्पवातिपि न भविस्सति, सीलवातिपि न भविस्सति, पञ्ञवातिपि न भविस्सति. किं नु खो, महाराज, अञ्ञा एव कललस्स माता, अञ्ञा अब्बुदस्स माता, अञ्ञा पेसिया माता, अञ्ञा घनस्स माता, अञ्ञा खुद्दकस्स माता, अञ्ञा महन्तस्स माता, अञ्ञो सिप्पं सिक्खति, अञ्ञो सिक्खितो भवति, अञ्ञो पापकम्मं करोति, अञ्ञस्स हत्थपादा छिज्जन्ती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते. त्वं पन, भन्ते, एवं वुत्ते किं वदेय्यासी’’ति? थेरो आह ‘‘अहञ्ञेव खो, महाराज, दहरो अहोसिं तरुणो मन्दो उत्तानसेय्यको, अहञ्ञेव एतरहि महन्तो, इममेव कायं निस्साय सब्बे ते एकसङ्गहिता’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो पदीपं पदीपेय्य, किं सो सब्बरत्तिं पदीपेय्या’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सब्बरत्तिं पदीपेय्या’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, या पुरिमे यामे अच्चि, सा मज्झिमे यामे अच्ची’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘या मज्झिमे यामे अच्चि, सा पच्छिमे यामे अच्ची’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, अञ्ञो सो अहोसि पुरिमे यामे पदीपो, अञ्ञो मज्झिमे यामे पदीपो, अञ्ञो पच्छिमे यामे पदीपो’’ति? ‘‘न हि भन्ते, तं येव निस्साय सब्बरत्तिं पदीपितो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, धम्मसन्तति सन्दहति, अञ्ञो उप्पज्जति, अञ्ञो निरुज्झति, अपुब्बं अचरिमं विय सन्दहति, तेन न च सो, न च अञ्ञो, पुरिमविञ्ञाणे पच्छिमविञ्ञाणं सङ्गहं गच्छती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, खीरं दुय्हमानं कालन्तरेन दधि परिवत्तेय्य, दधितो नवनीतं, नवनीततो घतं परिवत्तेय्य, यो नु खो, महाराज, एवं वदेय्य ‘यं येव खीरं तं येव दधि, यं येव दधि तं येव नवनीतं, यं येव नवनीतं तं येव घत’न्ति, सम्मा नु खो सो, महाराज, वदमानो वदेय्या’’ति? ‘‘न हि भन्ते, तंयेव निस्साय सम्भूत’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, धम्मसन्तति सन्दहति, अञ्ञो उप्पज्जति, अञ्ञो निरुज्झति, अपुब्बं अचरिमं विय सन्दहति, तेन न च सो, न च अञ्ञो, पुरिमविञ्ञाणे पच्छिमविञ्ञाणं सङ्गहं गच्छती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

धम्मसन्ततिपञ्हो पठमो.

२. पटिसन्दहनपञ्हो

२. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो न पटिसन्दहति, जानाति सो ‘न पटिसन्दहिस्सामी’ति? ‘‘आम, महाराज, यो न पटिसन्दहति, जानाति सो ‘न पटिसन्दहिस्सामी’ति. ‘‘कथं, भन्ते, जानाती’’ति? ‘‘यो हेतु यो पच्चयो, महाराज, पटिसन्दहनाय, तस्स हेतुस्स तस्स पच्चयस्स उपरमा जानाति सो ‘न पटिसन्दहिस्सामी’’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कस्सको गहपतिको कसित्वा च वपित्वा च धञ्ञागारं परिपूरेय्य. सो अपरेन समयेन नेव कस्सेय्य न वप्पेय्य, यथासम्भतञ्च धञ्ञं परिभुञ्जेय्य वा विसज्जेय्य वा यथा पच्चयं वा करेय्य, जानेय्य सो, महाराज, कस्सको गहपतिको ‘न मे धञ्ञागारं परिपूरेस्सती’ति? ‘‘आम, भन्ते, जानेय्या’’ति. ‘‘कथं जानेय्या’’ति? ‘‘यो हेतु यो पच्चयो धञ्ञागारस्स परिपूरणाय, तस्स हेतुस्स तस्स पच्चयस्स उपरमा जानाति ‘न मे धञ्ञागारं परिपूरेस्सती’’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो हेतु यो पच्चयो पटिसन्दहनाय, तस्स हेतुस्स तस्स पच्चयस्स उपरमा जानाति सो ‘न पटिसन्दहिस्सामी’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

पटिसन्दहनपञ्हो दुतियो.

३. ञाणपञ्ञापञ्हो

३. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यस्स ञाणं उप्पन्नं, तस्स पञ्ञा उप्पन्ना’’ति? ‘‘आम, महाराज, यस्स ञाणं उप्पन्नं, तस्स पञ्ञा उप्पन्ना’’ति. ‘‘किं, भन्ते, यञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा’’ति? ‘‘आम, महाराज, यञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा’’ति. ‘‘यस्स पन, भन्ते, तञ्ञेव ञाणं सा येव पञ्ञा उप्पन्ना, किं सम्मुय्हेय्य सो, उदाहु न सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘कत्थचि, महाराज, सम्मुय्हेय्य, कत्थचि न सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘कुहिं, भन्ते, सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘अञ्ञातपुब्बेसु वा, महाराज, सिप्पट्ठानेसु, अगतपुब्बाय वा दिसाय, अस्सुतपुब्बाय वा नामपञ्ञत्तिया सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘कुहिं न सम्मुय्हेय्या’’ति? ‘‘यं खो पन, महाराज, ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तहिं न सम्मुय्हेय्या’’ति. ‘‘मोहो पनस्स, भन्ते, कुहिं गच्छती’’ति? ‘‘मोहो खो, महाराज, ञाणे उप्पन्नमत्ते तत्थेव निरुज्झती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो अन्धकारगेहे पदीपं आरोपेय्य, ततो अन्धकारो निरुज्झेय्य, आलोको पातुभवेय्य. एवमेव खो, महाराज, ञाणे उप्पन्नमत्ते मोहो तत्थेव निरुज्झती’’ति.

‘‘पञ्ञा पन, भन्ते, कुहिं गच्छती’’ति? ‘‘पञ्ञापि खो, महाराज, सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’ति, तस्स ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, यो कोचि पुरिसो रत्तिं लेखं पेसेतुकामो लेखकं पक्कोसापेत्वा पदीपं आरोपेत्वा लेखं लिखापेय्य, लिखिते पन लेखे पदीपं विज्झापेय्य, विज्झापितेपि पदीपे लेखं न विनस्सेय्य. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, पुरत्थिमेसु जनपदेसु मनुस्सा अनुघरं पञ्च पञ्च उदकघटकानि ठपेन्ति आलिम्पनं विज्झापेतुं, घरे पदित्ते तानि पञ्च उदकघटकानि घरस्सूपरि खिपन्ति, ततो अग्गि विज्झायति, किं नु खो, महाराज, तेसं मनुस्सानं एवं होति ‘पुन तेहि घटेहि घटकिच्चं करिस्सामा’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि घटेहि, किं तेहि घटेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्च उदकघटकानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. यथा ते मनुस्सा, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा अग्गि, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा पञ्चहि उदकघटकेहि अग्गि विज्झापीयति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा विज्झापियन्ति, विज्झापितापि किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, वेज्जो पञ्चमूलभेसज्जानि गहेत्वा गिलानकं उपसङ्कमित्वा तानि पञ्चमूलभेसज्जानि पिसित्वा [पिंसित्वा (सी. पी.)] गिलानकं पायेय्य, तेहि च दोसा निद्धमेय्युं, किं नु खो, महाराज, तस्स वेज्जस्स एवं होति ‘पुन तेहि पञ्चमूलभेसज्जेहि भेसज्जकिच्चं करिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि पञ्चमूलभेसज्जेहि, किं तेहि पञ्चमूलभेसज्जेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्चमूलभेसज्जानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं, यथा वेज्जो, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा ब्याधि, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा ब्याधितो पुरिसो, एवं पुथुज्जनो दट्ठब्बो. यथा पञ्चमूलभेसज्जेहि गिलानस्स दोसा निद्धन्ता, दोसे निद्धन्ते गिलानो अरोगो होति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा निद्धमीयन्ति, निद्धमिता च किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, सङ्गामावचरो योधो पञ्च कण्डानि गहेत्वा सङ्गामं ओतरेय्य परसेनं विजेतुं, सो सङ्गामगतो तानि पञ्च कण्डानि खिपेय्य, तेहि च परसेना भिज्जेय्य, किं नु खो, महाराज, तस्स सङ्गामावचरस्स योधस्स एवं होति ‘पुन तेहि कण्डेहि कण्डकिच्चं करिस्सामी’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अलं तेहि कण्डेहि, किं तेहि कण्डेही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पञ्च कण्डानि, एवं पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. यथा, महाराज, सङ्गामावचरो योधो, एवं योगावचरो दट्ठब्बो. यथा परसेना, एवं किलेसा दट्ठब्बा. यथा पञ्चहि कण्डेहि परसेना भिज्जति, एवं पञ्चिन्द्रियेहि किलेसा भिज्जन्ति, भग्गा च किलेसा न पुन सम्भवन्ति. एवमेव खो, महाराज, पञ्ञा सकिच्चयं कत्वा तत्थेव निरुज्झति, यं पन ताय पञ्ञाय कतं ‘अनिच्च’न्ति वा ‘दुक्ख’न्ति वा ‘अनत्ता’ति वा, तं न निरुज्झती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

ञाणपञ्ञापञ्हो ततियो.

४. पटिसन्दहनपुग्गलवेदियनपञ्हो

४. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यो न पटिसन्दहति, वेदेति सो किञ्चि दुक्खं वेदन’’न्ति? थेरो आह ‘‘किञ्चि वेदेति, किञ्चि न वेदेती’’ति. ‘‘किं वेदेति, किं न वेदेती’’ति? ‘‘कायिकं, महाराज, वेदनं वेदेति, चेतसिकं वेदनं न वेदेती’’ति. ‘‘कथं, भन्ते, कायिकं वेदनं वेदेति, कथं चेतसिकं वेदनं न वेदेती’’ति? ‘‘यो हेतु यो पच्चयो कायिकाय दुक्खवेदनाय उप्पत्तिया, तस्स हेतुस्स तस्स पच्चयस्स अनुपरमा कायिकं दुक्खवेदनं वेदेति, यो हेतु यो पच्चयो चेतसिकाय दुक्खवेदनाय उप्पत्तिया, तस्स हेतुस्स तस्स पच्चयस्स उपरमा चेतसिकं दुक्खवेदनं न वेदेति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता – ‘सो एकं वेदनं वेदेति कायिकं न चेतसिक’’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो दुक्खं वेदनं वेदेति, कस्मा सो न परिनिब्बायती’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, अरहतो अनुनयो वा पटिघो वा, न च अरहन्तो अपक्कं पातेन्ति परिपाकं आगमेन्ति पण्डिता. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘नाभिनन्दामि मरणं, नाभिनन्दामि जीवितं;

कालञ्च पटिकङ्खामि, निब्बिसं भतको यथा.

‘‘‘नाभिनन्दामि मरणं, नाभिनन्दामि जीवितं;

कालञ्च पटिकङ्खामि, सम्पजानो पतिस्सतो’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति [पस्स थेरगा. ६५४].

पटिसन्दहनपुग्गलवेदियनपञ्हो चतुत्थो.

५. वेदनापञ्हो

५. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, सुखा वेदना कुसला वा अकुसला वा अब्याकता वा’’ति? ‘‘सिया, महाराज, कुसला, सिया अकुसला, सिया अब्याकता’’ति. ‘‘यदि, भन्ते, कुसला न दुक्खा, यदि दुक्खा न कुसला, कुसलं दुक्खन्ति नुप्पज्जती’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, इध पुरिसस्स हत्थे तत्तं अयोगुळं निक्खिपेय्य, दुतिये हत्थे सीतं हिमपिण्डं निक्खिपेय्य, किं नु खो, महाराज, उभोपि ते दहेय्यु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, उभोपि ते दहेय्यु’’न्ति. ‘‘किं नु खो, ते महाराज, उभोपि उण्हा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किं पन ते, महाराज, उभोपि सीतला’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘आजानाहि निग्गहं यदि तत्तं दहति, न च ते उभोपि उण्हा, तेन नुप्पज्जति. यदि सीतलं दहति, न च ते उभोपि सीतला, तेन नुप्पज्जति. किस्स पन ते, महाराज, उभोपि दहन्ति, न च ते उभोपि उण्हा, न च ते उभोपि सीतला? एकं उण्हं, एकं सीतलं, उभोपि ते दहन्ति, तेन नुप्पज्जती’’ति. ‘‘नाहं पटिबलो तया वादिना सद्धिं सल्लपितुं, साधु अत्थं जप्पेही’’ति. ततो थेरो अभिधम्मसंयुत्ताय कथाय राजानं मिलिन्दं सञ्ञापेसि –

‘‘छयिमानि, महाराज, गेहनिस्सितानि सोमनस्सानि, छ नेक्खम्मनिस्सितानि सोमनस्सानि, छ गेहनिस्सितानि दोमनस्सानि, छ नेक्खम्मनिस्सितानि दोमनस्सानि, छ गेहनिस्सिता उपेक्खा, छ नेक्खम्मनिस्सिता उपेक्खाति, इमानि छ छक्कानि, अतीतापि छत्तिंसविधा वेदना, अनागतापि छत्तिंसविधा वेदना, पच्चुप्पन्नापि छत्तिंसविधा वेदना, तदेकज्झं अभिसञ्ञुहित्वा अभिसम्पिण्डेत्वा अट्ठसतं वेदना होन्ती’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

वेदनापञ्हो पञ्चमो.

६. नामरूपएकत्तनानत्तपञ्हो

६. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, को पटिसन्दहती’’ति? थेरो आह ‘‘नामरूपं खो, महाराज, पटिसन्दहती’’ति. ‘‘किं इमं येव नामरूपं पटिसन्दहती’’ति? ‘‘न खो, महाराज, इमं येव नामरूपं पटिसन्दहति, इमिना पन, महाराज, नामरूपेन कम्मं करोति सोभनं वा पापकं वा, तेन कम्मेन अञ्ञं नामरूपं पटिसन्दहती’’ति. ‘‘यदि, भन्ते, न इमं येव नामरूपं पटिसन्दहति, ननु सो मुत्तो भविस्सति पापकेहि कम्मेही’’ति? थेरो आह ‘‘यदि न पटिसन्दहेय्य, मुत्तो भवेय्य पापकेहि कम्मेहि. यस्मा च खो, महाराज, पटिसन्दहति, तस्मा न मुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो अञ्ञतरस्स पुरिसस्स अम्बं अवहरेय्य, तमेनं अम्बसामिको गहेत्वा रञ्ञो दस्सेय्य ‘इमिना देव पुरिसेन मय्हं अम्बा अवहटा’ति, सो एवं वदेय्य ‘नाहं, देव, इमस्स अम्बे अवहरामि, अञ्ञे ते अम्बा, ये इमिना रोपिता, अञ्ञे ते अम्बा, ये मया अवहटा, नाहं दण्डप्पत्तो’ति. किं नु खो सो, महाराज, पुरिसो दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति? ‘‘आम, भन्ते, दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति? ‘‘किञ्चापि सो एवं वदेय्य, पुरिमं, भन्ते, अम्बं अप्पच्चक्खाय पच्छिमेन अम्बेन सो पुरिसो दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इमिना नामरूपेन कम्मं करोति सोभनं वा पापकं वा, तेन कम्मेन अञ्ञं नामरूपं पटिसन्दहति, तस्मा न मुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो अञ्ञतरस्स पुरिसस्स सालिं अवहरेय्य…पे… उच्छुं अवहरेय्य…पे… यथा महाराज कोचि पुरिसो हेमन्तकाले अग्गिं जालेत्वा विसिब्बेत्वा [विसीवेत्वा (सी. पी.)] अविज्झापेत्वा पक्कमेय्य, अथ खो सो अग्गि अञ्ञतरस्स पुरिसस्स खेत्तं डहेय्य [उपडहेय्य (क.)], तमेनं खेत्तसामिको गहेत्वा रञ्ञो दस्सेय्य ‘इमिना, देव, पुरिसेन मय्हं खेत्तं दड्ढ’न्ति. सो एवं वदेय्य ‘नाहं, देव, इमस्स खेत्तं झापेमि, अञ्ञो सो अग्गि, यो मया अविज्झापितो, अञ्ञो सो अग्गि, येनिमस्स खेत्तं दड्ढं, नाहं दण्डप्पत्तो’ति. किं नु खो सो, महाराज, पुरिसो दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति? ‘‘आम, भन्ते, दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘केन कारणेना’’ति? ‘‘किञ्चापि सो एवं वदेय्य, पुरिमं, भन्ते, अग्गिं अप्पच्चक्खाय पच्छिमेन अग्गिना सो पुरिसो दण्डप्पत्तो भवेय्या’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इमिना नामरूपेन कम्मं करोति सोभनं वा पापकं वा, तेन कम्मेन अञ्ञं नामरूपं पटिसन्दहति, तस्मा न मुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो पदीपं आदाय पासादं अभिरूहित्वा भुञ्जेय्य, पदीपो झायमानो तिणं झापेय्य, तिणं झायमानं घरं झापेय्य, घरं झायमानं गामं झापेय्य, गामजनो तं पुरिसं गहेत्वा एवं वदेय्य ‘किस्स त्वं, भो पुरिस, गामं झापेसी’ति, सो एवं वदेय्य ‘नाहं, भो, गामं झापेमि, अञ्ञो सो पदीपग्गि, यस्साहं आलोकेन भुञ्जिं, अञ्ञो सो अग्गि, येन गामो झापितो’ति, ते विवदमाना तव सन्तिके आगच्छेय्युं, कस्स त्वं, महाराज, अट्टं [अत्थं (सी. पी.)] धारेय्यासी’’ति? ‘‘गामजनस्स भन्ते’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘किञ्चापि सो एवं वदेय्य, अपि च ततो एव सो अग्गि निब्बत्तो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, किञ्चापि अञ्ञं मारणन्तिकं नामरूपं, अञ्ञं पटिसन्धिस्मिं नामरूपं, अपि च ततो येव तं निब्बत्तं, तस्मा न मुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो दहरिं दारिकं वारेत्वा सुङ्कं दत्वा पक्कमेय्य. सा अपरेन समयेन महती अस्स वयप्पत्ता, ततो अञ्ञो पुरिसो सुङ्कं दत्वा विवाहं करेय्य, इतरो आगन्त्वा एवं वदेय्य ‘किस्स पन मे त्वं, अम्भो पुरिस, भरियं नेसी’ति? सो एवं वदेय्य ‘नाहं तव भरियं नेमि, अञ्ञा सा दारिका दहरी तरुणी, या तया वारिता च दिन्नसुङ्का च, अञ्ञायं दारिका महती वयप्पत्ता मया वारिता च दिन्नसुङ्का चा’ति, ते विवदमाना तव सन्तिके आगच्छेय्युं. कस्स त्वं, महाराज, अट्टं धारेय्यासी’’ति? ‘‘पुरिमस्स भन्ते’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘किञ्चापि सो एवं वदेय्य, अपि च ततो येव सा महती निब्बत्ता’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, किञ्चापि अञ्ञं मारणन्तिकं नामरूपं, अञ्ञं पटिसन्धिस्मिं नामरूपं, अपि च ततो येव तं निब्बत्तं, तस्मा नपरिमुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘भिय्यो ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो गोपालकस्स हत्थतो खीरघटं किणित्वा तस्सेव हत्थे निक्खिपित्वा पक्कमेय्य ‘स्वे गहेत्वा गमिस्सामी’ति, तं अपरज्जु दधि सम्पज्जेय्य. सो आगन्त्वा एवं वदेय्य ‘देहि मे खीरघट’न्ति. सो दधिं दस्सेय्य. इतरो एवं वदेय्य ‘नाहं तव हत्थतो दधिं किणामि, देहि मे खीरघट’न्ति. सो एवं वदेय्य ‘अजानतो ते खीरं दधिभूत’न्ति ते विवदमाना तव सन्तिके आगच्छेय्युं, कस्स त्वं महाराज, अट्टं धारेय्यासी’’ति? ‘‘गोपालकस्स भन्ते’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘किञ्चापि सो एवं वदेय्य, अपि च ततो येव तं निब्बत्त’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, किञ्चापि अञ्ञं मारणन्तिकं नामरूपं, अञ्ञं पटिसन्धिस्मिं नामरूपं, अपि च ततो येव तं निब्बत्तं, तस्मा न परिमुत्तो पापकेहि कम्मेही’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

नामरूपएकत्तनानत्तपञ्हो छट्ठो.

७. थेरपटिसन्दहनापटिसन्दहनपञ्हो

७. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, त्वं पन पटिसन्दहिस्ससी’’ति? ‘‘अलं, महाराज, किं ते तेन पुच्छितेन, ननु मया पटिकच्चेव अक्खातं ‘सचे, महाराज, सउपादानो भविस्सामि, पटिसन्दहिस्सामि, सचे अनुपादानो भविस्सामि, न पटिसन्दहिस्सामी’’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो रञ्ञो अधिकारं करेय्य. राजा तुट्ठो अधिकारं ददेय्य, सो तेन अधिकारेन पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गिभूतो परिचरेय्य, सो चे जनस्स आरोचेय्य ‘न मे राजा किञ्चि पटिकरोती’ ति. किं नु खो सो, महाराज, पुरिसो युत्तकारी भवेय्या’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, किं ते तेन पुच्छितेन, ननु मया पटिकच्चेव अक्खातं ‘सचे सउपादानो भविस्सामि, पटिसन्दहिस्सामि, सचे अनुपादानो भविस्सामि, न पटिसन्दहिस्सामी’’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

थेरपटिसन्दहनापटिसन्दहनपञ्हो सत्तमो.

८. नामरूपपटिसन्दहनपञ्हो

८. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘नामरूप’न्ति, तत्थ कतमं नामं, कतमं रूप’’न्ति. ‘‘यं तत्थ, महाराज, ओळारिकं, एतं रूपं, ये तत्थ सुखुमा चित्तचेतसिका धम्मा, एतं नाम’’न्ति. ‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन नामं येव न पटिसन्दहति, रूपं येव वा’’ति? ‘‘अञ्ञमञ्ञूपनिस्सिता, महाराज, एते धम्मा एकतोव उप्पज्जन्ती’’ति.

‘‘ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, कुक्कुटिया कललं न भवेय्य, अण्डम्पि न भवेय्य, यञ्च तत्थ कललं, यञ्च अण्डं, उभोपेते अञ्ञमञ्ञूपनिस्सिता, एकतोव नेसं उप्पत्ति होति. एवमेव खो, महाराज, यदि तत्थ नामं न भवेय्य, रूपम्पि न भवेय्य, यञ्चेव तत्थ नामं, यञ्चेव रूपं, उभोपेते अञ्ञमञ्ञूपनिस्सिता, एकतोव नेसं उप्पत्ति होति. एवमेतं दीघमद्धानं सन्धावित’’न्ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

नामरूपपटिसन्दहनपञ्हो अट्ठमो.

९. अद्धानपञ्हो

९. राजा आह ‘‘भन्ते नागसेन, यं पनेतं ब्रूसि ‘दीघमद्धान’न्ति, किमेतं अद्धानं नामा’’ति? ‘‘अतीतो, महाराज, अद्धा, अनागतो अद्धा, पच्चुप्पन्नो अद्धा’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, सब्बे अद्धा अत्थी’’ति? ‘‘कोचि, महाराज, अद्धा अत्थि, कोचि नत्थी’’ति. ‘‘कतमो पन, भन्ते, अत्थि, कतमो नत्थी’’ति? ‘‘ये ते, महाराज, सङ्खारा अतीता विगता निरुद्धा विपरिणता, सो अद्धा नत्थि, ये धम्मा विपाका, ये च विपाकधम्मधम्मा, ये च अञ्ञत्र पटिसन्धिं देन्ति, सो अद्धा अत्थि. ये सत्ता कालङ्कता अञ्ञत्र उप्पन्ना, सो च अद्धा अत्थि. ये सत्ता कालङ्कता अञ्ञत्र अनुप्पन्ना, सो अद्धा नत्थि. ये च सत्ता परिनिब्बुता, सो च अद्धा नत्थि परिनिब्बुतत्ता’’ति.

‘‘कल्लोसि, भन्ते नागसेना’’ति.

अद्धानपञ्हो नवमो.

अद्धानवग्गो दुतियो.

इमस्मिं वग्गे नव पञ्हा.