३. ततियवग्गो
१. मिच्छादिट्ठिकसुत्तं
७०. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना.
‘‘तं खो पनाहं, भिक्खवे, नाञ्ञस्स समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा सुत्वा वदामि. दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना. अपि च, भिक्खवे, यदेव सामं ञातं सामं दिट्ठं सामं विदितं तदेवाहं वदामि.
‘‘दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘मिच्छा मनं पणिधाय, मिच्छा वाचञ्च भासिय [मिचा वाचं अभासिय (सब्बत्थ)];
मिच्छा कम्मानि कत्वान, कायेन इध पुग्गलो.
‘‘अप्पस्सुतापुञ्ञकरो [अप्पस्सुतोपुञ्ञकरो (सी.), अप्पस्सुतो अपुञ्ञकरो (स्या. पी.)], अप्पस्मिं इध जीविते;
कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो, निरयं सोपपज्जती’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पठमं.
२. सम्मादिट्ठिकसुत्तं
७१. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना.
‘‘तं खो पनाहं, भिक्खवे, नाञ्ञस्स समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा सुत्वा वदामि. दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना. अपि च, भिक्खवे, यदेव सामं ञातं सामं दिट्ठं सामं विदितं तदेवाहं वदामि.
‘‘दिट्ठा मया, भिक्खवे, सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना. ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘सम्मा मनं पणिधाय, सम्मा वाचञ्च भासिय [सम्मा वाचं अभासिय (सब्बत्थ)];
सम्मा कम्मानि कत्वान, कायेन इध पुग्गलो.
‘‘बहुस्सुतो पुञ्ञकरो, अप्पस्मिं इध जीविते;
कायस्स भेदा सप्पञ्ञो, सग्गं सो उपपज्जती’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दुतियं.
३. निस्सरणियसुत्तं
७२. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, निस्सरणिया [निस्सारणीया (अ. नि. ५.२००)] धातुयो. कतमा तिस्सो? कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्मं, रूपानमेतं निस्सरणं यदिदं आरुप्पं, यं खो पन किञ्चि भूतं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं निरोधो तस्स निस्सरणं – इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो निस्सरणिया धातुयो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘कामनिस्सरणं ञत्वा, रूपानञ्च अतिक्कमं;
सब्बसङ्खारसमथं, फुसं आतापि सब्बदा.
‘‘स वे सम्मद्दसो भिक्खु, यतो तत्थ विमुच्चति;
अभिञ्ञावोसितो सन्तो, स वे योगातिगो मुनी’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. ततियं.
४. सन्ततरसुत्तं
७३. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘रूपेहि, भिक्खवे, अरूपा [आरुप्पा (सी.)] सन्ततरा, अरूपेहि निरोधो सन्ततरो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘ये च रूपूपगा सत्ता, ये च अरूपट्ठायिनो [आरुप्पट्ठायिनो (सी.)];
निरोधं अप्पजानन्ता, आगन्तारो पुनब्भवं.
‘‘ये च रूपे परिञ्ञाय, अरूपेसु असण्ठिता;
निरोधे ये विमुच्चन्ति, ते जना मच्चुहायिनो.
‘‘कायेन अमतं धातुं, फुसयित्वा निरूपधिं;
उपधिप्पटिनिस्सग्गं, सच्छिकत्वा अनासवो;
देसेति सम्मासम्बुद्धो, असोकं विरजं पद’’न्ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. चतुत्थं.
५. पुत्तसुत्तं
७४. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘तयोमे, भिक्खवे, पुत्ता सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? अतिजातो, अनुजातो, अवजातोति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुत्तो अतिजातो होति? इध, भिक्खवे, पुत्तस्स मातापितरो होन्ति न बुद्धं सरणं गता, न धम्मं सरणं गता, न सङ्घं सरणं गता; पाणातिपाता अप्पटिविरता, अदिन्नादाना अप्पटिविरता, कामेसुमिच्छाचारा अप्पटिविरता, मुसावादा अप्पटिविरता, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना अप्पटिविरता, दुस्सीला पापधम्मा. पुत्तो च नेसं होति बुद्धं सरणं गतो, धम्मं सरणं गतो, सङ्घं सरणं गतो; पाणातिपाता पटिविरतो, अदिन्नादाना पटिविरतो, कामेसुमिच्छाचारा पटिविरतो, मुसावादा पटिविरतो, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरतो, सीलवा कल्याणधम्मो. एवं खो, भिक्खवे, पुत्तो अतिजातो होति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुत्तो अनुजातो होति? इध, भिक्खवे, पुत्तस्स मातापितरो होन्ति बुद्धं सरणं गता, धम्मं सरणं गता, सङ्घं सरणं गता; पाणातिपाता पटिविरता, अदिन्नादाना पटिविरता, कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता, मुसावादा पटिविरता, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरता, सीलवन्तो कल्याणधम्मा. पुत्तोपि नेसं होति बुद्धं सरणं गतो, धम्मं सरणं गतो, सङ्घं सरणं गतो; पाणातिपाता पटिविरतो, अदिन्नादाना पटिविरतो, कामेसुमिच्छाचारा पटिविरतो, मुसावादा पटिविरतो, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरतो, सीलवा कल्याणधम्मो. एवं खो, भिक्खवे, पुत्तो अनुजातो होति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुत्तो अवजातो होति? इध, भिक्खवे, पुत्तस्स मातापितरो होन्ति बुद्धं सरणं गता, धम्मं सरणं गता, सङ्घं सरणं गता; पाणातिपाता पटिविरता, अदिन्नादाना पटिविरता, कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता, मुसावादा पटिविरता, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरता, सीलवन्तो कल्याणधम्मा. पुत्तो च नेसं होति न बुद्धं सरणं गतो, न धम्मं सरणं गतो, न सङ्घं सरणं गतो; पाणातिपाता अप्पटिविरतो, अदिन्नादाना अप्पटिविरतो, कामेसुमिच्छाचारा अप्पटिविरतो, मुसावादा अप्पटिविरतो, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना अप्पटिविरतो, दुस्सीलो पापधम्मो. एवं खो, भिक्खवे, पुत्तो अवजातो होति. इमे खो, भिक्खवे, तयो पुत्ता सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’’न्ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘अतिजातं अनुजातं, पुत्तमिच्छन्ति पण्डिता;
अवजातं न इच्छन्ति, यो होति कुलगन्धनो.
‘‘एते खो पुत्ता लोकस्मिं, ये भवन्ति उपासका;
सद्धा सीलेन सम्पन्ना, वदञ्ञू वीतमच्छरा;
चन्दो अब्भघना मुत्तो, परिसासु विरोचरे’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पञ्चमं.
६. अवुट्ठिकसुत्तं
७५. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘तयोमे, भिक्खवे, पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? अवुट्ठिकसमो, पदेसवस्सी, सब्बत्थाभिवस्सी.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुग्गलो अवुट्ठिकसमो होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुग्गलो सब्बेसञ्ञेव न दाता होति, समणब्राह्मणकपणद्धिकवनिब्बकयाचकानं [… वणिब्बकयाचकानं (सी.)] अन्नं पानं वत्थं यानं मालागन्धविलेपनं सेय्यावसथपदीपेय्यं. एवं खो, भिक्खवे, पुग्गलो अवुट्ठिकसमो होति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुग्गलो पदेसवस्सी होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुग्गलो एकच्चानं दाता (होति) [( ) नत्थि स्यामपोत्थके], एकच्चानं न दाता होति समणब्राह्मणकपणद्धिकवनिब्बकयाचकानं अन्नं पानं वत्थं यानं मालागन्धविलेपनं सेय्यावसथपदीपेय्यं. एवं खो, भिक्खवे, पुग्गलो पदेसवस्सी होति.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुग्गलो सब्बत्थाभिवस्सी होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुग्गलो सब्बेसंव देति, समणब्राह्मणकपणद्धिकवनिब्बकयाचकानं अन्नं पानं वत्थं यानं मालागन्धविलेपनं सेय्यावसथपदीपेय्यं. एवं खो, भिक्खवे, पुग्गलो सब्बत्थाभिवस्सी होति. इमे खो, भिक्खवे, तयो पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’’न्ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘न समणे न ब्राह्मणे, न कपणद्धिकवनिब्बके;
लद्धान संविभाजेति, अन्नं पानञ्च भोजनं;
तं वे अवुट्ठिकसमोति, आहु नं पुरिसाधमं.
‘‘एकच्चानं न ददाति, एकच्चानं पवेच्छति;
तं वे पदेसवस्सीति, आहु मेधाविनो जना.
‘‘सुभिक्खवाचो पुरिसो, सब्बभूतानुकम्पको;
आमोदमानो पकिरेति, देथ देथाति भासति.
‘‘यथापि मेघो थनयित्वा, गज्जयित्वा पवस्सति;
थलं निन्नञ्च पूरेति, अभिसन्दन्तोव [अभिसन्देन्तोव (?)] वारिना.
‘‘एवमेव इधेकच्चो, पुग्गलो होति तादिसो;
धम्मेन संहरित्वान, उट्ठानाधिगतं धनं;
तप्पेति अन्नपानेन, सम्मा पत्ते वनिब्बके’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. छट्ठं.
७. सुखपत्थनासुत्तं
७६. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सुखानि पत्थयमानो सीलं रक्खेय्य पण्डितो. कतमानि तीणि? पसंसा मे आगच्छतूति [आगच्छन्तूति (स्या.)] सीलं रक्खेय्य पण्डितो, भोगा मे उप्पज्जन्तूति सीलं रक्खेय्य पण्डितो, कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिस्सामीति सीलं रक्खेय्य पण्डितो. इमानि खो, भिक्खवे, तीणि सुखानि पत्थयमानो सीलं रक्खेय्य पण्डितो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘सीलं रक्खेय्य मेधावी, पत्थयानो तयो सुखे;
पसंसं वित्तलाभञ्च, पेच्च सग्गे पमोदनं.
‘‘अकरोन्तोपि चे पापं, करोन्तमुपसेवति;
सङ्कियो होति पापस्मिं, अवण्णो चस्स रूहति.
‘‘यादिसं कुरुते मित्तं, यादिसं चूपसेवति;
स वे तादिसको होति, सहवासो हि [सहवासोपि (सी. क.)] तादिसो.
‘‘सेवमानो सेवमानं, सम्फुट्ठो सम्फुसं परं;
सरो दिद्धो कलापंव, अलित्तमुपलिम्पति;
उपलेपभया [उपलिम्पभया (क.)] धीरो, नेव पापसखा सिया.
‘‘पूतिमच्छं कुसग्गेन, यो नरो उपनय्हति;
कुसापि पूति वायन्ति, एवं बालूपसेवना.
‘‘तगरञ्च पलासेन, यो नरो उपनय्हति;
पत्तापि सुरभि वायन्ति, एवं धीरूपसेवना.
‘‘तस्मा पत्तपुटस्सेव [पलासपुटस्सेव (पी. क.)], ञत्वा सम्पाकमत्तनो;
असन्ते नुपसेवेय्य, सन्ते सेवेय्य पण्डितो;
असन्तो निरयं नेन्ति, सन्तो पापेन्ति सुग्गति’’न्ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. सत्तमं.
८. भिदुरसुत्तं
७७. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘भिदुरायं [भिन्दन्तायं (स्या. पी. क.)], भिक्खवे, कायो, विञ्ञाणं विरागधम्मं, सब्बे उपधी अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘कायञ्च भिदुरं [भिन्दन्तं (स्या. पी. क.)] ञत्वा, विञ्ञाणञ्च विरागुनं [विरागिकं (क. सी.), पभङ्गुणं (स्या.)];
उपधीसु भयं दिस्वा, जातिमरणमच्चगा;
सम्पत्वा परमं सन्तिं, कालं कङ्खति भावितत्तो’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. अट्ठमं.
९. धातुसोसंसन्दनसुत्तं
७८. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘धातुसो, भिक्खवे, सत्ता सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ति. हीनाधिमुत्तिका सत्ता हीनाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ति, कल्याणाधिमुत्तिका सत्ता कल्याणाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ति.
‘‘अतीतम्पि, भिक्खवे, अद्धानं धातुसोव सत्ता सत्तेहि सद्धिं संसन्दिंसु समिंसु. हीनाधिमुत्तिका सत्ता हीनाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दिंसु समिंसु, कल्याणाधिमुत्तिका सत्ता कल्याणाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दिंसु समिंसु.
‘‘अनागतम्पि, भिक्खवे, अद्धानं धातुसोव सत्ता सत्तेहि सद्धिं संसन्दिस्सन्ति समेस्सन्ति. हीनाधिमुत्तिका सत्ता हीनाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दिस्सन्ति समेस्सन्ति, कल्याणाधिमुत्तिका सत्ता कल्याणाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दिस्सन्ति समेस्सन्ति.
‘‘एतरहिपि, भिक्खवे, पच्चुप्पनं अद्धानं धातुसोव सत्ता सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ति. हीनाधिमुत्तिका सत्ता हीनाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ति, कल्याणाधिमुत्तिका सत्ता कल्याणाधिमुत्तिकेहि सत्तेहि सद्धिं संसन्दन्ति समेन्ती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘संसग्गा वनथो जातो, असंसग्गेन छिज्जति;
परित्तं दारुमारुय्ह, यथा सीदे महण्णवे.
‘‘एवं कुसीतमागम्म, साधुजीवीपि सीदति;
तस्मा तं परिवज्जेय्य, कुसीतं हीनवीरियं.
‘‘पविवित्तेहि अरियेहि, पहितत्तेहि झायिभि;
निच्चं आरद्धवीरियेहि, पण्डितेहि सहावसे’’ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. नवमं.
१०. परिहानसुत्तं
७९. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –
‘‘तयोमे, भिक्खवे, धम्मा सेखस्स भिक्खुनो परिहानाय संवत्तन्ति. कतमे तयो? इध, भिक्खवे, सेखो भिक्खु कम्मारामो होति, कम्मरतो, कम्मारामतमनुयुत्तो; भस्सारामो होति, भस्सरतो, भस्सारामतमनुयुत्तो; निद्दारामो होति, निद्दारतो, निद्दारामतमनुयुत्तो. इमे खो, भिक्खवे, तयो धम्मा सेखस्स भिक्खुनो परिहानाय संवत्तन्ति.
‘‘तयोमे, भिक्खवे, धम्मा सेखस्स भिक्खुनो अपरिहानाय संवत्तन्ति. कतमे तयो? इध, भिक्खवे, सेखो भिक्खु न कम्मारामो होति, न कम्मरतो, न कम्मारामतमनुयुत्तो; न भस्सारामो होति, न भस्सरतो, न भस्सारामतमनुयुत्तो; न निद्दारामो होति, न निद्दारतो, न निद्दारामतमनुयुत्तो. इमे खो, भिक्खवे, तयो धम्मा सेखस्स भिक्खुनो अपरिहानाय संवत्तन्ती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –
‘‘कम्मारामो भस्सारामो [भस्सरतो (सब्बथ)], निद्दारामो च उद्धतो;
अभब्बो तादिसो भिक्खु, फुट्ठुं सम्बोधिमुत्तमं.
‘‘तस्मा हि अप्पकिच्चस्स, अप्पमिद्धो अनुद्धतो;
भब्बो सो तादिसो भिक्खु, फुट्ठुं सम्बोधिमुत्तम’’न्ति.
अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दसमं.
ततियो वग्गो निट्ठितो.
तस्सुद्दानं –
द्वे दिट्ठी निस्सरणं रूपं, पुत्तो अवुट्ठिकेन च;
सुखा च भिदुरो [भिन्दना (सब्बत्थ)] धातु, परिहानेन ते दसाति.