३. तिकनिपातो

१. पठमवग्गो

१. मूलसुत्तं

५०. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, अकुसलमूलानि. कतमानि तीणि? लोभो अकुसलमूलं, दोसो अकुसलमूलं, मोहो अकुसलमूलं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि अकुसलमूलानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘लोभो दोसो च मोहो च, पुरिसं पापचेतसं;

हिंसन्ति अत्तसम्भूता, तचसारंव सम्फल’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पठमं.

२. धातुसुत्तं

५१. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, धातुयो. कतमा तिस्सो? रूपधातु, अरूपधातु, निरोधधातु – इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो धातुयो’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘रूपधातुं [रूपधातु (सब्बत्थ)] परिञ्ञाय, अरूपेसु असण्ठिता;

निरोधे ये विमुच्चन्ति, ते जना मच्चुहायिनो.

‘‘कायेन अमतं धातुं, फुसयित्वा [फुस्सयित्वा (स्या.), फस्सयित्वा (पी.)] निरूपधिं;

उपधिप्पटिनिस्सग्गं, सच्छिकत्वा अनासवो;

देसेति सम्मासम्बुद्धो, असोकं विरजं पद’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दुतियं.

३. पठमवेदनासुत्तं

५२. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना. कतमा तिस्सो? सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना –

इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो वेदना’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘समाहितो सम्पजानो, सतो बुद्धस्स सावको;

वेदना च पजानाति, वेदनानञ्च सम्भवं.

‘‘यत्थ चेता निरुज्झन्ति, मग्गञ्च खयगामिनं;

वेदनानं खया भिक्खु, निच्छातो परिनिब्बुतो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. ततियं.

४. दुतियवेदनासुत्तं

५३. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना. कतमा तिस्सो? सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना. सुखा, भिक्खवे, वेदना दुक्खतो दट्ठब्बा; दुक्खा वेदना सल्लतो दट्ठब्बा; अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चतो दट्ठब्बा. यतो खो, भिक्खवे, भिक्खुनो सुखा वेदना दुक्खतो दिट्ठा होति, दुक्खा वेदना सल्लतो दिट्ठा होति, अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चतो दिट्ठा होति; अयं वुच्चति, भिक्खवे, ‘भिक्खु अरियो सम्मद्दसो अच्छेच्छि [अच्छेज्जि (सी. पी.), अच्छिज्जि (क.)], तण्हं, विवत्तयि [वावत्तयि (सी. अट्ठ.)] संयोजनं, सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘यो सुखं दुक्खतो अद्द [दक्खि (सी. पी. क.), अदक्खि (स्या.)], दुक्खमद्दक्खि सल्लतो;

अदुक्खमसुखं सन्तं, अदक्खि नं अनिच्चतो.

‘‘स वे सम्मद्दसो भिक्खु, यतो तत्थ विमुच्चति;

अभिञ्ञावोसितो सन्तो, स वे योगातिगो मुनी’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. चतुत्थं.

५. पठमएसनासुत्तं

५४. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, एसना. कतमा तिस्सो? कामेसना, भवेसना, ब्रह्मचरियेसना – इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो एसना’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘समाहितो सम्पजानो, सतो बुद्धस्स सावको;

एसना च पजानाति, एसनानञ्च सम्भवं.

‘‘यत्थ चेता निरुज्झन्ति, मग्गञ्च खयगामिनं;

एसनानं खया भिक्खु, निच्छातो परिनिब्बुतो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पञ्चमं.

६. दुतियएसनासुत्तं

५५. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘कामेसना भवेसना, ब्रह्मचरियेसना सह;

इति सच्चपरामासो, दिट्ठिट्ठाना समुस्सया.

‘‘सब्बरागविरत्तस्स, तण्हक्खयविमुत्तिनो;

एसना पटिनिस्सट्ठा, दिट्ठिट्ठाना समूहता;

एसनानं खया भिक्खु, निरासो अकथंकथी’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. छट्ठं.

७. पठमआसवसुत्तं

५६. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तयोमे, भिक्खवे, आसवा. कतमे तयो? कामासवो, भवासवो, अविज्जासवो – इमे खो, भिक्खवे, तयो आसवा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘समाहितो सम्पजानो, सतो बुद्धस्स सावको;

आसवे च पजानाति, आसवानञ्च सम्भवं.

‘‘यत्थ चेता निरुज्झन्ति, मग्गञ्च खयगामिनं;

आसवानं खया भिक्खु, निच्छातो परिनिब्बुतो’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. सत्तमं.

८. दुतियआसवसुत्तं

५७. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘यस्स कामासवो खीणो, अविज्जा च विराजिता;

भवासवो परिक्खीणो, विप्पमुत्तो निरूपधि;

धारेति अन्तिमं देहं, जेत्वा मारं सवाहिनि’’न्ति [सवाहनन्ति (बहूसु)].

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. अट्ठमं.

९. तण्हासुत्तं

५८. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, तण्हा. कतमा तिस्सो? कामतण्हा, भवतण्हा, विभवतण्हा – इमा खो, भिक्खवे, तिस्सो तण्हा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘तण्हायोगेन संयुत्ता, रत्तचित्ता भवाभवे;

ते योगयुत्ता मारस्स, अयोगक्खेमिनो जना;

सत्ता गच्छन्ति संसारं, जातीमरणगामिनो.

‘‘ये च तण्हं पहन्त्वान, वीततण्हा [निक्कण्हा च (सी. क.)] भवाभवे;

ते वे [ते च (सी. पी. क.)] पारङ्गता [पारगता (क. सी. स्या.)] लोके, ये पत्ता आसवक्खय’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. नवमं.

१०. मारधेय्यसुत्तं

५९. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु अतिक्कम्म मारधेय्यं आदिच्चोव विरोचति. कतमेहि तीहि? इध, भिक्खवे, भिक्खु असेखेन सीलक्खन्धेन समन्नागतो होति, असेखेन समाधिक्खन्धेन समन्नागतो होति, असेखेन पञ्ञाक्खन्धेन समन्नागतो होति – इमेहि खो, भिक्खवे, तीहि धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु अतिक्कम्म मारधेय्यं आदिच्चोव विरोचती’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘सीलं समाधि पञ्ञा च, यस्स एते सुभाविता;

अतिक्कम्म मारधेय्यं, आदिच्चोव विरोचती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दसमं.

पठमो वग्गो निट्ठितो.

तस्सुद्दानं –

मूलधातु अथ वेदना दुवे, एसना च दुवे आसवा दुवे;

तण्हातो च अथ [तण्हातो अथ (स्या.)] मारधेय्यतो, वग्गमाहु पठमन्ति मुत्तमन्ति.

२. दुतियवग्गो

१. पुञ्ञकिरियवत्थुसुत्तं

६०. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनि. कतमानि तीणि? दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि पुञ्ञकिरियवत्थूनी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘पुञ्ञमेव सो सिक्खेय्य, आयतग्गं सुखुद्रयं;

दानञ्च समचरियञ्च, मेत्तचित्तञ्च भावये.

‘‘एते धम्मे भावयित्वा, तयो सुखसमुद्दये;

अब्यापज्झं सुखं लोकं, पण्डितो उपपज्जती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पठमं.

२. चक्खुसुत्तं

६१. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, चक्खूनि. कतमानि तीणि? मंसचक्खु, दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खु – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि चक्खूनी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘मंसचक्खु दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खु अनुत्तरं;

एतानि तीणि चक्खूनि, अक्खासि पुरिसुत्तमो.

‘‘मंसचक्खुस्स उप्पादो, मग्गो दिब्बस्स चक्खुनो;

यतो ञाणं उदपादि, पञ्ञाचक्खु अनुत्तरं;

यस्स चक्खुस्स पटिलाभा, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. दुतियं.

३. इन्द्रियसुत्तं

६२. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि तीणि? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि इन्द्रियानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘सेखस्स सिक्खमानस्स, उजुमग्गानुसारिनो;

खयस्मिं पठमं ञाणं, ततो अञ्ञा अनन्तरा.

‘‘ततो अञ्ञा विमुत्तस्स, ञाणं वे होति तादिनो;

अकुप्पा मे विमुत्तीति, भवसंयोजनक्खया.

‘‘स वे [सचे (सी. स्या.)] इन्द्रियसम्पन्नो, सन्तो सन्तिपदे रतो;

धारेति अन्तिमं देहं, जेत्वा मारं सवाहिनि’’न्ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. ततियं.

४. अद्धासुत्तं

६३. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तयोमे, भिक्खवे, अद्धा. कतमे तयो? अतीतो अद्धा, अनागतो अद्धा, पच्चुप्पन्नो अद्धा – इमे खो, भिक्खवे, तयो अद्धा’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘अक्खेय्यसञ्ञिनो सत्ता, अक्खेय्यस्मिं पतिट्ठिता;

अक्खेय्यं अपरिञ्ञाय, योगमायन्ति मच्चुनो.

‘‘अक्खेय्यञ्च परिञ्ञाय, अक्खातारं न मञ्ञति;

फुट्ठो विमोक्खो मनसा, सन्तिपदमनुत्तरं.

‘‘स वे [सचे (क.)] अक्खेय्यसम्पन्नो, सन्तो सन्तिपदे रतो;

सङ्खायसेवी धम्मट्ठो, सङ्ख्यं नोपेति वेदगू’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. चतुत्थं.

५. दुच्चरितसुत्तं

६४. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, दुच्चरितानि. कतमानि तीणि? कायदुच्चरितं, वचीदुच्चरितं, मनोदुच्चरितं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि दुच्चरितानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘कायदुच्चरितं कत्वा, वचीदुच्चरितानि च;

मनोदुच्चरितं कत्वा, यञ्चञ्ञं दोससंहितं.

‘‘अकत्वा कुसलं कम्मं, कत्वानाकुसलं बहुं;

कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो, निरयं सोपपज्जती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. पञ्चमं.

६. सुचरितसुत्तं

६५. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सुचरितानि. कतमानि तीणि? कायसुचरितं, वचीसुचरितं, मनोसुचरितं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि सुचरितानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘कायदुच्चरितं हित्वा, वचीदुच्चरितानि च;

मनोदुच्चरितं हित्वा, यञ्चञ्ञं दोससंहितं.

‘‘अकत्वाकुसलं कम्मं, कत्वान कुसलं बहुं;

कायस्स भेदा सप्पञ्ञो, सग्गं सो उपपज्जती’’ति.

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. छट्ठं.

७. सोचेय्यसुत्तं

६६. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सोचेय्यानि. कतमानि तीणि? कायसोचेय्यं, वचीसोचेय्यं, मनोसोचेय्यं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि सोचेय्यानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘कायसुचिं वचीसुचिं [वाचासुचिं (क.)], चेतोसुचिमनासवं;

सुचिं सोचेय्यसम्पन्नं, आहु सब्बप्पहायिन’’न्ति [आहु निन्हातपापकन्ति (अ. नि. ३.१२२) युत्ततरं].

अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता, इति मे सुतन्ति. सत्तमं.

८. मोनेय्यसुत्तं

६७. वुत्तञ्हेतं भगवता, वुत्तमरहताति मे सुतं –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, मोनेय्यानि. कतमानि तीणि? कायमोनेय्यं, वचीमोनेय्यं, मनोमोनेय्यं – इमानि खो, भिक्खवे, तीणि मोनेय्यानी’’ति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थेतं इति वुच्चति –

‘‘कायमुनिं वचीमुनिं, मनोमुनिमनासवं;

मुनिं मोनेय्यसम्पन्नं, आहु निन्हातपापक’’न्ति [आहु सब्बप्पहायिनन्ति (अ. नि. ३.१२३)].