२. कोसियवग्गो
१. कोसियसिक्खापदवण्णना
५४२. तेन समयेनाति कोसियसिक्खापदं. तत्थ सन्थरित्वा कतं होतीति समे भूमिभागे कोसियंसूनि उपरूपरि सन्थरित्वा कञ्जिकादीहि सिञ्चित्वा कतं होति. एकेनपि कोसियंसुना मिस्सित्वाति तिट्ठतु अत्तनो रुचिवसेन मिस्सितं, सचेपि तस्स करणट्ठाने वातो एकं कोसियंसुं आनेत्वा पातेति, एवम्पि मिस्सेत्वा कतमेव होतीति. सेसं उत्तानत्थमेव.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं,
तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
कोसियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना
५४७. तेन समयेनाति सुद्धकाळकसिक्खापदं. तत्थ सुद्धकाळकानन्ति सुद्धानं काळकानं, अञ्ञेहि अमिस्सितकाळकानन्ति अत्थो. सेसं उत्तानत्थमेव. समुट्ठानादीनिपि कोसियसिक्खापदसदिसानेवाति.
सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. द्वेभागसिक्खापदवण्णना
५५२. तेन समयेनाति द्वेभागसिक्खापदं. तत्थ अन्ते आदियित्वाति सन्थतस्स अन्ते अनुवातं विय दस्सेत्वा ओदातं अल्लियापेत्वा.
द्वे भागाति द्वे कोट्ठासा. आदातब्बाति गहेतब्बा. गोचरियानन्ति कपिलवण्णानं. द्वे तुला आदातब्बाति चतूहि तुलाहि कारेतुकामं सन्धाय वुत्तं. अत्थतो पन यत्तकेहि एळकलोमेहि कातुकामो होति, तेसु द्वे कोट्ठासा काळकानं एको ओदातानं, एको गोचरियानन्ति इदमेव दस्सितं होतीति वेदितब्बं. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीनिपि कोसियसिक्खापदसदिसानेव. केवलं इदं आदाय अनादाय च करणतो किरियाकिरियं वेदितब्बन्ति.
द्वेभागसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. छब्बस्ससिक्खापदवण्णना
५५७. तेन समयेनाति छब्बस्ससिक्खापदं. तत्थ ऊहदन्तिपि उम्मिहन्तिपीति सन्थतानं उपरि वच्चम्पि पस्सावम्पि करोन्तीति वुत्तं होति.
दिन्ना सङ्घेन इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सन्थतसम्मुतीति एवं लद्धसम्मुतिको भिक्खु याव रोगो न वूपसम्मति, ताव यं यं ठानं गच्छति, तत्थ तत्थ सन्थतं कातुं लभति. सचे अरोगो हुत्वा पुन मूलब्याधिनाव गिलानो होति, सोयेव परिहारो, नत्थञ्ञं सम्मुतिकिच्चन्ति फुस्सदेवत्थेरो आह. उपतिस्सत्थेरो पन ‘‘सो वा ब्याधि पटिकुप्पतु, अञ्ञो वा, ‘सकिं गिलानो’ति नामं लद्धं लद्धमेव, पुन सम्मुतिकिच्चं नत्थी’’ति आह.
ओरेन चे छन्नं वस्सानन्ति छन्नं वस्सानं ओरिमभागे, अन्तोति अत्थो. पदभाजने पन सङ्ख्यामत्तदस्सनत्थं ‘‘ऊनकछब्बस्सानी’’ति वुत्तं.
अनापत्ति छब्बस्सानि करोतीति यदा छब्बस्सानि परिपुण्णानि होन्ति, तदा सन्थतं करोति. दुतियपदेपि ‘‘यदा अतिरेकछब्बस्सानि होन्ति, तदा करोती’’ति एवमत्थो दट्ठब्बो. न हि सो छब्बस्सानि करोतीति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीनि कोसियसिक्खापदसदिसानेवाति.
छब्बस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना
५६५. तेन समयेनाति निसीदनसन्थतसिक्खापदं. तत्थ इच्छामहं भिक्खवेति भगवा किर तं तेमासं न किञ्चि बोधनेय्यसत्तं अद्दस, तस्मा एवमाह. एवं सन्तेपि तन्तिवसेन धम्मदेसना कत्तब्बा सिया. यस्मा पनस्स एतदहोसि – ‘‘मयि ओकासं कारेत्वा पटिसल्लीने भिक्खू अधम्मिकं कतिकवत्तं करिस्सन्ति, तं उपसेनो भिन्दिस्सति. अहं तस्स पसीदित्वा भिक्खूनं दस्सनं अनुजानिस्सामि, ततो मं पस्सितुकामा बहू भिक्खू धुतङ्गानि समादियिस्सन्ति, अहञ्च तेहि उज्झितसन्थतपच्चया सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति, तस्मा एवमाह. एवं बहूनि हि एत्थ आनिसंसानीति.
सपरिसो येन भगवा तेनुपसङ्कमीति थेरो किर ‘‘न, भिक्खवे, ऊनदसवस्सेन उपसम्पादेतब्बो, यो उपसम्पादेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. ७५) इमस्मिं खन्धकसिक्खापदे ‘‘कथञ्हि नाम त्वं मोघपुरिस अञ्ञेहि ओवदियो अनुसासियो अञ्ञं ओवदितुं अनुसासितुं मञ्ञिस्ससी’’ति एवमादिना नयेन गरहं लभित्वा ‘‘सत्था मय्हं परिसं निस्साय गरहं अदासि, सो दानाहं भगवन्तं तेनेव पुण्णचन्दसस्सिरीकेन सब्बाकारपरिपुण्णेन मुखेन ब्रह्मघोसं निच्छारेत्वा परिसंयेव निस्साय साधुकारं दापेस्सामी’’ति सुहदयो कुलपुत्तो अतिरेकयोजनसतं पटिक्कमित्वा परिसं चिनित्वा पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि परिवुतो पुन भगवन्तं उपसङ्कमन्तो. तेन वुत्तं – ‘‘सपरिसो येन भगवा तेनुपसङ्कमी’’ति. न हि सक्का बुद्धानं अञ्ञथा आराधेतुं अञ्ञत्र वत्तसम्पत्तिया.
भगवतो अविदूरे निसिन्नोति वत्तसम्पत्तिया परिसुद्धभावेन निरासङ्को सीहो विय कञ्चनपब्बतस्स भगवतो अविदूरे निसिन्नो. एतदवोचाति कथासमुट्ठापनत्थं एतं अवोच. मनापानि ते भिक्खु पंसुकूलानीति भिक्खु तव इमानि पंसुकूलानि मनापानि, अत्तनो रुचिया खन्तिया गहितानीति अत्थो. न खो मे, भन्ते, मनापानीति, भन्ते न मया अत्तनो रुचिया गहितानि, गलग्गाहेन विय मत्थकताळनेन विय च गाहितोम्हीति दस्सेति.
पञ्ञायिस्सतीति पञ्ञातो अभिञ्ञातो भविस्सति, तत्थ सन्दिस्सिस्सतीति वुत्तं होति. न मयं अपञ्ञत्तं पञ्ञपेस्सामाति मयं सावका नाम अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेस्साम, बुद्धविसयो हि एसो यदिदं ‘‘पाचित्तियं दुक्कट’’न्तिआदिना नयेन अपञ्ञत्तसिक्खापदपञ्ञपनं पञ्ञत्तसमुच्छिन्दनं वा. समादायाति तं तं सिक्खापदं समादियित्वा, ‘‘साधु सुट्ठू’’ति सम्पटिच्छित्वा यथापञ्ञत्तेसु सब्बसिक्खापदेसु सिक्खिस्सामाति दस्सेति. तस्स आरद्धचित्तो पुनपि ‘‘साधु साधू’’ति साधुकारमदासि.
५६६. अनुञ्ञातावुसोति अनुञ्ञातं, आवुसो. पिहेन्ताति पिहयन्ता. सन्थतानि उज्झित्वाति सन्थते चतुत्थचीवरसञ्ञिताय सब्बसन्थतानि उज्झित्वा. धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसीति भगवा सन्थतानि विप्पकिण्णानि दिस्वा ‘‘सद्धादेय्यविनिपातने कारणं नत्थि, परिभोगुपायं नेसं दस्सेस्सामी’’ति धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि.
५६७. सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पीति सकिं निसिन्नञ्चेव निपन्नञ्च. सामन्ताति एकपस्सतो वट्टं वा चतुरस्सं वा छिन्दित्वा गहितट्ठानं यथा विदत्थिमत्तं होति, एवं गहेतब्बं, सन्थरन्तेन पन पाळियं वुत्तनयेनेव एकदेसे वा सन्थरितब्बं, विजटेत्वा वा मिस्सकं कत्वा सन्थरितब्बं, एवं थिरतरं होतीति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीनि किरियाकिरियत्ता इमस्स सिक्खापदस्स द्वेभागसिक्खापदसदिसानीति.
इमेसु पन पञ्चसु सन्थतेसु पुरिमानि तीणि विनयकम्मं कत्वा पटिलभित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टन्ति, पच्छिमानि द्वे वट्टन्तीति वेदितब्बानीति.
निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. एळकलोमसिक्खापदवण्णना
५७१. तेन समयेनाति एळकलोमसिक्खापदं. तत्थ उप्पण्डेसुन्ति ‘‘कित्तकेन, भन्ते, कीतानी’’तिआदीनि वदन्ता अवहसिंसु. ठितकोव आसुम्भीति यथा मनुस्सा अरञ्ञतो महन्तं दारुभारं आनेत्वा किलन्ता ठितकाव पातेन्ति, एवं पातेसीति अत्थो.
५७२. सहत्थाति सहत्थेन, अत्तना हरितब्बानीति वुत्तं होति. बहितियोजनं पातेतीति तियोजनतो बहि पातेति. अनन्तरायेन पतनके हत्थतो मुत्तमत्ते लोमगणनाय निस्सग्गियपाचित्तियानि. सचे बहितियोजने रुक्खे वा थम्भे वा पटिहञ्ञित्वा पुन अन्तो पतन्ति, अनापत्ति. भूमियं पतित्वा ठत्वा ठत्वा वट्टमाना एळकलोमभण्डिका पुन अन्तो पविसति, आपत्तियेव. अन्तो ठत्वा हत्थेन वा पादेन वा यट्ठिया वा वट्टेति ठत्वा वा अठत्वा वा वट्टमाना भण्डिका गच्छतु, आपत्तियेव. ‘‘अञ्ञो हरिस्सती’’ति ठपेति, तेन हरितेपि आपत्तियेव. सुद्धचित्तेन ठपितं वातो वा अञ्ञो वा अत्तनो धम्मताय बहि पातेति, आपत्तियेव. सउस्साहत्ता अचित्तकत्ता च सिक्खापदस्स. कुरुन्दियादीसु पन ‘‘एत्थ अनापत्ती’’ति वुत्ता, सा अनापत्ति पाळिया न समेति. उभतोभण्डिकं एकाबद्धं कत्वा एकं भण्डिकं अन्तोसीमाय एकं बहिसीमाय करोन्तो ठपेति, रक्खति ताव. एकाबद्धे काजेपि एसेव नयो. यदि पन अबन्धित्वा काजकोटियं ठपितमत्तमेव होति, न रक्खति. एकाबद्धेपि परिवत्तेत्वा ठपिते आपत्तियेव.
अञ्ञस्स याने वाति एत्थ गच्छन्ते याने वा हत्थिपिट्ठिआदीसु वा सामिकस्स अजानन्तस्सेव हरिस्सतीति ठपेति, तस्मिं तियोजनं अतिक्कन्ते आपत्ति. अगच्छन्तेपि एसेव नयो. सचे पन अगच्छन्ते याने वा हत्थिपिट्ठियादीसु वा ठपेत्वा अभिरुहित्वा सारेति, हेट्ठा वा गच्छन्तो चोदेति, पक्कोसन्तो वा अनुबन्धापेति, ‘‘अञ्ञं हरापेती’’ति वचनतो अनापत्ति. कुरुन्दियादीसु पन ‘‘आपत्ती’’ति वुत्तं, तं ‘‘अञ्ञं हरापेती’’ति इमिना न समेति. अदिन्नादाने पन सुङ्कघाते आपत्ति होति. या हि तत्थ आपत्ति, सा इध अनापत्ति. या इध आपत्ति, सा तत्थ अनापत्ति. तं ठानं पत्वा अञ्ञविहितो वा चोरादीहि वा उपद्दुतो गच्छति, आपत्तियेव. सब्बत्थ लोमगणनाय आपत्तिपरिच्छेदो वेदितब्बो.
५७५. तियोजनं वासाधिप्पायो गन्त्वा ततो परं हरतीति यत्थ गतो, तत्थ उद्देसपरिपुच्छादीनं वा पच्चयादीनं वा अलाभेन ततो परं अञ्ञत्थ गच्छति, ततोपि अञ्ञत्थाति एवं योजनसतम्पि हरन्तस्स अनापत्ति. अच्छिन्नं पटिलभित्वाति चोरा अच्छिन्दित्वा निरत्थकभावं ञत्वा पटिदेन्ति, तं हरन्तस्स अनापत्ति. निस्सट्ठं पटिलभित्वाति विनयकम्मकतं पटिलभित्वाति अत्थो.
कतभण्डन्ति कतंभण्डं कम्बलकोजवसन्थतादिं यं किञ्चि अन्तमसो सुत्तकेन बद्धमत्तम्पि. यो पन तनुकपत्तत्थविकन्तरे वा आयोगअंसबद्धककायबन्धनादीनं अन्तरेसु वा पिप्फलिकादीनं मलरक्खणत्थं सिपाटिकाय वा अन्तमसो वाताबाधिको कण्णच्छिद्देपि लोमानि पक्खिपित्वा गच्छति, आपत्तियेव. सुत्तकेन पन बन्धित्वा पक्खित्तं कतभण्डट्ठाने तिट्ठति, वेणिं कत्वा हरति, इदं निधानमुखं नाम, आपत्तियेवाति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु इदं एळकलोमसमुट्ठानं नाम, कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
एळकलोमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना
५७६. तेन समयेनाति एळकलोमधोवापनसिक्खापदं. तत्थ रिञ्चन्तीति उज्झन्ति विस्सज्जेन्ति, न सक्कोन्ति अनुयुञ्जितुन्ति वुत्तं होति. सेसमेत्थ पुराणचीवरसिक्खापदे वुत्तनयेनेव सद्धिं समुट्ठानादीहीति.
एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. रूपियसिक्खापदवण्णना
५८२. तेन समयेनाति रूपियसिक्खापदं. तत्थ पटिविसोति कोट्ठासो.
५८३-४. जातरूपरजतन्ति एत्थ जातरूपन्ति सुवण्णस्स नामं. तं पन यस्मा तथागतस्स वण्णसदिसं होति, तस्मा ‘‘सत्थुवण्णो वुच्चती’’ति पदभाजने वुत्तं. तस्सत्थो – ‘‘यो सत्थुवण्णो लोहविसेसो, इदं जातरूपं नामा’’ति रजतं पन ‘‘सङ्खो, सिला, पवाल, रजतं, जातरूप’’न्तिआदीसु (पाचि. ५०६) रूपियं वुत्तं. इध पन यं किञ्चि वोहारगमनीयं कहापणादि अधिप्पेतं. तेनेवस्स पदभाजने ‘‘कहापणो लोहमासको’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कहापणोति सोवण्णमयो वा रूपियमयो वा पाकतिको वा. लोहमासकोति तम्बलोहादीहि कतमासको. दारुमासकोति सारदारुना वा वेळुपेसिकाय वा अन्तमसो तालपण्णेनापि रूपं छिन्दित्वा कतमासको. जतुमासकोति लाखाय वा निय्यासेन वा रूपं समुट्ठापेत्वा कतमासको. ‘‘ये वोहारं गच्छन्ती’’ति इमिना पन पदेन यो यो यत्थ यत्थ जनपदे यदा यदा वोहारं गच्छति, अन्तमसो अट्ठिमयोपि चम्ममयोपि रुक्खफलबीजमयोपि समुट्ठापितरूपोपि असमुट्ठापितरूपोपि सब्बो सङ्गहितो.
इच्चेतं सब्बम्पि रजतं जातरूपं जातरूपमासको, वुत्तप्पभेदो सब्बोपि रजतमासकोति चतुब्बिधं निस्सग्गियवत्थु होति. मुत्ता, मणि, वेळुरियो, सङ्खो, सिला, पवाल, लोहितङ्को, मसारगल्लं, सत्त धञ्ञानि, दासिदासखेत्तवत्थुपुप्फारामफलारामादयोति इदं दुक्कटवत्थु. सुत्तं फालो पटको कप्पासो अनेकप्पकारं अपरण्णं सप्पिनवनीततेलमधुफाणितादिभेसज्जञ्च इदं कप्पियवत्थु. तत्थ निस्सग्गियवत्थुं अत्तनो वा सङ्घगणपुग्गलचेतियानं वा अत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टति. अत्तनो अत्थाय सम्पटिच्छतो निस्सग्गियं पाचित्तियं होति, सेसानं अत्थाय दुक्कटं. दुक्कटवत्थुं सब्बेसम्पि अत्थाय सम्पटिच्छतो दुक्कटमेव. कप्पियवत्थुम्हि अनापत्ति. सब्बम्पि निक्खिपनत्थाय भण्डागारिकसीसेन सम्पटिच्छतो उपरि रतनसिक्खापदे आगतवसेन पाचित्तियं.
उग्गण्हेय्याति गण्हेय्य. यस्मा पन गण्हन्तो आपत्तिं आपज्जति, तेनस्स पदभाजने ‘‘सयं गण्हाति निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं. एस नयो सेसपदेसुपि.
तत्थ जातरूपरजतभण्डेसु कहापणमासकेसु च एकं गण्हतो वा गण्हापयतो वा एका आपत्ति. सहस्सं चेपि एकतो गण्हाति, गण्हापेति, वत्थुगणनाय आपत्तियो. महापच्चरियं पन कुरुन्दियञ्च सिथिलबद्धाय थविकाय सिथिलपूरिते वा भाजने रूपगणनाय आपत्ति. घनबद्धे पन घनपूरिते वा एकाव आपत्तीति वुत्तं.
उपनिक्खित्तसादियने पन ‘‘इदं अय्यस्स होतू’’ति वुत्ते सचेपि चित्तेन सादियति, गण्हितुकामो होति, कायेन वा वाचाय वा ‘‘नयिदं कप्पती’’ति पटिक्खिपति, अनापत्ति. कायवाचाहि वा अप्पटिक्खिपित्वापि सुद्धचित्तो हुत्वा ‘‘नयिदं अम्हाकं कप्पती’’ति न सादियति, अनापत्तियेव. तीसु द्वारेसु हि येन केनचि पटिक्खित्तं पटिक्खित्तमेव होति. सचे पन कायवाचाहि अप्पटिक्खिपित्वा चित्तेन अधिवासेति, कायवाचाहि कत्तब्बस्स पटिक्खेपस्स अकरणतो अकिरियसमुट्ठानं कायद्वारे च वचीद्वारे च आपत्तिं आपज्जति, मनोद्वारे पन आपत्ति नाम नत्थि.
एको सतं वा सहस्सं वा पादमूले ठपेति ‘‘तुय्हिदं होतू’’ति, भिक्खू ‘‘नयिदं कप्पती’’ति पटिक्खिपति, उपासको परिच्चत्तं मया तुम्हाकन्ति गतो, अञ्ञो तत्थ आगन्त्वा पुच्छति – ‘‘किं, भन्ते, इद’’न्ति? यं तेन अत्तना च वुत्तं, तं आचिक्खितब्बं. सो चे वदति – ‘‘गोपयिस्सामि, भन्ते, गुत्तट्ठानं दस्सेथा’’ति, सत्तभूमिकम्पि पासादं अभिरुहित्वा ‘‘इदं गुत्तट्ठान’’न्ति आचिक्खितब्बं, ‘‘इध निक्खिपाही’’ति न वत्तब्बं. एत्तावता कप्पियञ्च अकप्पियञ्च निस्साय ठितं होति. द्वारं पिदहित्वा रक्खन्तेन वसितब्बं. सचे किञ्चि विक्कायिकभण्डं पत्तं वा चीवरं वा आगच्छति, ‘‘इदं गहेस्सथ भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘उपासक अत्थि अम्हाकं इमिना अत्थो, वत्थु च एवरूपं नाम संविज्जति, कप्पियकारको नत्थी’’ति वत्तब्बं. सचे सो वदति, ‘‘अहं कप्पियकारको भविस्सामि, द्वारं विवरित्वा देथा’’ति, द्वारं विवरित्वा ‘‘इमस्मिं ओकासे ठपित’’न्ति वत्तब्बं, ‘‘इदं गण्हा’’ति न वत्तब्बं. एवम्पि कप्पियञ्च अकप्पियञ्च निस्साय ठितमेव होति, सो चे तं गहेत्वा तस्स कप्पियभण्डं देति, वट्टति. सचे अधिकं गण्हाति, ‘‘न मयं तव भण्डं गण्हाम, ‘‘निक्खमाही’’ति वत्तब्बो.
सङ्घमज्झे निस्सज्जितब्बन्ति एत्थ यस्मा रूपियं नाम अकप्पियं, ‘‘तस्मा निस्सज्जितब्बं सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा’’ति न वुत्तं. यस्मा पन तं पटिग्गहितमत्तमेव न तेन किञ्चि कप्पियभण्डं चेतापितं, तस्मा उपायेन परिभोगदस्सनत्थं ‘‘सङ्घमज्झे निस्सज्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. कप्पियं आचिक्खितब्बं सप्पि वाति ‘‘पब्बजितानं सप्पि वा तेलं वा वट्टति उपासका’’ति एवं आचिक्खितब्बं.
रूपियपटिग्गाहकं ठपेत्वा सब्बेहेव परिभुञ्जितब्बन्ति सब्बेहि भाजेत्वा परिभुञ्जितब्बं. रूपियपटिग्गाहकेन भागो न गहेतब्बो. अञ्ञेसं भिक्खूनं वा आरामिकानं वा पत्तभागम्पि लभित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति, अन्तमसो मक्कटादीहि ततो हरित्वा अरञ्ञे ठपितं वा तेसं हत्थतो गळितं वा तिरच्छानगतपरिग्गहितम्पि पंसुकूलम्पि न वट्टतियेव, ततो आहटेन फाणितेन सेनासनधूपनम्पि न वट्टति. सप्पिना वा तेलेन वा पदीपं कत्वा दीपालोके निपज्जितुं कसिणपरिकम्मम्पि कातुं, पोत्थकम्पि वाचेतुं न वट्टति. तेलमधुफाणितेहि पन सरीरे वणं मक्खेतुं न वट्टतियेव. तेन वत्थुना मञ्चपीठादीनि वा गण्हन्ति, उपोसथागारं वा भोजनसालं वा करोन्ति, परिभुञ्जितुं न वट्टति. छायापि गेहपरिच्छेदेन ठिता न वट्टति, परिच्छेदातिक्कन्ता आगन्तुकत्ता वट्टति. तं वत्थुं विस्सज्जेत्वा कतेन मग्गेनपि सेतुनापि नावायपि उळुम्पेनपि गन्तुं न वट्टति, तेन वत्थुना खनापिताय पोक्खरणिया उब्भिदोदकं पातुं वा परिभुञ्जितुं वा न वट्टति. अन्तो उदके पन असति अञ्ञं आगन्तुकं उदकं वा वस्सोदकं वा पविट्ठं वट्टति. कीताय येन उदकेन सद्धिं कीता तं आगन्तुकम्पि न वट्टति, तं वत्थुं उपनिक्खेपं ठपेत्वा सङ्घो पच्चये परिभुञ्जति, तेपि पच्चया तस्स न वट्टन्ति. आरामो गहितो होति, सोपि परिभुञ्जितुं न वट्टति. यदि भूमिपि बीजम्पि अकप्पियं नेव भूमिं न फलं परिभुञ्जितुं वट्टति. सचे भूमिंयेव किणित्वा अञ्ञानि बीजानि रोपितानि फलं वट्टति, अथ बीजानि किणित्वा कप्पियभूमियं रोपितानि, फलं न वट्टति, भूमियं निसीदितुं वा निपज्जितुं वा वट्टति.
सचे सो छड्डेतीति यत्थ कत्थचि खिपति, अथापि न छड्डेति, सयं गहेत्वा गच्छति, न वारेतब्बो. नो चे छड्डेतीति अथ नेव गहेत्वा गच्छति, न छड्डेति, किं मय्हं इमिना ब्यापारेनाति येन कामं पक्कमति, ततो यथावुत्तलक्खणो रूपियछड्डको सम्मन्नितब्बो.
यो न छन्दागतिन्तिआदीसु लोभवसेन तं वत्थुं अत्तनो वा करोन्तो अत्तानं वा उक्कंसेन्तो छन्दागतिं नाम गच्छति. दोसवसेन ‘‘नेवायं मातिकं जानाति, न विनय’’न्ति परं अपसादेन्तो दोसागतिं नाम गच्छति. मोहवसेन मुट्ठपमुट्ठस्सतिभावं आपज्जन्तो मोहागतिं नाम गच्छति. रूपियपटिग्गाहकस्स भयेन छड्डेतुं अविसहन्तो भयागतिं नाम गच्छति. एवं अकरोन्तो न छन्दागतिं गच्छति, न दोसागतिं गच्छति, न मोहागतिं गच्छति, न भयागतिं गच्छतीति वेदितब्बो.
५८५. अनिमित्तं कत्वाति निमित्तं अकत्वा, अक्खीनि निम्मीलेत्वा नदिया वा पपाते वा वनगहने वा गूथं विय अनपेक्खेन पतितोकासं असमन्नाहरन्तेन पातेतब्बन्ति अत्थो. एवं जिगुच्छितब्बेपि रूपिये भगवा परियायेन भिक्खूनं परिभोगं आचिक्खि. रूपियपटिग्गाहकस्स पन केनचि परियायेन ततो उप्पन्नपच्चयपरिभोगो न वट्टति. यथा चायं एतस्स न वट्टति, एवं असन्तसम्भावनाय वा कुलदूसककम्मेन वा कुहनादीहि वा उप्पन्नपच्चया नेव तस्स न अञ्ञस्स वट्टन्ति, धम्मेन समेन उप्पन्नापि अप्पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टन्ति.
चत्तारो हि परिभोगा – थेय्यपरिभोगो, इणपरिभोगो, दायज्जपरिभोगो, सामिपरिभोगोति. तत्थ सङ्घमज्झेपि निसीदित्वा परिभुञ्जन्तस्स दुस्सीलस्स परिभोगो ‘‘थेय्यपरिभोगो’’ नाम. सीलवतो अप्पच्चवेक्खितपरिभोगो ‘‘इणपरिभोगो’’ नाम. तस्मा चीवरं परिभोगे परिभोगे पच्चवेक्खितब्बं, पिण्डपातो आलोपे आलोपे. तथा असक्कोन्तेन पुरेभत्तपच्छाभत्तपुरिमयामपच्छिमयामेसु. सचस्स अप्पच्चवेक्खतोव अरुणो उग्गच्छति, इणपरिभोगट्ठाने तिट्ठति. सेनासनम्पि परिभोगे परिभोगे पच्चवेक्खितब्बं, भेसज्जस्स पटिग्गहणेपि परिभोगेपि सतिपच्चयता वट्टति, एवं सन्तेपि पटिग्गहणे सतिं कत्वा परिभोगे अकरोन्तस्सेव आपत्ति, पटिग्गहणे पन सतिं अकत्वा परिभोगे करोन्तस्स अनापत्ति.
चतुब्बिधा हि सुद्धि – देसनासुद्धि, संवरसुद्धि, परियेट्ठिसुद्धि, पच्चवेक्खणसुद्धीति. तत्थ देसनासुद्धि नाम पातिमोक्खसंवरसीलं, तञ्हि देसनाय सुज्झनतो ‘‘देसनासुद्धी’’ति वुच्चति. संवरसुद्धि नाम इन्द्रियसंवरसीलं, तञ्हि न पुन एवं करिस्सामीति चित्ताधिट्ठानसंवरेनेव सुज्झनतो ‘‘संवरसुद्धी’’ति वुच्चति. परियेट्ठिसुद्धि नाम आजीवपारिसुद्धिसीलं, तञ्हि अनेसनं पहाय धम्मेन समेन पच्चये उप्पादेन्तस्स परियेसनाय सुद्धत्ता ‘‘परियेट्ठिसुद्धी’’ति वुच्चति. पच्चवेक्खणसुद्धि नाम पच्चयपरिभोगसन्निस्सितसीलं, तञ्हि ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवती’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) नयेन वुत्तेन पच्चवेक्खणेन सुज्झनतो ‘‘पच्चवेक्खणसुद्धी’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं – ‘‘पटिग्गहणे पन सतिं अकत्वा परिभोगे करोन्तस्स अनापत्ती’’ति.
सत्तन्नं सेक्खानं पच्चयपरिभोगो दायज्जपरिभोगो नाम, ते हि भगवतो पुत्ता, तस्मा पितुसन्तकानं पच्चयानं दायादा हुत्वा ते पच्चये परिभुञ्जन्ति. किं पन ते भगवतो पच्चये परिभुञ्जन्ति, गिहीनं पच्चये परिभुञ्जन्तीति? गिहीहि दिन्नापि भगवता अनुञ्ञातत्ता भगवतो सन्तका होन्ति, तस्मा ते भगवतो पच्चये परिभुञ्जन्तीति (म. नि. १.२९) वेदितब्बं, धम्मदायादसुत्तञ्चेत्थ साधकं.
खीणासवानं परिभोगो सामिपरिभोगो नाम, ते हि तण्हाय दासब्यं अतीतत्ता सामिनो हुत्वा परिभुञ्जन्तीति. इमेसु परिभोगेसु सामिपरिभोगो च दायज्जपरिभोगो च सब्बेसम्पि वट्टति. इणपरिभोगो न वट्टति, थेय्यपरिभोगे कथायेव नत्थि.
अपरेपि चत्तारो परिभोगा – लज्जिपरिभोगो, अलज्जिपरिभोगो, धम्मियपरिभोगो, अधम्मियपरिभोगोति.
तत्थ अलज्जिनो लज्जिना सद्धिं परिभोगो वट्टति, आपत्तिया न कारेतब्बो. लज्जिनो अलज्जिना सद्धिं याव न जानाति, ताव वट्टति. आदितो पट्ठाय हि अलज्जी नाम नत्थि, तस्मा यदास्स अलज्जीभावं जानाति तदा वत्तब्बो ‘‘तुम्हे कायद्वारे च वचीद्वारे च वीतिक्कमं करोथ, तं अप्पतिरूपं मा एवमकत्था’’ति. सचे अनादियित्वा करोतियेव, यदि तेन सद्धिं परिभोगं करोति, सोपि अलज्जीयेव होति. योपि अत्तनो भारभूतेन अलज्जिना सद्धिं परिभोगं करोति, सोपि निवारेतब्बो. सचे न ओरमति, अयम्पि अलज्जीयेव होति. एवं एको अलज्जी अलज्जीसतम्पि करोति. अलज्जिनो पन अलज्जिनाव सद्धिं परिभोगे आपत्ति नाम नत्थि. लज्जिनो लज्जिना सद्धिं परिभोगो द्विन्नं खत्तियकुमारानं सुवण्णपातियं भोजनसदिसोति.
धम्मियाधम्मियपरिभोगो पच्चयवसेन वेदितब्बो. तत्थ सचे पुग्गलोपि अलज्जी पिण्डपातोपि अधम्मियो, उभो जेगुच्छा. पुग्गलो अलज्जी पिण्डपातो धम्मियो, पुग्गलं जिगुच्छित्वा पिण्डपातो न गहेतब्बो. महापच्चरियं पन दुस्सीलो सङ्घतो उद्देसभत्तादीनि लभित्वा सङ्घस्सेव देति, एतानि यथादानमेव गतत्ता वट्टन्तीति वुत्तं. पुग्गलो लज्जी पिण्डपातो अधम्मियो, पिण्डपातो जेगुच्छो न गहेतब्बो. पुग्गलो लज्जी, पिण्डपातोपि धम्मियो, वट्टति.
अपरे द्वे पग्गहा; द्वे च परिभोगा – लज्जिपग्गहो, अलज्जिपग्गहो; धम्मपरिभोगो आमिसपरिभोगोति.
तत्थ अलज्जिनो लज्जिं पग्गहेतुं वट्टति, न सो आपत्तिया कारेतब्बो. सचे पन लज्जी अलज्जिं पग्गण्हाति, अनुमोदनाय अज्झेसति, धम्मकथाय अज्झेसति, कुलेसु उपत्थम्भेति. इतरोपि ‘‘अम्हाकं आचरियो ईदिसो च ईदिसो चा’’ति तस्स परिसति वण्णं भासति, अयं सासनं ओसक्कापेति अन्तरधापेतीति वेदितब्बो.
धम्मपरिभोग-आमिसपरिभोगेसु पन यत्थ आमिसपरिभोगो वट्टति, तत्थ धम्मपरिभोगोपि वट्टति. यो पन कोटियं ठितो गन्थो तस्स पुग्गलस्स अच्चयेन नस्सिस्सति, तं धम्मानुग्गहेन उग्गण्हितुं वट्टतीति वुत्तं.
तत्रिदं वत्थु – महाभये किर एकस्सेव भिक्खुनो महानिद्देसो पगुणो अहोसि. अथ चतुनिकायिकतिस्सत्थेरस्स उपज्झायो महातिपिटकत्थेरो नाम महारक्खितत्थेरं आह – ‘‘आवुसो महारक्खित, एतस्स सन्तिके महानिद्देसं गण्हाही’’ति. ‘‘पापो किरायं, भन्ते, न गण्हामी’’ति. ‘‘गण्हावुसो, अहं ते सन्तिके निसीदिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते, तुम्हेसु निसिन्नेसु गण्हिस्सामी’’ति पट्ठपेत्वा रत्तिन्दिवं निरन्तरं परियापुणन्तो ओसानदिवसे हेट्ठामञ्चे इत्थिं दिस्वा ‘‘भन्ते, सुतंयेव मे पुब्बे, सचाहं एवं जानेय्यं, न ईदिसस्स सन्तिके धम्मं परियापुणेय्य’’न्ति आह. तस्स पन सन्तिके बहू महाथेरा उग्गण्हित्वा महानिद्देसं पतिट्ठापेसुं.
५८६. रूपिये रूपियसञ्ञीति एत्थ सब्बम्पि जातरूपरजतं रूपियसङ्गहमेव गतन्ति वेदितब्बं.
रूपिये वेमतिकोति ‘‘सुवण्णं नु खो, खरपत्तं नु खो’’तिआदिना नयेन संसयजातो.
रूपिये अरूपियसञ्ञीति सुवण्णादीसु खरपत्तादिसञ्ञी. अपिच पुञ्ञकामा राजोरोधादयो भत्तखज्जकगन्धपिण्डादीसु पक्खिपित्वा हिरञ्ञसुवण्णं देन्ति, चोळभिक्खाय चरन्तानं दस्सन्ते बद्धकहापणादीहियेव सद्धिं चोळकानि देन्ति, भिक्खू भत्तादिसञ्ञाय वा चोळकसञ्ञाय वा पटिग्गण्हन्ति, एवम्पि रूपिये अरूपियसञ्ञी रूपियं गण्हातीति वेदितब्बो. पटिग्गण्हन्तेन पन ‘‘इमस्मिं गेहे इदं लद्ध’’न्ति सल्लक्खेतब्बं. येन हि अस्सतिया दिन्नं होति, सो सतिं पटिलभित्वा पुन आगच्छति, अथस्स वत्तब्बं – ‘‘तव चोळकं पस्साही’’ति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु छसमुट्ठानं, सिया किरियं गहणेन आपज्जनतो, सिया अकिरियं पटिक्खेपस्स अकरणतो रूपियअञ्ञवादकउपस्सुतिसिक्खापदानि हि तीणि एकपरिच्छेदानि, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
रूपियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना
५८७. तेन समयेनाति रूपियसंवोहारसिक्खापदं. तत्थ नानप्पकारकन्ति कताकतादिवसेन अनेकविधं. रूपियसंवोहारन्ति जातरूपरजतपरिवत्तनं. समापज्जन्तीति पटिग्गहणस्सेव पटिक्खितत्ता पटिग्गहितपरिवत्तने दोसं अपस्सन्ता करोन्ति.
५८९. सीसूपगन्तिआदीसु सीसं उपगच्छतीति सीसूपगं, पोत्थकेसु पन ‘‘सीसूपक’’न्ति लिखितं, यस्स कस्सचि सीसालङ्कारस्सेतं अधिवचनं. एस नयो सब्बत्थ. कतेन कतन्तिआदीसु सुद्धो रूपियसंवोहारोयेव.
रूपिये रूपियसञ्ञीतिआदिम्हि पुरिमसिक्खापदे वुत्तवत्थूसु निस्सग्गियवत्थुना निस्सग्गियवत्थुं चेतापेन्तस्स मूलग्गहणे पुरिमसिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं, अपरापरपरिवत्तने इमिना निस्सग्गियपाचित्तियमेव. निस्सग्गियवत्थुना दुक्कटवत्थुं वा कप्पियवत्थुं वा चेतापेन्तस्सपि एसेव नयो. यो हि अयं अरूपिये रूपियसञ्ञी रूपियं चेतापेतीतिआदि दुतियो तिको वुत्तो, तस्सानुलोमत्ता अवुत्तोपि अयमपरोपि रूपिये रूपियसञ्ञी अरूपियं चेतापेतीतिआदि तिको वेदितब्बो. अत्तनो वा हि अरूपियेन परस्स रूपियं चेतापेय्य अत्तनो वा रूपियेन परस्स अरूपियं, उभयथापि रूपियसंवोहारो कतोयेव होति, तस्मा पाळियं एकन्तेन रूपियपक्खे एकोयेव तिको वुत्तोति.
दुक्कटवत्थुना पन निस्सग्गियवत्थुं चेतापेन्तस्स मूलग्गहणे पुरिमसिक्खापदेन दुक्कटं, पच्छा परिवत्तने इमिना निस्सग्गियं पाचित्तियं, गरुकस्स चेतापितत्ता. दुक्कटवत्थुना दुक्कटवत्थुमेव, कप्पियवत्थुं वा चेतापेन्तस्स मूलग्गहणे पुरिमसिक्खापदेन दुक्कटं, पच्छा परिवत्तनेपि इमिना दुक्कटमेव. कस्मा? अकप्पियवत्थुना चेतापितत्ता. अन्धकट्ठकथायं पन ‘‘सचे कयविक्कयं समापज्जेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति भासितं, तं दुब्भासितं. कस्मा? न हि दानग्गहणतो अञ्ञो कयविक्कयो नाम अत्थि, कयविक्कयसिक्खापदञ्च कप्पियवत्थुना कप्पियवत्थुपरिवत्तनमेव सन्धाय वुत्तं, तञ्च खो अञ्ञत्र सहधम्मिकेहि. इदं सिक्खापदं रूपियेन च रूपियारूपियचेतापनं अरूपियेन च रूपियचेतापनं. दुक्कटवत्थुना पन दुक्कटवत्थुनो चेतापनं नेव इध न तत्थ पाळियं वुत्तं, न चेत्थ अनापत्ति भवितुं अरहति. तस्मा यथेव दुक्कटवत्थुनो पटिग्गहणे दुक्कटं, तथेव तस्स वा तेन वा चेतापनेपि दुक्कटं युत्तन्ति भगवतो अधिप्पायञ्ञूहि वुत्तं.
कप्पियवत्थुना पन निस्सग्गियवत्थुं चेतापेन्तस्स मूलग्गहणे पुरिमसिक्खापदेन अनापत्ति, पच्छा परिवत्तने इमिना निस्सग्गियं पाचित्तियं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अरूपिये अरूपियसञ्ञी रूपियं चेतापेति निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति. तेनेव कप्पियवत्थुना दुक्कटवत्थुं चेतापेन्तस्स मूलपटिग्गहणे तथेव अनापत्ति, पच्छा परिवत्तने इमिना दुक्कटं. कस्मा? अकप्पियस्स चेतापितत्ता. कप्पियवत्थुना पन कप्पियवत्थुं अञ्ञत्र सहधम्मिकेहि चेतापेन्तस्स मूलग्गहणे पुरिमसिक्खापदेन अनापत्ति, पच्छा परिवत्तने उपरि कयविक्कयसिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. कयविक्कयं मोचेत्वा गण्हन्तस्स उपरिसिक्खापदेनपि अनापत्ति, वड्ढिं पयोजेन्तस्स दुक्कटं.
इमस्स च रूपियसंवोहारस्स गरुकभावदीपकं इदं पत्तचतुक्कं वेदितब्बं. यो हि रूपियं उग्गण्हित्वा तेन अयबीजं समुट्ठापेति, तं कोट्टापेत्वा तेन लोहेन पत्तं कारेति, अयं पत्तो महाअकप्पियो नाम, न सक्का केनचि उपायेन कप्पियो कातुं. सचे हि तं विनासेत्वा थालकं कारेति, तम्पि अकप्पियं. वासिं कारेति, ताय छिन्नं दन्तकट्ठम्पि अकप्पियं. बळिसं कारोति, तेन मारिता मच्छापि अकप्पिया. वासिफलं तापेत्वा उदकं वा खीरं वा उण्हापेति, तम्पि अकप्पियमेव.
यो पन रूपियं उग्गण्हित्वा तेन पत्तं किणाति, अयम्पि पत्तो अकप्पियो. ‘‘पञ्चन्नम्पि सहधम्मिकानं न कप्पती’’ति महापच्चरियं वुत्तं. सक्का पन कप्पियो कातुं, सो हि मूले मूलसामिकानं पत्ते च पत्तसामिकानं दिन्ने कप्पियो होति. कप्पियभण्डं दत्वा गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति.
योपि रूपियं उग्गण्हापेत्वा कप्पियकारकेन सद्धिं कम्मारकुलं गन्त्वा पत्तं दिस्वा ‘‘अयं मय्हं रुच्चती’’ति वदति. कप्पियकारको च तं रूपियं दत्वा कम्मारं सञ्ञापेति, अयम्पि पत्तो कप्पियवोहारेन गहितोपि दुतियपत्तसदिसोयेव, मूलस्स सम्पटिच्छितत्ता अकप्पियो. कस्मा सेसानं न कप्पतीति? मूलस्स अनिस्सट्ठत्ता.
यो पन रूपियं असम्पटिच्छित्वा ‘‘थेरस्स पत्तं किणित्वा देही’’ति पहितकप्पियकारकेन सद्धिं कम्मारकुलं गन्त्वा पत्तं दिस्वा ‘‘इमे कहापणे गहेत्वा इमं देही’’ति कहापणे दापेत्वा गहितो, अयं पत्तो एतस्सेव भिक्खुनो न वट्टति दुब्बिचारितत्ता, अञ्ञेसं पन वट्टति, मूलस्स असम्पटिच्छितत्ता.
महासुमत्थेरस्स किर उपज्झायो अनुरुद्धत्थेरो नाम अहोसि. सो अत्तनो एवरूपं पत्तं सप्पिस्स पूरेत्वा सङ्घस्स निस्सज्जि. तिपिटकचूळनागत्थेरस्सपि सद्धिविहारिकानं एवरूपो पत्तो अहोसि. तं थेरोपि सप्पिस्स पूरापेत्वा सङ्घस्स निस्सज्जापेसीति. इदं अकप्पियपत्तचतुक्कं.
सचे पन रूपियं असम्पटिच्छित्वा ‘‘थेरस्स पत्तं किणित्वा देही’’ति पहितकप्पियकारकेन सद्धिं कम्मारकुलं गन्त्वा पत्तं दिस्वा ‘‘अयं मय्हं रुच्चती’’ति वा ‘‘इमाहं गहेस्सामी’’ति वा वदति, कप्पियकारको च तं रूपियं दत्वा कम्मारं सञ्ञापेति, अयं पत्तो सब्बकप्पियो बुद्धानम्पि परिभोगारहोति.
५९१. अरूपिये रूपियसञ्ञीति खरपत्तादीसु सुवण्णादिसञ्ञी. आपत्ति दुक्कटस्साति सचे तेन अरूपियं चेतापेति दुक्कटापत्ति होति. एस नयो वेमतिके. अरूपियसञ्ञिस्स पन पञ्चहि सहधम्मिकेहि सद्धि ‘‘इदं गहेत्वा इदं देथा’’ति कयविक्कयं करोन्तस्सापि अनापत्ति. सेसं उत्तानमेव.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. कयविक्कयसिक्खापदवण्णना
५९३. तेन समयेनाति कयविक्कयसिक्खापदं. तत्थ कति हिपि त्यायन्ति कति ते अयं, हिकारो पनेत्थ पदपूरणो, पिकारो गरहायं, अयं दुब्बलसङ्घाटि तव कति दिवसानि भविस्सतीति अत्थो. अथ वा कतिहम्पि त्यायन्तिपि पाठो. तत्थ कतिहन्ति कति अहानि, कति दिवसानीति वुत्तं होति. सेसं वुत्तनयमेव. कतिहिपि म्यायन्ति इदम्पि एतेनेव नयेन वेदितब्बं. गिहीपि नं गिहिस्साति एत्थ नन्ति नामत्थे निपातो, गिही नाम गिहिस्साति वुत्तं होति.
५९४. नानप्पकारकन्ति चीवरादीनं कप्पियभण्डानं वसेन अनेकविधं. तेनेवस्स पदभाजने चीवरं आदिं कत्वा दसिकसुत्तपरियोसानं कप्पियभण्डमेव दस्सितं. अकप्पियभण्डपरिवत्तनञ्हि कयविक्कयसङ्गहं न गच्छति. कयविक्कयन्ति कयञ्चेव विक्कयञ्च. ‘‘इमिना इमं देही’’तिआदिना हि नयेन परस्स कप्पियभण्डं गण्हन्तो कयं समापज्जति, अत्तनो कप्पियभण्डं देन्तो विक्कयं.
५९५. अज्झाचरतीति अभिभवित्वा चरति, वीतिक्कमवाचं भासतीति अत्थो. यतो कयितञ्च होति विक्कयितञ्चाति यदा कयितञ्च होति परभण्डं अत्तनो हत्थगतं करोन्तेन, विक्कीतञ्च अत्तनो भण्डं परहत्थगतं करोन्तेन. ‘‘इमिना इम’’न्तिआदिवचनानुरूपतो पन पाठे पठमं अत्तनो भण्डं दस्सितं.
निस्सज्जितब्बन्ति एवं परस्स हत्थतो कयवसेन गहितकप्पियभण्डं निस्सज्जितब्बं. अयञ्हि कयविक्कयो ठपेत्वा पञ्च सहधम्मिके अवसेसेहि गिहिपब्बजितेहि अन्तमसो मातापितूहिपि सद्धिं न वट्टति.
तत्रायं विनिच्छयो – वत्थेन वा वत्थं होतु भत्तेन वा भत्तं, यं किञ्चि कप्पियं ‘‘इमिना इमं देही’’ति वदति, दुक्कटं. एवं वत्वा मातुयापि अत्तनो भण्डं देति, दुक्कटं. ‘‘इमिना इमं देही’’ति वुत्तो वा ‘‘इमं देहि, इमं ते दस्सामी’’ति वत्वा वा मातुयापि भण्डं अत्तना गण्हाति, दुक्कटं. अत्तनो भण्डे परहत्थं परभण्डे च अत्तनो हत्थं सम्पत्ते निस्सग्गियं. मातरं पन पितरं वा ‘‘इमं देही’’ति वदतो विञ्ञत्ति न होति. ‘‘इमं गण्हाही’’ति वदतो सद्धादेय्यविनिपातनं न होति. अञ्ञातकं ‘‘इमं देही’’ति वदतो विञ्ञत्ति होति. ‘‘इमं गण्हाही’’ति वदतो सद्धादेय्यविनिपातनं होति. ‘‘इमिना इमं देही’’ति कयविक्कयं आपज्जतो निस्सग्गियं. तस्मा कप्पियभण्डं परिवत्तेन्तेन मातापितूहिपि सद्धिं कयविक्कयं अञ्ञातकेहि सद्धिं तिस्सो आपत्तियो मोचेन्तेन परिवत्तेतब्बं.
तत्रायं परिवत्तनविधि – भिक्खुस्स पाथेय्यतण्डुला होन्ति, सो अन्तरामग्गे भत्तहत्थं पुरिसं दिस्वा ‘‘अम्हाकं तण्डुला अत्थि, न च नो इमेहि अत्थो, भत्तेन पन अत्थो’’ति वदति. पुरिसो तण्डुले गहेत्वा भत्तं देति, वट्टति. तिस्सोपि आपत्तियो न होन्ति. अन्तमसो निमित्तकम्ममत्तम्पि न होति. कस्मा? मूलस्स अत्थिताय. परतो च वुत्तमेव ‘‘इदं अम्हाकं अत्थि, अम्हाकञ्च इमिना च इमिना च अत्थोति भणती’’ति. यो पन एवं अकत्वा ‘‘इमिना इमं देही’’ति परिवत्तेति; यथावत्थुकमेव. विघासादं दिस्वा ‘‘इमं ओदनं भुञ्जित्वा, रजनं वा दारूनि वा आहरा’’ति वदति, रजनछल्लिगणनाय दारुगणनाय च निस्सग्गियानि होन्ति. ‘‘इमं ओदनं भुञ्जित्वा इदं नाम करोथा’’ति दन्तकारादीहि सिप्पिकेहि धमकरणादीसु तं तं परिक्खारं कारेति, रजकेहि वा वत्थं धोवापेति; यथावत्थुकमेव. न्हापितेन केसे छिन्दापेति, कम्मकारेहि नवकम्मं कारेति; यथावत्थुकमेव. सचे पन ‘‘इदं भत्तं भुञ्जित्वा इदं करोथा’’ति न वदति ‘‘इदं भत्तं भुञ्ज भुत्तोसि भुञ्जिस्ससि, इदं नाम करोही’’ति वदति, वट्टति. एत्थ च किञ्चापि वत्थधोवने वा केसच्छेदने वा भूमिसोधनादिनवकम्मे वा परभण्डं अत्तनो हत्थगतं निस्सज्जितब्बं नाम नत्थि. महाअट्ठकथायं पन दळ्हं कत्वा वुत्तत्ता न सक्का एतं पटिक्खिपितुं, तस्मा यथा निस्सग्गियवत्थुम्हि परिभुत्ते वा नट्ठे वा पाचित्तियं देसेति, एवमिधापि देसेतब्बं.
५९६. कयविक्कये कयविक्कयसञ्ञीतिआदिम्हि यो कयविक्कयं समापज्जति, सो तस्मिं कयविक्कयसञ्ञी वा भवतु वेमतिको वा, न कयविक्कयसञ्ञी वा निस्सग्गियपाचित्तियमेव. चूळत्तिके द्वीसु पदेसु दुक्कटमेवाति एवमत्थो दट्ठब्बो.
५९७. अग्घं पुच्छतीति ‘‘अयं तव पत्तो किं अग्घती’’ति पुच्छति. ‘‘इदं नामा’’ति वुत्ते पन सचे तस्स कप्पियभण्डं महग्घं होति, एवञ्च नं पटिवदति ‘‘उपासक, मम इदं वत्थु महग्घं, तव पत्तं अञ्ञस्स देही’’ति. तं सुत्वा इतरो ‘‘अञ्ञं थालकम्पि दस्सामी’’ति वदति गण्हितुं वट्टति, ‘‘इदं अम्हाकं अत्थी’’ति वुत्तलक्खणे पतति. सचे सो पत्तो महग्घो, भिक्खुनो वत्थु अप्पग्घं, पत्तसामिको चस्स अप्पग्घभावं न जानाति, पत्तो न गहेतब्बो, ‘‘मम वत्थु अप्पग्घ’’न्ति आचिक्खितब्बं. महग्घभावं ञत्वा वञ्चेत्वा गण्हन्तो हि गहितभण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बतं आपज्जति. सचे पत्तसामिको ‘‘होतु, भन्ते, सेसं मम पुञ्ञं भविस्सती’’ति देति, वट्टति.
कप्पियकारकस्स आचिक्खतीति यस्स हत्थतो भण्डं गण्हाति, तं ठपेत्वा अञ्ञं अन्तमसो तस्स पुत्तभातिकम्पि कप्पियकारकं कत्वा ‘‘इमिना इमं नाम गहेत्वा देही’’ति आचिक्खति. सो चे छेको होति, पुनप्पुनं अपनेत्वा विवदित्वा गण्हाति, तुण्हीभूतेन ठातब्बं. नो चे छेको होति, न जानाति गहेतुं, वाणिजको तं वञ्चेति, ‘‘मा गण्हा’’ति वत्तब्बो.
इदं अम्हाकन्तिआदिम्हि ‘‘इदं पटिग्गहितं तेलं वा सप्पि वा अम्हाकं अत्थि, अम्हाकञ्च अञ्ञेन अप्पटिग्गहितकेन अत्थो’’ति भणति. सचे सो तं गहेत्वा अञ्ञं देति, पठमं अत्तनो तेलं न मिनापेतब्बं. कस्मा? नाळियञ्हि अवसिट्ठतेलं होति, तं पच्छा मिनन्तस्स अप्पटिग्गहितकं दूसेय्याति. सेसं उत्तानमेव.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
कयविक्कयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो कोसियवग्गो दुतियो.