३. पत्तवग्गो
१. पत्तसिक्खापदवण्णना
५९८. तेन समयेनाति पत्तसिक्खापदं. तत्थ पत्तवाणिज्जन्ति गामनिगमादीसु विचरन्ता पत्तवाणिज्जं वा करिस्सन्ति. आमत्तिकापणं वाति अमत्तानि वुच्चन्ति भाजनानि, तानि येसं भण्डं ते आमत्तिका, तेसं आमत्तिकानं आपणं आमत्तिकापणं, कुलालभण्डवाणिजकापणन्ति अत्थो.
६०२. तयो पत्तस्स वण्णाति तीणि पत्तस्स पमाणानि. अड्ढाळ्हकोदनं गण्हातीति मगधनाळिया द्विन्नं तण्डुलनाळीनं ओदनं गण्हाति. मगधनाळि नाम अड्ढतेरसपला होतीति अन्धकट्ठकथायं वुत्तं. सीहळदीपे पकतिनाळि महन्ता, दमिळनाळि खुद्दका, मगधनाळि पमाणयुत्ता, ताय मगधनाळिया दियड्ढनाळि एका सीहळनाळि होतीति महाअट्ठकथायं वुत्तं. चतुभागं खादनन्ति ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणं खादनं, तं हत्थहारियस्स मुग्गसूपस्स वसेन वेदितब्बं. तदुपियं ब्यञ्जनन्ति तस्स ओदनस्स अनुरूपं मच्छमंससाकफलकळीरादिब्यञ्जनं.
तत्रायं विनिच्छयो – अनुपहतपुराणसालितण्डुलानं सुकोट्टितपरिसुद्धानं द्वे मगधनाळियो गहेत्वा तेहि तण्डुलेहि अनुत्तण्डुलं अकिलिन्नं अपिण्डितं सुविसदं कुन्दमकुळरासिसदिसं अवस्सावितोदनं पचित्वा निरवसेसं पत्ते पक्खिपित्वा तस्स ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणो नातिघनो नातितनुको हत्थहारियो सब्बसम्भारसङ्खतो मुग्गसूपो पक्खिपितब्बो. ततो आलोपस्स आलोपस्स अनुरूपं यावचरिमालोपप्पहोनकं मच्छमंसादिब्यञ्जनं पक्खिपितब्बं, सप्पितेलतक्करसकञ्जिकादीनि पन गणनूपगानि न होन्ति, तानि हि ओदनगतिकानेव, नेव हापेतुं न वड्ढेतुं सक्कोन्ति. एवमेतं सब्बम्पि पक्खित्तं सचे पत्तस्स मुखवट्टिया हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, सुत्तेन वा हीरेन वा छिन्दन्तस्स सुत्तस्स वा हीरस्स वा हेट्ठिमन्तं फुसति, अयं उक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं उक्कट्ठोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति, अन्तोगतमेव होति, अयं उक्कट्ठुक्कट्ठो नाम पत्तो.
नाळिकोदनन्ति मगधनाळिया एकाय तण्डुलनाळिया ओदनं. पत्थोदनन्ति मगधनाळिया उपड्ढनाळिकोदनं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन नाममत्ते विसेसो – सचे नाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं वुत्तनयेनेव हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं मज्झिमो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं मज्झिमोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगतमेव होति, अयं मज्झिमुक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे पत्थोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं ओमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं ओमकोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न पापुणाति अन्तोगतमेव होति, अयं ओमकुक्कट्ठो नाम पत्तोति एवमेते नव पत्ता. तेसु द्वे अपत्ता उक्कट्ठुक्कट्ठो च ओमकोमको च. ‘‘ततो उक्कट्ठो अपत्तो ओमको अपत्तो’’ति इदञ्हि एते सन्धाय वुत्तं. उक्कट्ठुक्कट्ठो हि एत्थ उक्कट्ठतो उक्कट्ठत्ता ‘‘ततो उक्कट्ठो अपत्तो’’ति वुत्तो. ओमकोमको च ओमकतो ओमकत्ता ततो ओमको अपत्तोति वुत्तो. तस्मा एते भाजनपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बा, न अधिट्ठानुपगा, न विकप्पनुपगा. इतरे पन सत्त अधिट्ठहित्वा वा विकप्पेत्वा वा परिभुञ्जितब्बा, एवं अकत्वा तं दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति तं सत्तविधम्पि पत्तं दसाहपरमं कालं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं.
६०७. निस्सग्गियं पत्तं अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जतीति यागुं पिवित्वा धोते दुक्कटं, खञ्जकं खादित्वा भत्तं भुञ्जित्वा धोते दुक्कटन्ति एवं पयोगे पयोगे दुक्कटं.
६०८. अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति विकप्पेतीति एत्थ पन पमाणयुत्तस्सपि अधिट्ठानविकप्पनुपगत्तं एवं वेदितब्बं – अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि पक्को अधिट्ठानुपगो, उभोपि यं मूलं दातब्बं, तस्मिं दिन्नेयेव. सचे एकोपि पाको ऊनो होति, काकणिकमत्तम्पि वा मूलं अदिन्नं, न अधिट्ठानुपगो. सचेपि पत्तसामिको वदति ‘‘यदा तुम्हाकं मूलं भविस्सति, तदा दस्सथ, अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जथा’’ति नेव अधिट्ठानुपगो होति, पाकस्स हि ऊनत्ता पत्तसङ्खं न गच्छति, मूलस्स सकलस्स वा एकदेसस्स वा अदिन्नत्ता सकभावं न उपेति, अञ्ञस्सेव सन्तको होति, तस्मा पाके च मूले च निट्ठितेयेव अधिट्ठानुपगो होति. यो अधिट्ठानुपगो, स्वेव विकप्पनुपगो, सो हत्थं आगतोपि अनागतोपि अधिट्ठातब्बो विकप्पेतब्बो वा. यदि हि पत्तकारको मूलं लभित्वा सयं वा दातुकामो हुत्वा ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकं पत्तं कत्वा असुकदिवसे नाम पचित्वा ठपेस्सामी’’ति वदति, भिक्खु च तेन परिच्छिन्नदिवसतो दसाहं अतिक्कामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन पत्तकारको ‘‘अहं तुम्हाकं पत्तं कत्वा पचित्वा सासनं पेसेस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, तेन पेसितभिक्खु पन तस्स भिक्खुनो न आरोचेति, अञ्ञो दिस्वा वा सुत्वा वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, पत्तो निट्ठितो’’ति आरोचेति, एतस्स आरोचनं नपमाणं. यदा पन तेन पेसितोयेव आरोचेति, तस्स वचनं सुतदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पत्तकारको ‘‘अहं तुम्हाकं पत्तं कत्वा पचित्वा कस्सचि हत्थे पहिणिस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, पत्तं गहेत्वा आगतभिक्खु पन अत्तनो परिवेणे ठपेत्वा तस्स न आरोचेति, अञ्ञो कोचि भणति ‘‘अपि, भन्ते, अधुना आभतो पत्तो सुन्दरो’’ति! ‘‘कुहिं, आवुसो, पत्तो’’ति? ‘‘इत्थन्नामस्स हत्थे पेसितो’’ति. एतस्सपि वचनं न पमाणं. यदा पन सो भिक्खु पत्तं देति, लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं. तस्मा दसाहं अनतिक्कामेत्वाव अधिट्ठातब्बो विकप्पेतब्बो वा.
तत्थ द्वे पत्तस्स अधिट्ठाना – कायेन वा अधिट्ठाति, वाचाय वा अधिट्ठाति. तेसं वसेन अधिट्ठहन्तेन च ‘‘इमं पत्तं पच्चुद्धरामी’’ति वा ‘‘एतं पत्तं पच्चुद्धरामी’’ति वा एवं सम्मुखे वा परम्मुखे वा ठितं पुराणपत्तं पच्चुद्धरित्वा अञ्ञस्स वा दत्वा नवं पत्तं यत्थ कत्थचि ठितं हत्थेन परामसित्वा ‘‘इमं पत्तं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन वा अधिट्ठातब्बो, वचीभेदं कत्वा वाचाय वा अधिट्ठातब्बो. तत्र दुविधं अधिट्ठानं – सचे हत्थपासे होति ‘‘इमं पत्तं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. अथ अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा सामन्तविहारे वा होति, ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं पत्तं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा.
अधिट्ठहन्तेन पन एककेन अधिट्ठातुम्पि वट्टति, अञ्ञस्स सन्तिके अधिट्ठातुम्पि वट्टति. अञ्ञस्स सन्तिके अयमानिसंसो – सचस्स ‘‘अधिट्ठितो नु खो मे, नो’’ति विमति उप्पज्जति, इतरो सारेत्वा विमतिं छिन्दिस्सतीति. सचे कोचि दस पत्ते लभित्वा सब्बेव अत्तनाव परिभुञ्जितुकामो होति, न सब्बे अधिट्ठातब्बा. एकं पत्तं अधिट्ठाय पुनदिवसे तं पच्चुद्धरित्वा अञ्ञो अधिट्ठातब्बो. एतेनुपायेन वस्ससतम्पि परिहरितुं सक्का.
एवं अप्पमत्तस्स भिक्खुनो सिया अधिट्ठानविजहनन्ति? सिया. सचे हि अयं पत्तं अञ्ञस्स वा देति, विब्भमति वा सिक्खं वा पच्चक्खाति, कालं वा करोति, लिङ्गं वास्स परिवत्तति, पच्चुद्धरति वा, पत्ते वा छिद्दं होति, अधिट्ठानं विजहति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘दिन्नविब्भन्तपच्चक्खा, कालंकिरियकतेन च;
लिङ्गपच्चुद्धरा चेव, छिद्देन भवति सत्तम’’न्ति.
चोरहरणविस्सासग्गाहेहिपि विजहतियेव. कित्तकेन छिद्देन अधिट्ठानं भिज्जति? येन कङ्गुसित्थं निक्खमति चेव पविसति च. इदञ्हि सत्तन्नं धञ्ञानं लामकधञ्ञसित्थं, तस्मिं अयचुण्णेन वा आणिया वा पटिपाकतिके कते दसाहब्भन्तरे पुन अधिट्ठातब्बो. अयं ताव ‘‘अन्तोदसाहं अधिट्ठेति विकप्पेती’’ति एत्थ अधिट्ठाने विनिच्छयो.
विकप्पने पन द्वे विकप्पना – सम्मुखाविकप्पना च परम्मुखाविकप्पना च. कथं सम्मुखाविकप्पना होति? पत्तानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं. अयमेका सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभुञ्जितुं वा विस्सज्जेतुं वा अधिट्ठातुं वा न वट्टति. ‘‘मय्हं सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं पन वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
अपरो नयो – तथेव पत्तानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा तस्सेव भिक्खुनो सन्तिके ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स अत्तना अभिरुचितस्स यस्स कस्सचि नामं गहेत्वा ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो विकप्पेमी’’ति वा ‘‘तिस्साय भिक्खुनिया सिक्खमानाय सामणेरस्स तिस्साय सामणेरिया विकप्पेमी’’ति वा वत्तब्बं, अयं अपरापि सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो सन्तकं…पे… तिस्साय सामणेरिया सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
कथं परम्मुखाविकप्पना होति? पत्तानं तथेव एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मी’’ति वत्तब्बं. तेन वत्तब्बो – ‘‘को ते मित्तो वा सन्दिट्ठो वा’’ति? ततो इतरेन पुरिमनयेनेव ‘‘तिस्सो भिक्खूति वा…पे… तिस्सा सामणेरी’’ति वा वत्तब्बं. पुन तेन भिक्खुना ‘‘अहं तिस्सस्स भिक्खुनो दम्मी’’ति वा…पे… ‘‘तिस्साय सामणेरिया दम्मी’’ति वा वत्तब्बं, अयं परम्मुखाविकप्पना. एत्तावत्ता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना दुतियसम्मुखाविकप्पनायं वुत्तनयेनेव ‘‘इत्थन्नामस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
इमासं पन द्विन्नं विकप्पनानं नानाकरणं, अवसेसो च वचनक्कमो सब्बो पठमकथिनसिक्खापदवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो सद्धिं समुट्ठानादीहीति.
पत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना
६०९. तेन समयेनाति ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदं. तत्थ न यापेतीति सो किर यदि अरियसावको नाभविस्सा, अञ्ञथत्तम्पि अगमिस्सा, एवं तेहि उब्बाळ्हो, सोतापन्नत्ता पन केवलं सरीरेनेव न यापेति, तेन वुत्तं – ‘‘अत्तनापि न यापेति, पुत्तदारापिस्स किलमन्ती’’ति.
६१२-३. ऊनपञ्चबन्धनेनाति एत्थ ऊनानि पञ्च बन्धनानि अस्साति ऊनपञ्चबन्धनो, नास्स पञ्च बन्धनानि पूरेन्तीति अत्थो, तेन ऊनपञ्चबन्धनेन. इत्थम्भूतस्स लक्खणे करणवचनं. तत्थ यस्मा अबन्धनस्सापि पञ्च बन्धनानि न पूरेन्ति, सब्बसो नत्थिताय, तस्मा पदभाजने ‘‘अबन्धनो वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘ऊनपञ्चबन्धनेना’’ति च वुत्तत्ता यस्स पञ्चबन्धनो पत्तो होति, तस्स सो अपत्तो, तस्मा अञ्ञं विञ्ञापेतुं वट्टति. बन्धनञ्च नामेतं यस्मा बन्धनोकासे सति होति, असति न होति, तस्मा तस्स लक्खणं दस्सेतुं ‘‘अबन्धनोकासो नामा’’तिआदि वुत्तं.
द्वङ्गुला राजि न होतीति मुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलप्पमाणा एकापि राजि न होति. यस्स द्वङ्गुला राजि होतीति यस्स पन तादिसा एका राजि होति, सो तस्सा राजिया हेट्ठिमपरियन्ते पत्तवेधकेन विज्झित्वा पचित्वा सुत्तरज्जुक-मकचिरज्जुकादीहि वा तिपुसुत्तकेन वा बन्धितब्बो, तं बन्धनं आमिसस्स अलग्गनत्थं तिपुपट्टकेन वा केनचि बद्धसिलेसेन वा पटिच्छादेतब्बं. सो च पत्तो अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितब्बो, सुखुमं वा छिद्दं कत्वा बन्धितब्बो. सुद्धेहि पन मधुसित्थकलाखासज्जुलसादीहि बन्धितुं न वट्टति. फाणितं झापेत्वा पासाणचुण्णेन बन्धितुं वट्टति. मुखवट्टिसमीपे पन पत्तवेधकेन विज्झियमानो कपालस्स बहलत्ता भिज्जति, तस्मा हेट्ठा विज्झितब्बो. यस्स पन द्वे राजियो एकायेव वा चतुरङ्गुला, तस्स द्वे बन्धनानि दातब्बानि. यस्स तिस्सो एकायेव वा छळङ्गुला, तस्स तीणि. यस्स चतस्सो एकायेव वा अट्ठङ्गुला, तस्स चत्तारि. यस्स पञ्च एकायेव वा दसङ्गुला, सो बद्धोपि अबद्धोपि अपत्तोयेव, अञ्ञो विञ्ञापेतब्बो. एस ताव मत्तिकापत्ते विनिच्छयो.
अयोपत्ते पन सचेपि पञ्च वा अतिरेकानि वा छिद्दानि होन्ति, तानि चे अयचुण्णेन वा आणिया वा लोहमण्डलकेन वा बद्धानि मट्ठानि होन्ति, स्वेव पत्तो परिभुञ्जितब्बो, न अञ्ञो विञ्ञापेतब्बो. अथ पन एकम्पि छिद्दं महन्तं होति, लोहमण्डलकेन बद्धम्पि मट्ठं न होति, पत्ते आमिसं लग्गति, अकप्पियो होति, अयं अपत्तो. अञ्ञो विञ्ञापेतब्बो.
६१५. थेरो वत्तब्बोति पत्ते आनिसंसं दस्सेत्वा ‘‘अयं, भन्ते, पत्तो पमाणयुत्तो सुन्दरो थेरानुरूपो, तं गण्हथा’’ति वत्तब्बो. यो न गण्हेय्याति अनुकम्पाय न गण्हन्तस्स दुक्कटं. यो पन सन्तुट्ठिया ‘‘किं मे अञ्ञेन पत्तेना’’ति न गण्हाति, तस्स अनापत्ति. पत्तपरियन्तोति एवं परिवत्तेत्वा परियन्ते ठितपत्तो.
न अदेसेति मञ्चपीठछत्तनागदन्तकादिके अदेसे, न निक्खिपितब्बो. यत्थ पुरिमं सुन्दरं पत्तं ठपेति, तत्थेव ठपेतब्बो. पत्तस्स हि निक्खिपनदेसो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आधारक’’न्तिआदिना नयेन खन्धके वुत्तोयेव.
न अभोगेनाति यागुरन्धनरजनपचनादिना अपरिभोगेन न परिभुञ्जितब्बो. अन्तरामग्गे पन ब्याधिम्हि उप्पन्ने अञ्ञस्मिं भाजने असति मत्तिकाय लिम्पेत्वा यागुं वा पचितुं उदकं वा तापेतुं वट्टति.
न विस्सज्जेतब्बोति अञ्ञस्स न दातब्बो. सचे पन सद्धिविहारिको वा अन्तेवासिको वा अञ्ञं वरपत्तं ठपेत्वा ‘‘अयं मय्हं सारुप्पो, अयं थेरस्सा’’ति गण्हाति, वट्टति. अञ्ञो वा तं गहेत्वा अत्तनो पत्तं देति, वट्टति. ‘‘मय्हमेव पत्तं आहरा’’ति वत्तब्बकिच्चं नत्थि.
६१७. पवारितानन्ति एत्थ सङ्घवसेन पवारितट्ठाने पञ्चबन्धनेनेव वट्टति. पुग्गलवसेन पवारितट्ठाने ऊनपञ्चबन्धनेनापि वट्टतीति कुरुन्दियं वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना
६१८. तेन समयेनाति भेसज्जसिक्खापदं. तत्थ अत्थो, भन्तेति राजा भिक्खू उय्युत्तप्पयुत्ते थेरस्स लेणत्थाय पब्भारं सोधेन्ते दिस्वा आरामिकं दातुकामो पुच्छि.
६१९-२१. पाटियेक्कोति विसुं एको. मालाकितेति कतमाले मालाधरे, कुसुममालापटिमण्डितेति अत्थो. तिणण्डुपकन्ति तिणचुम्बटकं. पटिमुञ्चीति ठपेसि. सा अहोसि सुवण्णमालाति दारिकाय सीसे ठपितमत्तायेव थेरस्स अधिट्ठानवसेन सुवण्णपदुममाला अहोसि. तञ्हि तिणण्डुपकं सीसे ठपितमत्तमेव ‘‘सुवण्णमाला होतू’’ति थेरो अधिट्ठासि. दुतियम्पि खो…पे…. तेनुपसङ्कमीति दुतियदिवसेयेव उपसङ्कमि.
सुवण्णन्ति अधिमुच्चीति ‘‘सोवण्णमयो होतू’’ति अधिट्ठासि. पञ्चन्नं भेसज्जानन्ति सप्पिआदीनं. बाहुलिकाति पच्चयबाहुलिकताय पटिपन्ना. कोलम्बेपि घटेपीतिएत्थ कोलम्बा नाम महामुखचाटियो वुच्चन्ति. ओलीनविलीनानीति हेट्ठा च उभतोपस्सेसु च गळितानि. ओकिण्णविकिण्णाति सप्पिआदीनं गन्धेन भूमिं खनन्तेहि ओकिण्णा, भित्तियो खनन्तेहि उपरि सञ्चरन्तेहि च विकिण्णा. अन्तोकोट्ठागारिकाति अब्भन्तरे संविहितकोट्ठागारा.
६२२. पटिसायनीयानीति पटिसायितब्बानि, परिभुञ्जितब्बानीति अत्थो. भेसज्जानीति भेसज्जकिच्चं करोन्तु वा मा वा, एवं लद्धवोहारानि. ‘‘गोसप्पी’’तिआदीहि लोके पाकटं दस्सेत्वा ‘‘येसं मंसं कप्पती’’ति इमिना अञ्ञेसम्पि मिगरोहितससादीनं सप्पिं सङ्गहेत्वा दस्सेसि. येसञ्हि खीरं अत्थि, सप्पिपि तेसं अत्थियेव, तं पन सुलभं वा होतु दुल्लभं वा, असम्मोहत्थं वुत्तं. एवं नवनीतम्पि.
सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्बानीति सन्निधिं कत्वा निदहित्वा परिभुञ्जितब्बानि. कथं? पाळिया आगतसप्पिआदीसु सप्पि ताव पुरेभत्तं पटिग्गहितं तदहुपुरेभत्तं सामिसम्पि निरामिसम्पि परिभुञ्जितुं वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसं परिभुञ्जितब्बं. सत्ताहातिक्कमे सचे एकभाजने ठपितं, एकं निस्सग्गियं. सचे बहूसु वत्थुगणनाय निस्सग्गियानि, पच्छाभत्तं पटिग्गहितं सत्ताहं निरामिसमेव वट्टति. पुरेभत्तं वा पच्छाभत्तं वा उग्गहितकं कत्वा निक्खित्तं अज्झोहरितुं न वट्टति; अब्भञ्जनादीसु उपनेतब्बं. सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति, अनज्झोहरणीयतं आपन्नत्ता. ‘‘पटिसायनीयानी’’ति हि वुत्तं. सचे अनुपसम्पन्नो पुरेभत्तं पटिग्गहितनवनीतेन सप्पिं कत्वा देति, पुरेभत्तं सामिसं वट्टति. सचे सयं करोति, सत्ताहम्पि निरामिसमेव वट्टति. पच्छाभत्तं पटिग्गहितनवनीतेन पन येन केनचि कतसप्पि सत्ताहम्पि निरामिसमेव वट्टति. उग्गहितकेन कते पुब्बे वुत्तसुद्धसप्पिनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो.
पुरेभत्तं पटिग्गहितखीरेन वा दधिना वा कतसप्पि अनुपसम्पन्नेन कतं सामिसम्पि तदहुपुरेभत्तं वट्टति. सयंकतं निरामिसमेव वट्टति. नवनीतं तापेन्तस्स हि सामंपाको न होति, सामंपक्केन पन तेन सद्धिं आमिसं न वट्टति. पच्छाभत्ततो पट्ठाय च न वट्टतियेव. सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति, सवत्थुकस्स पटिग्गहितत्ता, ‘‘तानि पटिग्गहेत्वा’’ति हि वुत्तं. पच्छाभत्तं पटिग्गहितेहि कतं पन अब्भञ्जनादीसु उपनेतब्बं. पुरेभत्तम्पि च उग्गहितकेहि कतं उभयेसम्पि सत्ताहातिक्कमे अनापत्ति. एसेव नयो अकप्पियमंससप्पिम्हि. अयं पन विसेसो – यत्थ पाळियं आगतसप्पिना निस्सग्गियं, तत्थ इमिना दुक्कटं. अन्धकट्ठकथायं कारणपतिरूपकं वत्वा मनुस्ससप्पि च नवनीतञ्च पटिक्खित्तं, तं दुप्पटिक्खित्तं, सब्बअट्ठकथासु अनुञ्ञातत्ता. परतो चस्स विनिच्छयोपि आगच्छिस्सति.
पाळियं आगतं नवनीतम्पि पुरेभत्तं पटिग्गहितं तदहुपुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय निरामिसमेव. सत्ताहातिक्कमे नानाभाजनेसु ठपिते भाजनगणनाय एकभाजनेपि अमिस्सेत्वा पिण्डपिण्डवसेन ठपिते पिण्डगणनाय निस्सग्गियानि. पच्छाभत्तं पटिग्गहितं सप्पिनयेनेव वेदितब्बं. एत्थ पन दधिगुळिकायोपि तक्कबिन्दूनिपि होन्ति, तस्मा तं धोतं वट्टतीति उपड्ढत्थेरा आहंसु. महासीवत्थेरो पन ‘‘भगवता अनुञ्ञातकालतो पट्ठाय तक्कतो उद्धटमत्तमेव खादिंसू’’ति आह. तस्मा नवनीतं परिभुञ्जन्तेन धोवित्वा दधितक्कमक्खिकाकिपिल्लिकादीनि अपनेत्वा परिभुञ्जितब्बं. पचित्वा सप्पिं कत्वा परिभुञ्जितुकामेन अधोतम्पि पचितुं वट्टति. यं तत्थ दधिगतं वा तक्कगतं वा तं खयं गमिस्सति, एत्तावता हि सवत्थुकपटिग्गहितं नाम न होतीति अयमेत्थ अधिप्पायो. आमिसेन सद्धिं पक्कत्ता पन तस्मिम्पि कुक्कुच्चायन्ति कुक्कुच्चका. इदानि उग्गहेत्वा ठपितनवनीते च पुरेभत्तं खीरदधीनि पटिग्गहेत्वा कतनवनीते च पच्छाभत्तं तानि पटिग्गहेत्वा कतनवनीते च उग्गहितेहि कतनववीते च अकप्पियमंसनवनीते च सब्बो आपत्तानापत्तिपरिभोगापरिभोगनयो सप्पिम्हि वुत्तक्कमेनेव गहेतब्बो.
तेलभिक्खाय पविट्ठानं पन भिक्खूनं तत्थेव सप्पिम्पि नवनीतम्पि पक्कतेलम्पि अपक्कतेलम्पि आकिरन्ति, तत्थ तक्कदधिबिन्दूनिपि भत्तसित्थानिपि तण्डुलकणापि मक्खिकादयोपि होन्ति. आदिच्चपाकं कत्वा परिस्सावेत्वा गहितं सत्ताहकालिकं होति, पटिग्गहेत्वा ठपितभेसज्जेहि सद्धिं पचित्वा नत्थुपानम्पि कातुं वट्टति. सचे वद्दलिसमये लज्जि सामणेरो यथा तत्थ पतिततण्डुलकणादयो न पच्चन्ति, एवं सामिसपाकं मोचेन्तो अग्गिम्हि विलीयापेत्वा परिस्सावेत्वा पुन पचित्वा देति, पुरिमनयेनेव सत्ताहं वट्टति.
तेलेसु तिलतेलं ताव पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय निरामिसमेव. सत्ताहातिक्कमे पनस्स भाजनगणनाय निस्सग्गियभावो वेदितब्बो. पच्छाभत्तं पटिग्गहितं सत्ताहं निरामिसमेव वट्टति. उग्गहितकं कत्वा निक्खित्तं अज्झोहरितुं न वट्टति, सीसमक्खनादीसु उपनेतब्बं, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. पुरेभत्तं तिले पटिग्गहेत्वा कततेलं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय अनज्झोहरणीयं होति, सीसमक्खनादीसु उपनेतब्बं, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. पच्छाभत्तं तिले पटिग्गहेत्वा कततेलं अनज्झोहरणीयमेव, सवत्थुकपटिग्गहितत्ता, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति, सीसमक्खनादीसु उपनेतब्बं. पुरेभत्तं वा पच्छाभत्तं वा उग्गहितकतिलेहि कततेलेपि एसेव नयो.
पुरेभत्तं पटिग्गहितकतिले भज्जित्वा वा तिलपिट्ठं वा सेदेत्वा उण्होदकेन वा तेमेत्वा कततेलं सचे अनुपसम्पन्नेन कतं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति. अत्तना कततेलं पन निब्बट्टितत्ता पुरेभत्तं निरामिसमेव वट्टति. सामंपक्कत्ता सामिसं न वट्टति, सवत्थुकपटिग्गहितत्ता पन पच्छाभत्ततो पट्ठाय उभयम्पि अनज्झोहरणीयं, सीसमक्खनादीसु उपनेतब्बं, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. यदि पन अप्पं उण्होदकं होति अब्भुक्किरणमत्तं, अब्बोहारिकं होति, सामपाकगणनं न गच्छति. सासपतेलादीसुपि अवत्थुकपटिग्गहितेसु अवत्थुकतिलतेले वुत्तसदिसोव विनिच्छयो.
सचे पन पुरेभत्तं पटिग्गहितानं सासपादीनं चुण्णेहि आदिच्चपाकेन सक्का तेलं कातुं, तं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय निरामिसमेव, सत्ताहातिक्कमे निस्सग्गियं. यस्मा पन सासपमधुकचुण्णादीनि सेदेत्वा एरण्डकट्ठीनि च भज्जित्वा एव तेलं करोन्ति, तस्मा तेसं तेलं अनुपसम्पन्नेहि कतं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति. वत्थूनं यावजीविकत्ता पन सवत्थुकपटिग्गहणे दोसो नत्थीति. अत्तना कतं सत्ताहं निरामिसपरिभोगेनेव परिभुञ्जितब्बं. उग्गहितकेहि कतं अनज्झोहरणीयं बाहिरपरिभोगे वट्टति, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति.
तेलकरणत्थाय सासपमधुकएरण्डकट्ठीनि वा पटिग्गहेत्वा कतं तेलं सत्ताहकालिकं. दुतियदिवसे कतं छाहं वट्टति. ततियदिवसे कतं पञ्चाहं वट्टति. चतुत्थ-पञ्चम-छट्ठसत्तामदिवसे कतं तदहेव वट्टति. सचे याव अरुणस्स उग्गमना तिट्ठति, निस्सग्गियं. अट्ठमे दिवसे कतं अनज्झोहरणीयं. अनिस्सग्गियत्ता पन बाहिरपरिभोगे वट्टति. सचेपि न करोति, तेलत्थाय गहितसासपादीनं सत्ताहातिक्कमने दुक्कटमेव. पाळियं पन अनागतानि अञ्ञानिपि नाळिकेरनिम्बकोसम्बककरमन्दअतसीआदीनं तेलानि अत्थि, तानि पटिग्गहेत्वा सत्ताहं अतिक्कामयतो दुक्कटं होति. अयमेतेसु विसेसो. सेसं यावकालिकवत्थुं यावजीविकवत्थुञ्च सल्लक्खेत्वा सामंपाकसवत्थुकपुरेभत्तपच्छाभत्तपटिग्गहितउग्गहितकवत्थुविधानं सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
६२३. वसातेलन्ति ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वसानि भेसज्जानि, अच्छवसं, मच्छवसं, सुसुकावसं, सूकरवसं, गद्रभवस’’न्ति (महाव. २६२) एवं अनुञ्ञातवसानं तेलं. एत्थ च ‘‘अच्छवस’’न्ति वचनेन ठपेत्वा मनुस्सवसं सब्बेसं अकप्पियमंसान वसा अनुञ्ञाता. मच्छग्गहणेन च सुसुकापि गहिता होन्ति, वाळमच्छत्ता पन विसुं वुत्तं. मच्छादिग्गहणेन चेत्थ सब्बेसम्पि कप्पियमंसानं वसा अनुञ्ञाता. मंसेसु हि दसमनउस्स-हत्थि-अस्स-सुनख-अहि-सीह-ब्यग्घ-दीपि-अच्छ-तरच्छानं मंसानि अकप्पियानि. वसासु एका मनुस्सवसाव. खीरादीसु अकप्पियं नाम नत्थि.
अनुपसम्पन्नेहि कतनिब्बट्टितवसातेलं पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति. पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसमेव वट्टति. यं पन तत्थ सुखुमरजसदिसं मंसं वा न्हारु वा अट्ठि वा लोहितं वा होति, तं अब्बोहारिकं. सचे पन वसं पटिग्गहेत्वा सयं करोति, पुरेभत्तं पटिग्गहेत्वा पचित्वा परिस्सावेत्वा सत्ताहं निरामिसपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बं. निरामिसपरिभोगञ्हि सन्धाय इदं वुत्तं – ‘‘काले पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितु’’न्ति (महाव. २६२). तत्रापि अब्बोहारिकं अब्बोहारिकमेव. पच्छाभत्तं पन पटिग्गहितुं वा कातुं वा न वट्टतियेव. वुत्तञ्हेतं –
‘‘विकाले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं विकाले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति तिण्णं दुक्कटानं. काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं विकाले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति द्विन्नं दुक्कटानं. काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं काले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, अनापत्ती’’ति.
उपतिस्सत्थेरं पन अन्तेवासिका पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, सप्पिनवनीतवसानि एकतो पचित्वा निब्बट्टितानि वट्टन्ति, न वट्टन्ती’’ति? ‘‘न वट्टन्ति, आवुसो’’ति. थेरो किरेत्थ पक्कतेलकसटे विय कुक्कुच्चायति. ततो नं उत्तरि पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, नवनीते दधिगुळिका वा तक्कबिन्दु वा होति, एतं वट्टती’’ति? ‘‘एतम्पि, आवुसो, न वट्टती’’ति. ततो नं आहंसु – ‘‘भन्ते, एकतो पचित्वा संसट्ठानि तेजवन्तानि होन्ति, रोगं निग्गण्हन्ती’’ति? ‘‘साधावुसो’’ति थेरो सम्पटिच्छि.
महासुमत्थेरो पनाह – ‘‘कप्पियमंसवसा सामिसपरिभोगे वट्टति, इतरा निरामिसपरिभोगे वट्टती’’ति. महापदुमत्थेरो पन ‘‘इदं कि’’न्ति पटिक्खिपित्वा ‘‘ननु वाताबाधिका भिक्खू पञ्चमूलकसावयागुयं अच्छसूकरतेलादीनि पक्खिपित्वा यागुं पिवन्ति, सा तेजुस्सदत्ता रोगं निग्गण्हाती’’ति वत्वा ‘‘वट्टती’’ति आह.
मधु नाम मक्खिकामधूति मधुकरीहि नाम मधुमक्खिकाहि खुद्दकमक्खिकाहि भमरमक्खिकाहि च कतं मधु. तं पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसपरिभोगम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसपरिभोगमेव वट्टति. सत्ताहातिक्कमे सचे सिलेससदिसं महामधुं खण्डं खण्डं कत्वा ठपितं, इतरं वा नानाभाजनेसु, वत्थुगणनाय निस्सग्गियानि. सचे एकमेव खण्डं, एकभाजने वा इतरं एकमेव निस्सग्गियं. उग्गहितकं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, अरुमक्खनादीसु उपनेतब्बं. मधुपटलं वा मधुसित्थकं वा सचे मधुना अमक्खितं परिसुद्धं, यावजीविकं. मधुमक्खितं पन मधुगतिकमेव. चीरिका नाम सपक्खा दीघमक्खिका, तुम्बलनामिका च अट्ठिपक्खा काळमहाभमरा होन्ति, तेसं आसयेसु निय्याससदिसं मधु होति, तं यावजीविकं.
फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्तन्ति उच्छुरसं उपादाय अपक्का वा अवत्थुकपक्का वा सब्बापि अवत्थुका उच्छुविकति फाणितन्ति वेदितब्बा. तं फाणितं पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसमेव वट्टति. सत्ताहातिक्कमे वत्थुगणनाय निस्सग्गियं. बहू पिण्डा चुण्णेत्वा एकभाजने पक्खित्ता होन्ति घनसन्निवेसा, एकमेव निस्सग्गियं. उग्गहितकं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, घरधूपनादीसु उपनेतब्बं. पुरेभत्तं पटिग्गहितेन अपरिस्सावितउच्छुरसेन कतफाणितं सचे अनुपसम्पन्नेन कतं, सामिसम्पि वट्टति. सयंकतं निरामिसमेव वट्टति. पच्छाभत्ततो पट्ठाय पन सवत्थुकपटिग्गहितत्ता अनज्झोहरणीयं, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. पच्छाभत्तं अपरिस्सावितपटिग्गहितेन कतम्पि अनज्झोहरणीयमेव, सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. एस नयो उच्छुं पटिग्गहेत्वा कतफाणितेपि. पुरेभत्तं पन परिस्सावितपटिग्गहितकेन कतं सचे अनुपसम्पन्नेन कतं पुरेभत्तं सामिसम्पि वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसमेव. सयंकतं पुरेभत्तम्पि निरामिसमेव. पच्छाभत्तं परिस्सावितपटिग्गहितेन कतं पन निरामिसमेव सत्ताहं वट्टति. उग्गहितककतं वुत्तनयमेव. ‘‘झामउच्छुफाणितं वा कोट्टितउच्छुफाणितं वा पुरेभत्तमेव वट्टती’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तं.
महापच्चरियं पन ‘‘एतं सवत्थुकपक्कं वट्टति, नो वट्टती’’ति पुच्छं कत्वा ‘‘उच्छुफाणितं पच्छाभत्तं नोवट्टनकं नाम नत्थी’’ति वुत्तं, तं युत्तं. सीतुदकेन कतं मधुकपुप्फफाणितं पुरेभत्तं सामिसं वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसमेव. सत्ताहातिक्कमे वत्थुगणनाय दुक्कटं. खीरं पक्खिपित्वा कतं मधुकफाणितं यावकालिकं. खण्डसक्खरं पन खीरजल्लिकं अपनेत्वा सोधेन्ति, तस्मा वट्टति. मधुकपुप्फं पन पुरेभत्तं अल्लं वट्टति, भज्जितम्पि वट्टति. भज्जित्वा तिलादीहि मिस्सं वा अमिस्सं वा कत्वा कोट्टितम्पि वट्टति. यदि पन तं गहेत्वा मेरयत्थाय योजेन्ति, योजितं बीजतो पट्ठाय न वट्टति. कदली-खज्जूरी-अम्ब-लबुज-पनस-चिञ्चादीनं सब्बेसं यावकालिकफलानं फाणितं यावकालिकमेव. मरिचपक्केहि फाणितं करोन्ति, तं यावजीविकं.
तानि पटिग्गहेत्वाति सचेपि सब्बानिपि पटिग्गहेत्वा एक घटे अविनिब्भोगानि कत्वा निक्खिपति, सत्ताहातिक्कमे एकमेव निस्सग्गियं. विनिभुत्तेसु पञ्च निस्सग्गियानि. सत्ताहं पन अनतिक्कामेत्वा गिलानेनपि अगिलानेनपि वुत्तनयेनेव यथासुखं परिभुञ्जितब्बं. सत्तविधञ्हि ओदिस्सं नाम – ब्याधिओदिस्सं, पुग्गलोदिस्सं, कालोदिस्सं, समयोदिस्सं, देसोदिस्सं, वसोदिस्सं, भेसज्जोदिस्सन्ति.
तत्थ ब्याधिओदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अमनुस्सिकाबाधे आमकमंसं आमकलोहित’’न्ति (महाव. २६४) एवं ब्याधिं उद्दिस्स अनुञ्ञातं, तं तेनेव आबाधेन आबाधिकस्स वट्टति, न अञ्ञस्स. तञ्च खो कालेपि विकालेपि कप्पियम्पि अकप्पियम्पि वट्टतियेव.
पुग्गलोदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, रोमन्थकस्स रोमन्थनं. न च, भिक्खवे, बहिमुखद्वारं नीहरित्वा अज्झोहरितब्ब’’न्ति (चूळव. २७३) एवं पुग्गलं उद्दिस्स अनुञ्ञातं, तं तस्सेव वट्टति, न अञ्ञस्स.
कालोदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चत्तारि महाविकटानि दातुं – गूथं, मुत्तं, छारिकं, मत्तिक’’न्ति (महाव. २६८) एवं अहिना दट्ठकालं उद्दिस्स अनुञ्ञातं, तं तस्मिंयेव काले अप्पटिग्गहितकम्पि वट्टति, न अञ्ञस्मिं.
समयोदिस्सं नाम – ‘‘गणभोजने अञ्ञत्र समया’’तिआदिना (पाचि. २१७) नयेन तं तं समयं उद्दिस्स अनुञ्ञाता अनापत्तियो, ता तस्मिं तस्मिंयेव समये अनापत्तियो होन्ति, न अञ्ञदा.
देसोदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, एवरूपेसु पच्चन्तिमेसु जनपदेसु विनयधरपञ्चमेन गणेन उपसम्पद’’न्ति (महाव. २५९) एवं पच्चन्तदेसे उद्दिस्स अनुञ्ञातानि उपसम्पदादीनि, तानि तत्थेव वट्टन्ति, न मज्झिमदेसे.
वसोदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वसानि भेसज्जानी’’ति (महाव. २६२) एवं वसानामेन अनुञ्ञातं, तं ठपेत्वा मनुस्सवसं सब्बेसं कप्पियाकप्पियवसानं तेलं तंतदत्थिकानं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितुं वट्टति.
भेसज्जोदिस्सं नाम – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्च भेसज्जानी’’ति (महाव. २६०-२६१) एवं भेसज्जनामेन अनुञ्ञातानि आहारत्थं फरितुं समत्थानि सप्पिनवनीततेलमधुफाणितन्ति. तानि पटिग्गहेत्वा तदहुपुरेभत्तं यथासुखं पच्छाभत्ततो पट्ठाय सति पच्चये वुत्तनयेनेव सत्ताहं परिभुञ्जितब्बानि.
६२४. सत्ताहातिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति सचेपि सासपमत्तं होति सकिं वा अङ्गुलिया गहेत्वा जिव्हाय सायनमत्तं निस्सज्जितब्बमेव, पाचित्तियञ्च देसेतब्बं.
न कायिकेन परिभोगेन परिभुञ्जितब्बन्ति कायो वा काये अरु वा न मक्खेतब्बं. तेहि मक्खितानि कासावकत्तरयट्ठिउपाहनपादकथलिकमञ्चपीठादीनिपि अपरिभोगानि. ‘‘द्वारवातपानकवाटेसुपि हत्थेन गहणट्ठानं न मक्खेतब्ब’’न्ति महापच्चरियं वुत्तं. ‘‘कसावे पन पक्खिपित्वा द्वारवातपानकवाटानि मक्खेतब्बानी’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तं.
अनापत्ति अन्तोसत्ताहं अधिट्ठेतीति सत्ताहब्भन्तरे सप्पिञ्च तेलञ्च वसञ्च मुद्धनितेलं वा अब्भञ्जनं वा मधुं अरुमक्खनं फाणितं घरधूपनं अधिट्ठेति, अनापत्ति. सचे अधिट्ठिततेलं अनधिट्ठिततेलभाजने आकिरितुकामो होति, भाजने चे सुखुमं छिद्दं पविट्ठं पविट्ठं तेलं पुराणतेलेन अज्झोत्थरीयति, पुन अधिट्ठातब्बं. अथ महामुखं होति, सहसाव बहुतेलं पविसित्वा पुराणतेलं अज्झोत्थरति, पुन अधिट्ठानकिच्चं नत्थि. अधिट्ठितगतिकमेव हि तं होति, एतेन नयेन अधिट्ठिततेलभाजने अनधिट्ठिततेलाकिरणम्पि वेदितब्बं.
६२५. विस्सज्जेतीति एत्थ सचे द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं अविभत्तं होति, सत्ताहातिक्कमे द्विन्नम्पि अनापत्ति, परिभुञ्जितुं पन न वट्टति. सचे येन पटिग्गहितं, सो इतरं भणति – ‘‘आवुसो, इमं तेलं सत्ताहमत्तं परिभुञ्ज त्व’’न्ति. सो च परिभोगं न करोति, कस्स आपत्ति? न कस्सचिपि आपत्ति. कस्मा? येन पटिग्गहितं तेन विस्सज्जितत्ता, इतरस्स अप्पटिग्गहितत्ता.
विनस्सतीति अपरिभोगं होति. चत्तेनातिआदीसु येन चित्तेन भेसज्जं चत्तञ्च वन्तञ्च मुत्तञ्च होति, तं चित्तं चत्तं वन्तं मुत्तन्ति वुच्चति. तेन चित्तेन पुग्गलो अनपेक्खोति वुच्चत्ति, एवं अनपेक्खो सामणेरस्स दत्वाति अत्थो. इदं कस्मा वुत्तं? ‘‘एवं अन्तोसत्ताहे दत्वा पच्छा लभित्वा परिभुञ्जन्तस्स अनापत्तिदस्सनत्थ’’न्ति महासुमत्थेरो आह. महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘नयिदं याचितब्बं, अन्तोसत्ताहे दिन्नस्स हि पुन परिभोगे आपत्तियेव नत्थि. सत्ताहातिक्कन्तस्स पन परिभोगे अनापत्तिदस्सनत्थमिदं वुत्त’’न्ति. तस्मा एवं दिन्नं भेसज्जं सचे सामणेरो अभिसङ्खरित्वा वा अनभिसङ्खरित्वा वा तस्स भिक्खुनो नत्थुकम्मत्थं ददेय्य, गहेत्वा नत्थुकम्मं कातब्बं. सचे बालो होति, दातुं न जानाति, अञ्ञेन भिक्खुना वत्तब्बो – ‘‘अत्थि ते, सामणेर, तेल’’न्ति ‘‘आम, भन्ते, अत्थी’’ति. ‘‘आहर, थेरस्स भेसज्जं करिस्सामा’’ति. एवम्पि वट्टति. सेसं उत्तानत्थमेव.
कथिनसमुट्ठानं, अकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं,
तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
भेसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना
६२६. तेन समयेनाति वस्सिकसाटिकसिक्खापदं. तत्थ वस्सिकसाटिका अनुञ्ञाताति चीवरक्खन्धके विसाखावत्थुस्मिं (महाव. ३४९ आदयो) अनुञ्ञाता. पटिकच्चेवाति पुरेयेव.
६२७. मासो सेसो गिम्हानन्ति चतुन्नं गिम्हमासानं एको पच्छिममासो सेसो. कत्वाति सिब्बनरजनकप्पपरियोसानेन निट्ठपेत्वा. करोन्तेन च एकमेव कत्वा समये अधिट्ठातब्बं, द्वे अधिट्ठातुं न वट्टन्ति.
अतिरेकमासे सेसे गिम्हानेति गिम्हाननामके अतिरेकमासे सेसे.
अतिरेकद्धमासे सेसे गिम्हाने कत्वा निवासेतीति एत्थ पन ठत्वा वस्सिकसाटिकाय परियेसनक्खेत्तं करणक्खेत्तं निवासनक्खेत्तं अधिट्ठानक्खेत्तन्ति चतुब्बिधं खेत्तं, कुच्छिसमयो पिट्ठिसमयोति दुविधो समयो, पिट्ठिसमयचतुक्कं कुच्छिसमयचतुक्कन्ति द्वे चतुक्कानि च वेदितब्बानि.
तत्थ जेट्ठमूलपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव काळपक्खुपोसथा, अयमेको अद्धमासो परियेसनक्खेत्तञ्चेव करणक्खेत्तञ्च. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं लद्धं कातुञ्च वट्टति, निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च न वट्टति. काळपक्खुपोसथस्स पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव आसाळ्हीपुण्णमा, अयमेको अद्धमासो परियेसनकरणनिवासनानं तिण्णम्पि खेत्तं. एतस्मिञ्हि अन्तरे परियेसितुं कातुं निवासेतुञ्च वट्टति, अधिट्ठातुंयेव न वट्टति. आसाळ्हीपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव कत्तिकपुण्णमा, इमे चत्तारो मासा परियेसनकरणनिवासनाधिट्ठानानं चतुन्नं खेत्तं. एतस्मिञ्हि अन्तरे अलद्धं परियेसितुं लद्धं कातुं निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च वट्टति. इदं ताव चतुब्बिधं खेत्तं वेदितब्बं.
कत्तिकपुण्णमासिया पन पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव जेट्ठमूलपुण्णमा, इमे सत्त मासा पिट्ठिसमयो नाम. एतस्मिञ्हि अन्तरे ‘‘कालो वस्सिकसाटिकाया’’तिआदिना नयेन सतुप्पादं कत्वा अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो वस्सिकसाटिकचीवरं निप्फादेन्तस्स इमिना सिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. ‘‘देथ मे वस्सिकसाटिकचीवर’’न्तिआदिना नयेन विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. वुत्तनयेनेव सतुप्पादं कत्वा ञातकपवारितट्ठानतो निप्फादेन्तस्स इमिनाव सिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्ति. वुत्तञ्हेतं परिवारे –
‘‘मातरं चीवरं याचे, नो च सङ्घे परिणतं;
केनस्स होति आपत्ति, अनापत्ति च ञातके;
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८१);
अयञ्हि पञ्हो इममत्थं सन्धाय वुत्तोति. एवं पिट्ठिसमयचतुक्कं वेदितब्बं.
जेट्ठमूलपुण्णमासिया पन पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव कत्तिकपुण्णमा, इमे पञ्च मासा कुच्छिसमयो नाम. एतस्मिञ्हि अन्तरे वुत्तनयेन सतुप्पादं कत्वा अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो वस्सिकसाटिकचीवरं निप्फादेन्तस्स वत्तभेदे दुक्कटं. ये मनुस्सा पुब्बेपि वस्सिकसाटिकचीवरं देन्ति, इमे पन सचेपि अत्तनो अञ्ञातकअप्पवारिता होन्ति, वत्तभेदो नत्थि, तेसु सतुप्पादकरणस्स अनुञ्ञातत्ता. विञ्ञतिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. इदं पन पकतिया वस्सिकसाटिकदायकेसुपि होतियेव. वुत्तनयेनेव सतुप्पादं कत्वा ञातकपवारितट्ठानतो निप्फादेन्तस्स इमिना सिक्खापदेन अनापत्ति. विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्ति. ‘‘न वत्तब्बा देथ मे’’ति इदञ्हि परियेसनकाले अञ्ञातकअप्पवारितेयेव सन्धाय वुत्तं. एवं कुच्छिसमयचतुक्कं वेदितब्बं.
नग्गो कायं ओवस्सापेति, आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ उदकफुसितगणनाय अकत्वा न्हानपरियोसानवसेन पयोगे पयोगे दुक्कटेन कारेतब्बो. सो च खो विवटङ्गणे आकासतो पतितउदकेनेव न्हायन्तो. न्हानकोट्ठकवापिआदीसु घटेहि आसित्तउदकेन वा न्हायन्तस्स अनापत्ति.
वस्सं उक्कड्ढियतीति एत्थ सचे कतपरियेसिताय वस्सिकसाटिकाय गिम्हानं पच्छिम मासं खेपेत्वा पुन वस्सानस्स पठममासं उक्कड्ढित्वा गिम्हानं पच्छिममासमेव करोन्ति, वस्सिकसाटिका धोवित्वा निक्खिपितब्बा. अनधिट्ठिता अविकप्पिता द्वे मासे परिहारं लभति, वस्सूपनायिकदिवसे अधिट्ठातब्बा. सचे सतिसम्मोसेन वा अप्पहोनकभावेन वा अकता होति, ते च द्वे मासे वस्सानस्स च चातुमासन्ति छ मासे परिहारं लभति. सचे पन कत्तिकमासे कथिनं अत्थरीयति, अपरेपि चत्तारो मासे लभति, एवं दस मासा होन्ति. ततो परम्पि सतिया पच्चासाय मूलचीवरं कत्वा ठपेन्तस्स एकमासन्ति एवं एकादस मासे परिहारं लभति. सचे पन एकाहद्वीहादिवसेन याव दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय अन्तोवस्से वा लद्धा चेव निट्ठिता च, कदा अधिट्ठातब्बाति एतं अट्ठकथासु न विचारितं. लद्धदिवसतो पट्ठाय अन्तोदसाहे निट्ठिता पन तस्मिंयेव अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बा. दसाहातिक्कमे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बा. दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति अयं नो अत्तनोमति. कस्मा? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) हि वुत्तं. तस्मा वस्सूपनायिकतो पुब्बे दसाहातिक्कमेपि अनापत्ति. ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति (पारा. ४६२) च वुत्तं. तस्मा एकाहद्वीहादिवसेन याव दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय अन्तोवस्से वा लद्धा चेव निट्ठिता च वुत्तनयेनेव अन्तोदसाहे वा तदहु वा अधिट्ठातब्बा, दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कमेतब्बा.
तत्थ सिया ‘‘वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति वचनतो ‘‘चातुमासब्भन्तरे यदा वा तदा वा अधिट्ठातुं वट्टती’’ति. यदि एवं, ‘‘कण्डुप्पटिच्छादिं याव आबाधा अधिट्ठातु’’न्ति वुत्तं सापि, च दसाहं अतिक्कामेतब्बा सिया. एवञ्च सति ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति इदं विरुज्झति. तस्मा यथावुत्तमेव गहेतब्बं, अञ्ञं वा अचलं कारणं लभित्वा छड्डेतब्बं. अपिच कुरुन्दियम्पि निस्सग्गियावसाने वुत्तं – ‘‘कदा अधिट्ठातब्बा? लद्धदिवसतो पट्ठाय अन्तोदसाहे निट्ठिता पन तस्मिंयेव अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बा. यदि नप्पहोति याव कत्तिकपुण्णमा परिहारं लभती’’ति.
६३०. अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकमेव सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि नग्गानं कायोवस्सापने अनापत्ति. एत्थ च महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा न्हायन्तस्स चोरुपद्दवो आपदा नाम. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना
६३१. तेन समयेनाति चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदं. तत्थ यम्पि त्याहन्ति यम्पि ते अहं. सो किर ‘‘मम पत्तचीवरउपाहनपच्चत्थरणानि वहन्तो मया सद्धिं चारिकं पक्कमिस्सती’’ति अदासि. तेनेवमाह. अच्छिन्दीति बलक्कारेन अग्गहेसि, सकसञ्ञाय गहितत्ता पनस्स पाराजिकं नत्थि, किलमेत्वा गहितत्ता आपत्ति पञ्ञत्ता.
६३३. सयं अच्छिन्दति निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति एकं चीवरं एकाबद्धानि च बहूनि अच्छिन्दतो एका आपत्ति. एकतो अबद्धानि विसुं विसुं ठितानि च बहूनि अच्छिन्दतो ‘‘सङ्घाटिं आहर, उत्तरासङ्गं आहरा’’ति एवं आहरापयतो च वत्थुगणनाय आपत्तियो. ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि आहरा’’ति वदतोपि एकवचनेनेव सम्बहुला आपत्तियो.
अञ्ञं आणापेति आपत्ति दुक्कटस्साति ‘‘चीवरं गण्हा’’ति आणापेति, एकं दुक्कटं. आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तियं ‘‘सङ्घाटिं गण्ह, उत्तरासङ्गं गण्हा’’ति वदतो वाचाय वाचाय दुक्कटं. ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि गण्हा’’ति वदतो एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियो.
६३४. अञ्ञं परिक्खारन्ति विकप्पनुपगपच्छिमचीवरं ठपेत्वा यं किञ्चि अन्तमसो सूचिम्पि. वेठेत्वा ठपितसूचीसुपि वत्थुगणनाय दुक्कटानि. सिथिलवेठितासु एवं. गाळ्हं कत्वा बद्धासु पन एकमेव दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं. सूचिघरे पक्खित्तासुपि एसेव नयो. थविकाय पक्खिपित्वा सिथिलबद्ध गाळ्हबद्धेसु तिकटुकादीसु भेसज्जेसुपि एसेव नयो.
६३५. सो वा देतीति ‘‘भन्ते, तुम्हाकंयेव इदं सारुप्प’’न्ति एवं वा देति, अथ वा पन ‘‘आवुसो, मयं तुय्हं ‘वत्तपटिपत्तिं करिस्सति, अम्हाकं सन्तिके उपज्झं गण्हिस्सति, धम्मं परियापुणिस्सती’ति चीवरं अदम्ह, सो दानि त्वं न वत्तं करोसि, न उपज्झं गण्हासि, न धम्मं परियापुणासी’’ति एवमादीनि वुत्तो ‘‘भन्ते, चीवरत्थाय मञ्ञे भणथ, इदं वो चीवर’’न्ति देति, एवम्पि सो वा देति. दिसापक्कन्तं वा पन दहरं ‘‘निवत्तेथ न’’न्ति भणति, सो न निवत्तति. चीवरं गहेत्वा रुन्धथाति, एवं चे निवत्तति, साधु. सचे ‘‘पत्तचीवरत्थाय मञ्ञे तुम्हे भणथ, गण्हथ न’’न्ति देति. एवम्पि सो वा देति, विब्भन्तं वा दिस्वा ‘‘मयं तुय्हं ‘वत्तं करिस्सती’ति पत्तचीवरं अदम्ह, सो दानि त्वं विब्भमित्वा चरसी’’ति वदति. इतरो ‘‘गण्हथ तुम्हाकं पत्तचीवर’’न्ति देति, एवम्पि सो वा देति. ‘‘मम सन्तिके उपज्झं गण्हन्तस्सेव देमि, अञ्ञत्थ गण्हन्तस्स न देमि. वत्तं करोन्तस्सेव देमि, अकरोन्तस्स न देमि, धम्मं परियापुणन्तस्सेव देमि, अपरियापुणन्तस्स न देमि, अविब्भमन्तस्सेव देमि, विब्भमन्तस्स न देमी’’ति एवं पन दातुं न वट्टति, ददतो दुक्कटं. आहरापेतुं पन वट्टति. चजित्वा दिन्नं अच्छिन्दित्वा गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना
६३६. तेन समयेनाति सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदं. तत्थ खोमन्ति खोमवाकेहि कतसुत्तं. कप्पासिकन्ति कप्पासतो निब्बत्तं. कोसेय्यन्ति कोसियंसूहि कन्तित्वा कतसुत्तं. कम्बलन्ति एळकलोमसुत्तं. साणन्ति साणवाकसुत्तं. भङ्गन्ति पाटेक्कं वाकसुत्तमेवाति एके. एतेहि पञ्चहि मिस्सेत्वा कतसुत्तं पन ‘‘भङ्ग’’न्ति वेदितब्बं.
वायापेति पयोगे पयोगे दुक्कटन्ति सचे तन्तवायस्स तुरिवेमादीनि नत्थि, तानि ‘‘अरञ्ञतो आहरिस्सामी’’ति वासिं वा फरसुं वा निसेति, ततो पट्ठाय यं यं उपकरणत्थाय वा चीवरवायनत्थाय वा करोति, सब्बत्थ तन्तवायस्स पयोगे पयोगे भिक्खुस्स दुक्कटं. दीघतो विदत्थिमत्ते तिरियञ्च हत्थमत्ते वीते निस्सग्गियं पाचित्तियं. महापच्चरियं पन ‘‘याव परियोसानं वायापेन्तस्स फलके फलके निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं. तम्पि इदमेव पमाणं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. विकप्पनुपगपच्छिमञ्हि चीवरसङ्ख्यं गच्छतीति.
अपिचेत्थ एवं विनिच्छयो वेदितब्बो – सुत्तं ताव सामं विञ्ञापितं अकप्पियं, सेसं ञातकादिवसेन उप्पन्नं कप्पियं. तन्तवायोपि अञ्ञातकअप्पवारितो विञ्ञत्तिया लद्धो अकप्पियो, सेसो कप्पियो. तत्थ अकप्पियसुत्तं अकप्पियतन्तवायेन वायापेन्तस्स पुब्बे वुत्तनयेन निस्सग्गियं. तेनेव पन कप्पियसुत्तं वायापेन्तस्स यथा पुब्बे निस्सग्गियं, एवं दुक्कटं. तेनेव कप्पियं अकप्पियञ्च सुत्तं वायापेन्तस्स यदि पच्छिमचीवरप्पमाणेन एको परिच्छेदो सुद्धकप्पियसुत्तमयो, एको अकप्पियसुत्तमयोति एवं केदारबद्धं विय चीवरं होति, अकप्पियसुत्तमये परिच्छेदे पाचित्तियं, इतरस्मिं तथेव दुक्कटं. यदि ततो ऊनपरिच्छेदा होन्ति, अन्तमसो अच्छिमण्डलप्पमाणापि, सब्बपरिच्छेदेसु परिच्छेदगणनाय दुक्कटं. अथ एकन्तरिकेन वा सुत्तेन दीघतो वा कप्पियं तिरियं अकप्पियं कत्वा वीतं होति, फलके फलके दुक्कटं. कप्पियतन्तवायेनपि अकप्पियसुत्तं वायापेन्तस्स यथा पुब्बे निस्सग्गियं, एवं दुक्कटं. तेनेव कप्पियञ्च अकप्पियञ्च सुत्तं वायापेन्तस्स सचे पच्छिमचीवरप्पमाणा ऊनका वा अकप्पियसुत्तपरिच्छेदा होन्ति, तेसु परिच्छेदगणनाय दुक्कटं. कप्पियसुत्तपरिच्छेदेसु अनापत्ति. अथ एकन्तरिकेन वा सुत्तेन दीघतो वा कप्पियं तिरियं अकप्पियं कत्वा वीतं होति, फलके फलके दुक्कटं.
यदि पन द्वे तन्तवाया होन्ति, एको कप्पियो एको अकप्पियो, सुत्तञ्च अकप्पियं, ते चे वारेन विनन्ति, अकप्पियतन्तवायेन वीते फलके फलके पाचित्तियं, ऊनतरे दुक्कटं. इतरेन वीते उभयत्थ दुक्कटं. सचे द्वेपि वेमं गहेत्वा एकतो विनन्ति, फलके फलके पाचित्तियं. अथ सुत्तं कप्पियं, चीवरञ्च केदारबद्धादीहि सपरिच्छेदं, अकप्पियतन्तवायेन वीते परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं, इतरेन वीते अनापत्ति. सचे द्वेपि वेमं गहेत्वा एकतो विनन्ति, फलके फलके दुक्कटं. अथ सुत्तम्पि कप्पियञ्च अकप्पियञ्च, ते चे वारेन विनन्ति, अकप्पियतन्तवायेन अकप्पियसुत्तमयेसु पच्छिमचीवरप्पमाणेसु परिच्छेदेसु वीतेसु परिच्छेदगणनाय पाचित्तियं. ऊनकतरेसु कप्पियसुत्तमयेसु च दुक्कटं. कप्पियतन्तवायेन अकप्पियसुत्तमयेसु पमाणयुत्तेसु वा ऊनकेसु वा दुक्कटमेव. कप्पियसुत्तमयेसु अनापत्ति.
अथ एकन्तरिकेन वा सुत्तेन दीघतो वा अकप्पियं तिरियं कप्पियं कत्वा विनन्ति, उभोपि वा ते वेमं गहेत्वा एकतो विनन्ति, अपरिच्छेदे चीवरे फलके फलके दुक्कटं, सपरिच्छेदे परिच्छेदवसेन दुक्कटानीति. अयं पन अत्थो महाअट्ठकथायं अपाकटो, महापच्चरियादीसु पाकटो. इध सब्बाकारेनेव पाकटो.
सचे सुत्तम्पि कप्पियं, तन्तवायोपि कप्पियो ञातकप्पवारितो वा मूलेन वा पयोजितो, वायापनपच्चया अनापत्ति. दसाहातिक्कमनपच्चया पन आपत्तिं रक्खन्तेन विकप्पनुपगप्पमाणमत्ते वीते तन्ते ठितंयेव अधिट्ठातब्बं. दसाहातिक्कमेन निट्ठापियमानञ्हि निस्सग्गियं भवेय्याति. ञातकादीहि तन्तं आरोपेत्वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, इदं चीवरं गण्हेय्याथा’’ति निय्यातितेपि एसेव नयो.
सचे तन्तवायो एवं पयोजितो वा सयं दातुकामो वा हुत्वा ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकं चीवरं असुकदिवसे नाम वायित्वा ठपेस्सामी’’ति वदति, भिक्खु च तेन परिच्छिन्नदिवसतो दसाहं अतिक्कामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियं.
सचे पन तन्तवायो ‘‘अहं तुम्हाकं चीवरं वायित्वा सासनं पेसेस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, तेन पेसितभिक्खु पन तस्स भिक्खुनो न आरोचेति, अञ्ञो दिस्वा वा सुत्वा वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, चीवरं निट्ठित’’न्ति आरोचेति, एतस्स आरोचनं न पमाणं. यदा पन तेन पेसितोयेव आरोचेति, तस्स वचनं सुतदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं.
सचे तन्तवायो ‘‘अहं तुम्हाकं चीवरं वायित्वा कस्सचि हत्थे पहिणिस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, चीवरं गहेत्वा गतभिक्खु पन अत्तनो परिवेणे ठपेत्वा तस्स न आरोचेति, अञ्ञो कोचि भणति ‘‘अपि, भन्ते, अधुना आभतं चीवरं सुन्दर’’न्ति? ‘‘कुहिं, आवुसो, चीवर’’न्ति? ‘‘इत्थन्नामस्स हत्थे पेसित’’न्ति. एतस्सपि वचनं न पमाणं. यदा पन सो भिक्खु चीवरं देति, लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन वायापनमूलं अदिन्नं होति, याव काकणिकमत्तम्पि अवसिट्ठं, ताव रक्खति.
६४०. अनापत्ति चीवरं सिब्बेतुन्ति चीवरसिब्बनत्थाय सुत्तं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. आयोगेतिआदीसुपि निमित्तत्थे भुम्मवचनं, आयोगादिनिमित्तं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति वुत्तं होति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. महापेसकारसिक्खापदवण्णना
६४१. तेन समयेनाति महापेसकारसिक्खापदं. तत्थ सुत्तं धारयित्वाति सुत्तं तुलेत्वा पलपरिच्छेदं कत्वा. अप्पितन्ति घनं. सुवीतन्ति सुट्ठु वीतं, सब्बट्ठानेसु समं कत्वा वीतं. सुप्पवायितन्ति सुट्ठु पवायितं सब्बट्ठानेसु समं कत्वा तन्ते पसारितं. सुविलेखितन्ति लेखनिया सुट्ठु विलिखितं. सुवितच्छितन्ति कोच्छेन सुट्ठु वितच्छितं, सुनिद्धोतन्ति अत्थो. पटिबद्धन्ति वेकल्लं. तन्तेति तन्ते दीघतो पसारणेयेव उपनेत्वाति अत्थो.
६४२. तत्र चे सो भिक्खूति यत्र गामे वा निगमे वा ते तन्तवाया तत्र. विकप्पं आपज्जेय्याति विसिट्ठं कप्पं अधिकविधानं आपज्जेय्य. पाळियं पन येनाकारेन विकप्पं आपन्नो होति, तं दस्सेतुं ‘‘इदं खो, आवुसो’’तिआदि वुत्तं.
धम्मम्पि भणतीति धम्मकथम्पि कथेति, ‘‘तस्स वचनेन आयतं वा वित्थतं वा अप्पितं वा’’ति सुत्तवड्ढनआकारमेव दस्सेति.
पुब्बे अप्पवारितोति चीवरसामिकेहि पुब्बे अप्पवारितो हुत्वा. सेसं उत्तानत्थमेवाति.
छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं,
तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
महापेसकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना
६४६-९. तेन समयेनाति अच्चेकचीवरसिक्खापदं. तत्थ दसाहानागतन्ति दस अहानि दसाहं, तेन दसाहेन अनागता दसाहानागता, दसाहेन असम्पत्ताति अत्थो, तं दसाहानागतं, अच्चन्तसंयोगवसेन भुम्मत्थे उपयोगवचनं, तेनेवस्स पदभाजने ‘‘दसाहानागताया’’ति वुत्तं. पवारणायाति इदं पन या सा दसाहानागताति वुत्ता, तं सरूपतो दस्सेतुं असम्मोहत्थं अनुपयोगवचनं.
कत्तिकतेमासिकपुण्णमन्ति पठमकत्तिकतेमासिकपुण्णमं. इधापि पठमपदस्स अनुपयोगत्ता पुरिमनयेनेव भुम्मत्थे उपयोगवचनं. इदं वुत्तं होति – ‘‘‘यतो पट्ठाय पठममहापवारणा दसाहानागता’ति वुच्चति, सचेपि तानि दिवसानि अच्चन्तमेव भिक्खुनो अच्चेकचीवरं उप्पज्जेय्य, ‘अच्चेकं इद’न्ति जानमानेन भिक्खुना सब्बम्पि पटिग्गहेतब्ब’’न्ति. तेन पवारणामासस्स जुण्हपक्खपञ्चमितो पठाय उप्पन्नस्स चीवरस्स निधानकालो दस्सितो होति. कामञ्चेस ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति इमिनाव सिद्धो, अत्थुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपितं.
अच्चेकचीवरन्ति अच्चायिकचीवरं वुच्चति, तस्स पन अच्चायिकभावं दस्सेतुं ‘‘सेनाय वा गन्तुकामो होती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सद्धाति इमिना सद्धामत्तकमेव दस्सितं. पसादोति इमिना सुप्पसन्ना बलवसद्धा. एतं अच्चेकचीवरं नामाति एतं इमेहि कारणेहि दातुकामेन दूतं वा पेसेत्वा सयं वा आगन्त्वा ‘‘वस्सावासिकं दस्सामी’’ति एवं आरोचितं चीवरं अच्चेकचीवरं नाम होती. छट्ठितो पट्ठाय पन उप्पन्नं अनच्चेकचीवरम्पि पच्चुद्धरित्वा ठपितचीवरम्पि एतं परिहारं लभतियेव.
सञ्ञाणं कत्वा निक्खिपितब्बन्ति किञ्चि निमित्तं कत्वा ठपेतब्बं. कस्मा एतं वुत्तं? यदि हि तं पुरे पवारणाय विभजन्ति. येन गहितं, तेन छिन्नवस्सेन न भवितब्बं. सचे पन होति, तं चीवरं सङ्घिकमेव होति. ततो सल्लक्खेत्वा सुखं दातुं भविस्सतीति.
६५०. अच्चेकचीवरे अच्चेकचीवरसञ्ञीति एवमादि विभजित्वा गहितमेव सन्धाय वुत्तं. सचे पन अविभत्तं होति, सङ्घस्स वा भण्डागारे, चीवरसमयातिक्कमेपि अनापत्ति. इति अतिरेकचीवरस्स दसाहं परिहारो. अकतस्स वस्सिकसाटिकचीवरस्स अनत्थते कथिने पञ्च मासा, वस्से उक्कड्ढिते छ मासा, अत्थते कथिने अपरे चत्तारो मासा. हेमन्तस्स पच्छिमे दिवसे मूलचीवराधिट्ठानवसेन अपरोपि एको मासोति एकादस मासा परिहारो. सतिया पच्चासाय मूलचीवरस्स एको मासो, अच्चेकचीवरस्स अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्च मासा, ततो परं एकदिवसम्पि परिहारो नत्थीति वेदितब्बं.
अनच्चेकचीवरेति अच्चेकचीवरसदिसे अञ्ञस्मिं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.
कथिनसमुट्ठानं – अकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. सासङ्कसिक्खापदवण्णना
६५२. तेन समयेनाति सासङ्कसिक्खापदं. तत्थ वुत्थवस्सा आरञ्ञकेसूति ते पुब्बेपि अरञ्ञेयेव विहरिंसु. दुब्बलचीवरत्ता पन पच्चयवसेन गामन्तसेनासने वस्सं वसित्वा निट्ठितचीवरा हुत्वा ‘‘इदानि निप्पलिबोधा समणधम्मं करिस्सामा’’ति आरञ्ञकेसु सेनासनेसु विहरन्ति. कत्तिकचोरकाति कत्तिकमासे चोरा. परिपातेन्तीति उपद्दवन्ति, तत्थ तत्थ आधावित्वा उत्तासेन्ति पलापेन्ति. अन्तरघरे निक्खिपितुन्ति अन्तोगामे निक्खिपितुं. भगवा यस्मा पच्चया नाम धम्मेन समेन दुल्लभा, सल्लेखवा हि भिक्खु मातरम्पि विञ्ञापेतुं न सक्कोति. तस्मा चीवरगुत्तत्थं अन्तरघरे निक्खिपितुं अनुजानाति. भिक्खूनं पन अनुरूपत्ता अरञ्ञवासं न पटिक्खिपि.
६५३. उपवस्सं खो पनाति एत्थ उपवस्सन्ति उपवस्स; उपवसित्वाति वुत्तं होति. उपसम्पज्जन्तिआदीसु विय हि एत्थ अनुनासिको दट्ठब्बो. वस्सं उपगन्त्वा वसित्वा चाति अत्थो. इमस्स च पदस्स ‘‘तथारूपेसु भिक्खु सेनासनेसु विहरन्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. किं वुत्तं होति? वस्सं उपगन्त्वा वसित्वा च ततो परं पच्छिमकत्तिकपुण्णमपरियोसानकालं यानि खो पन तानि आरञ्ञकानि सेनासनानि सासङ्कसम्मतानि सप्पटिभयानि; तथारूपेसु भिक्खु सेनासनेसु विहरन्तो आकङ्खमानो तिण्णं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरं अन्तरघरे निक्खिपेय्याति. यस्मा पन यो वस्सं उपगन्त्वा याव पठमकत्तिकपुण्णमं वसति, सो वुट्ठवस्सानं अब्भन्तरो होति, तस्मा इदं अतिगहनं ब्यञ्जनविचारणं अकत्वा पदभाजने केवलं चीवरनिक्खेपारहं पुग्गलं दस्सेतुं ‘‘वुट्ठवस्सान’’न्ति वुत्तं. तस्सापि ‘‘भिक्खु सेनासनेसु विहरन्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. अयञ्हि एत्थ अत्थो ‘‘वुट्ठवस्सानं भिक्खु सेनासनेसु विहरन्तो’’ति एवरूपानं भिक्खूनं अब्भन्तरे यो कोचि भिक्खूति वुत्तं होति.
अरञ्ञलक्खणं अदिन्नादानवण्णनायं वुत्तं. अयं पन विसेसो – सचे विहारो परिक्खित्तो होति, परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीलतो अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानतो पट्ठाय याव विहारपरिक्खेपा मिनितब्बं. सचे विहारो अपरिक्खित्तो होति, यं सब्बपठमं सेनासनं वा भत्तसाला वा धुवसन्निपातट्ठानं वा बोधिवा चेतियं वा दूरे चेपि सेनासनतो होति, तं परिच्छेदं कत्वा मिनितब्बं. सचेपि आसन्ने गामो होति, विहारे ठितेहि घरमानुसकानं सद्दो सूयति, पब्बतनदीआदीहि पन अन्तरितत्ता न सक्का उजुं गन्तुं, यो चस्स पकतिमग्गो होति, सचेपि नावाय सञ्चरितब्बो, तेन मग्गेन गामतो पञ्चधनुसतिकं गहेतब्बं. यो आसन्नगामस्स अङ्गसम्पादनत्थं ततो ततो मग्गं पिदहति, अयं ‘‘धुतङ्गचोरो’’ति वेदितब्बो.
सासङ्कसम्मतानीति ‘‘सासङ्कानी’’ति सम्मतानि; एवं सञ्ञातानीति अत्थो. पदभाजने पन येन कारणेन तानि सासङ्कसम्मतानि, तं दस्सेतुं ‘‘आरामे आरामूपचारे’’तिआदि वुत्तं.
सह पटिभयेन सप्पटिभयानि, सन्निहितबलवभयानीति अत्थो. पदभाजने पन येन कारणेन तानि सप्पटिभयानि; तं दस्सेतुं ‘‘आरामे आरामूपचारे’’तिआदि वुत्तं.
समन्ता गोचरगामे निक्खिपेय्याति आरञ्ञकस्स सेनासनस्स समन्ता सब्बदिसाभागेसु अत्तना अभिरुचिते गोचरगामे सतिया अङ्गसम्पत्तिया निक्खिपेय्य.
तत्रायं अङ्गसम्पत्ति – पुरिमिकाय उपगन्त्वा महापवारणाय पवारितो होति, इदमेकं अङ्गं. सचे पच्छिमिकाय वा उपगतो होति छिन्नवस्सो वा, निक्खिपितुं न लभति. कत्तिकमासोयेव होति, इदं दुतियं अङ्गं. कत्तिकमासतो परं न लभति, पञ्चधनुसतिकं पच्छिममेव पमाणयुत्तं सेनासनं होति, इदं ततियं अङ्गं. ऊनप्पमाणे वा गावुततो अतिरेकप्पमाणे वा न लभति, यत्र हि पिण्डाय चरित्वा पुन विहारं भत्तवेलायं सक्का आगन्तुं, तदेव इध अधिप्पेतं. निमन्तितो पन अद्धयोजनम्पि योजनम्पि गन्त्वा वसितुं पच्चेति, इदमप्पमाणं. सासङ्कसप्पटिभयमेव होति, इदं चतुत्थं अङ्गं. अनासङ्कअप्पटिभये हि अङ्गयुत्तेपि सेनासने वसन्तो निक्खिपितुं न लभतीति.
अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतियाति या उदोसितसिक्खापदे कोसम्बकसम्मुति (पारा. ४७५) अनुञ्ञाता तस्सा सम्मुतिया अञ्ञत्र; सचे सा लद्धा होति, छारत्तातिरेकम्पि विप्पवसितुं वट्टति.
पुन गामसीमं ओक्कमित्वाति सचे गोचरगामतो पुरत्थिमाय दिसाय सेनासनं; अयञ्च पच्छिमदिसं गतो होति, सेनासनं आगन्त्वा सत्तमं अरुणं उट्ठापेतुं असक्कोन्तेन गामसीमम्पि ओक्कमित्वा सभायं वा यत्थ कत्थचि वा वसित्वा चीवरप्पवत्तिं ञत्वा पक्कमितुं वट्टतीति अत्थो. एवं असक्कोन्तेन तत्थेव ठितेन पच्चुद्धरितब्बं, अतिरेकचीवरट्ठाने ठस्सतीति. सेसं उत्तानमेव.
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, अकिरिया, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
सासङ्कसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. परिणतसिक्खापदवण्णना
६५७. तेन समयेनाति परिणतसिक्खापदं. तत्थ पूगस्साति समूहस्स; धम्मगणस्साति अत्थो. पटियत्तन्ति पटियादितं. बहू सङ्घस्स भत्ताति सङ्घस्स बहूनि भत्तानि अनेकानि लाभमुखानि; न सङ्घस्स केनचि परिहानीति दीपेन्ति. ओणोजेथाति देथ. किं पनेवं वत्तुं वट्टतीति कस्मा न वट्टति? अयञ्हि अभिहटभिक्खा अभिहरित्वा एकस्मिं ओकासे सङ्घस्सत्थाय पटियत्ता अभिहटपटियत्ते च उद्दिस्स ठपितभागे च पयुत्तवाचा नाम नत्थि.
६५८. सङ्घिकन्ति सङ्घस्स सन्तकं. सो हि सङ्घस्स परिणतत्ता हत्थं अनारूळ्होपि एकेन परियायेन सङ्घस्स सन्तको होति, पदभाजने पन ‘‘सङ्घिकं नाम सङ्घस्स दिन्नं होति परिच्चत्त’’न्ति एवं अत्थुद्धारवसेन निप्परियायतोव सङ्घिकं दस्सितं. लाभन्ति पटिलभितब्बवत्थुं आह. तेनेवस्स निद्देसे ‘‘चीवरम्पी’’तिआदि वुत्तं. परिणतन्ति सङ्घस्स निन्नं सङ्घस्स पोणं सङ्घस्स पब्भारं हुत्वा ठितं. येन पन कारणेन सो परिणतो होति, तं दस्सेतुं ‘‘दस्साम करिस्सामाति वाचा भिन्ना होती’’ति पदभाजनं वुत्तं.
६५९. पयोगे दुक्कटन्ति परिणतलाभस्स अत्तनो परिणामनपयोगे दुक्कटं, पटिलाभेन तस्मिं हत्थं आरूळ्हे निस्सग्गियं. सचे पन सङ्घस्स दिन्नं होति, तं गहेतुं न वट्टति, सङ्घस्सेव दातब्बं. योपि आरामिकेहि सद्धिं एकतो खादति, भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो. परिणतं पन सहधम्मिकानं वा गिहीनं वा अन्तमसो मातुसन्तकम्पि ‘‘इदं मय्हं देही’’ति सङ्घस्स परिणतभावं ञत्वा अत्तनो परिणामेत्वा गण्हन्तस्स निस्सग्गियं पाचित्तियं. ‘‘इमस्स भिक्खुनो देही’’ति एवं अञ्ञस्स परिणामेन्तस्स सुद्धिकपाचित्तियं. एकं पत्तं वा चीवरं वा अत्तनो, एकं अञ्ञस्स परिणामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियञ्चेव सुद्धिकपाचित्तियञ्च. एसेव नयो बहूसु. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘निस्सग्गियेन आपत्तिं, सुद्धिकेन पाचित्तियं;
आपज्जेय्य एकतो;
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८०);
अयञ्हि परिणामनं सन्धाय वुत्तो. योपि वस्सिकसाटिकसमये मातुघरेपि सङ्घस्स परिणतं वस्सिकसाटिकं ञत्वा अत्तनो परिणामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियं. परस्स परिणामेति, सुद्धिकपाचित्तियं. मनुस्सा ‘‘सङ्घभत्तं करिस्सामा’’ति सप्पितेलादीनि आहरन्ति, गिलानो चेपि भिक्खु सङ्घस्स परिणतभावं ञत्वा किञ्चि याचति, निस्सग्गियं पाचित्तियमेव. सचे पन सो ‘‘तुम्हाकं सप्पिआदीनि आभटानि अत्थी’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, अत्थी’’ति वुत्ते ‘‘मय्हम्पि देथा’’ति वदति, वट्टति. अथापि नं कुक्कुच्चायन्तं उपासका वदन्ति – ‘‘सङ्घोपि अम्हेहि दिन्नमेव लभति; गण्हथ, भन्ते’’ति एवम्पि वट्टति.
६६०. सङ्घस्स परिणतं अञ्ञसङ्घस्साति एकस्मिं विहारे सङ्घस्स परिणतं अञ्ञं विहारं उद्दिसित्वा ‘‘असुकस्मिं नाम महाविहारे सङ्घस्स देथा’’ति परिणामेति.
चेतियस्स वाति ‘‘किं सङ्घस्स दिन्नेन, चेतियस्सपूजं करोथा’’ति एवं चेतियस्स वा परिणामेति.
चेतियस्स परिणतन्ति एत्थ नियमेत्वा अञ्ञचेतियस्सत्थाय रोपितमालावच्छतो अञ्ञचेतियम्हि पुप्फम्पि आरोपेतुं न वट्टति. एकस्स चेतियस्स पन छत्तं वा पटाकं वा आरोपेत्वा ठितं दिस्वा सेसं अञ्ञस्स चेतियस्स दापेतुं वट्टति.
पुग्गलस्स परिणतन्ति अन्तमसो सुनखस्सापि परिणतं ‘‘इमस्स सुनखस्स मा देहि, एतस्स देही’’ति एवं अञ्ञपुग्गलस्स परिणामेति, दुक्कटं. सचे पन दायका ‘‘मयं सङ्घस्स भत्तं दातुकामा, चेतियस्स पूजं कातुकामा, एकस्स भिक्खुनो परिक्खारं दातुकामा, तुम्हाकं रुचिया दस्साम; भणथ, कत्थ देमा’’ति वदन्ति. एवं वुत्ते तेन भिक्खुना ‘‘यत्थ इच्छथ, तत्थ देथा’’ति वत्तब्बा. सचे पन केवलं ‘‘कत्थ देमा’’ति पुच्छन्ति, पाळियं आगतनयेनेव वत्तब्बं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय