१. पठमकथिनसिक्खापदवण्णना

तिंस निस्सग्गिया धम्मा, ये वुत्ता समिताविना;

तेसं दानि करिस्सामि, अपुब्बपदवण्णनं.

४५९. तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति गोतमके चेतिये. तेन खो पन समयेन भगवता भिक्खूनं तिचीवरं अनुञ्ञातं होतीति एत्थ तिचीवरन्ति अन्तरवासको उत्तरासङ्गो सङ्घाटीति इदं चीवरत्तयं परिभुञ्जितुं अनुञ्ञातं होति. यत्थ पनेतं अनुञ्ञातं, यदा च अनुञ्ञातं, येन च कारणेन अनुञ्ञातं, तं सब्बं चीवरक्खन्धके जीवकवत्थुस्मिं (महाव. ३२६ आदयो) आगतमेव. अञ्ञेनेव तिचीवरेन गामं पविसन्तीति येन विहारे अच्छन्ति न्हानञ्च ओतरन्ति, ततो अञ्ञेन, एवं दिवसे दिवसे नव चीवरानि धारेन्ति.

४६०. उप्पन्नं होतीति अनुपञ्ञत्तिया द्वारं ददमानं पटिलाभवसेन उप्पन्नं होति, नो निप्फत्तिवसेन.

आयस्मतो सारिपुत्तस्स दातुकामो होतीति आयस्मा किर आनन्दो भगवन्तं ठपेत्वा अञ्ञो एवरूपो गुणविसिट्ठो पुग्गलो नत्थीति गुणबहुमानेन आयस्मन्तं सारिपुत्तं अतिममायति. सो सदापि मनापं चीवरं लभित्वा रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा थेरस्सेव देति, पुरेभत्ते पणीतं यागुखज्जकं वा पिण्डपातं वा लभित्वापि थेरस्सेव देति, पच्छाभत्ते मधुफाणितादीनि लभित्वापि थेरस्सेव देति, उपट्ठाककुलेहि दारके निक्खामेत्वा पब्बाजेत्वापि थेरस्स सन्तिके उपज्झं गाहापेत्वा सयं अनुसावनकम्मं करोति. आयस्मापि सारिपुत्तो ‘‘पितु कत्तब्बकिच्चं नाम जेट्ठपुत्तस्स भारो, तं मया भगवतो कत्तब्बं किच्चं आनन्दो करोति, अहं आनन्दं निस्साय अप्पोस्सुक्को विहरितुं लभामी’’ति आयस्मन्तं आनन्दं अतिविय ममायति, सोपि मनापं चीवरं लभित्वा आनन्दत्थेरस्सेव देतीति सब्बं पुरिमसदिसमेव. एवं गुणबहुमानेन ममायन्तो तदा उप्पन्नम्पि तं चीवरं आयस्मतो सारिपुत्तस्स दातुकामो होतीति वेदितब्बो.

नवमं वा भगवा दिवसं दसमं वाति एत्थ पन सचे भवेय्य ‘‘कथं थेरो जानाती’’ति? बहूहि कारणेहि जानाति. सारिपुत्तत्थेरो किर जनपदचारिकं पक्कमन्तो आनन्दत्थेरं आपुच्छित्वाव पक्कमति ‘‘अहं एत्तकेन नाम कालेन आगच्छिस्सामि, एत्थन्तरे भगवन्तं मा पमज्जी’’ति. सचे सम्मुखा न आपुच्छति, भिक्खू पेसेत्वापि आपुच्छित्वाव गच्छति. सचे अञ्ञत्थ वस्सं वसति, ये पठमतरं भिक्खू आगच्छन्ति, ते एवं पहिणति ‘‘मम वचनेन भगवतो च पादे सिरसा वन्दथ, आनन्दस्स च आरोग्यं वत्वा मं ‘असुकदिवसे नाम आगमिस्सती’ति वदथा’’ति सदा च यथापरिच्छिन्नदिवसेयेव एति. अपिचायस्मा आनन्दो अनुमानेनपि जानाति ‘‘एत्तके दिवसे भगवता वियोगं सहन्तो अधिवासेन्तो आयस्मा सारिपुत्तो वसि, इतो दानि पट्ठाय असुकं नाम दिवसं न अतिक्कमिस्सति अद्धा आगमिस्सती’’ति. येसं येसञ्हि पञ्ञा महती तेसं तेसं भगवति पेमञ्च गारवो च महा होतीति इमिना नयेनापि जानाति. एवं बहूहि कारणेहि जानाति. तेनाह – ‘‘नवमं वा भगवा दिवसं दसमं वा’’ति. एवं वुत्ते यस्मा इदं सिक्खापदं पण्णत्तिवज्जं, न लोकवज्जं; तस्मा आयस्मता आनन्देन वुत्तसदिसमेव परिच्छेदं करोन्तो ‘‘अथ खो भगवा…पे… धारेतु’’न्ति. सचे पन थेरेन अद्धमासो वा मासो वा उद्दिट्ठो अभविस्स, सोपि भगवता अनुञ्ञातो अस्स.

४६२-३. निट्ठितचीवरस्मिन्ति येन केनचि निट्ठानेन निट्ठिते चीवरस्मिं. यस्मा पन तं चीवरं करणेनपि निट्ठितं होति, नस्सनादीहिपि तस्मास्स पदभाजने अत्थमत्तमेव दस्सेतुं भिक्खुनो चीवरं कतं वा होतीतिआदि वुत्तं. तत्थ कतन्ति सूचिकम्मपरियोसानेन कतं, सूचिकम्मपरियोसानं नाम यंकिञ्चि सूचिया कत्तब्बं पासपट्टगण्ठिकपट्टपरियोसानं कत्वा सूचिया पटिसामनं. नट्ठन्ति चोरादीहि हटं, एतम्पि हि करणपलिबोधस्स निट्ठितत्ता निट्ठितन्ति वुच्चति. विनट्ठन्ति उपचिकादीहि खायितं. दड्ढन्ति अग्गिना दड्ढं. चीवरासा वा उपच्छिन्नाति ‘‘असुकस्मिं नाम कुले चीवरं लभिस्सामी’’ति या चीवरासा उप्पन्ना होति, सा वा उपच्छिन्ना, एतेसम्पि हि करणपलिबोधस्सेव निट्ठितत्ता निट्ठितभावो वेदितब्बो.

उब्भतस्मिं कथिनेति कथिने च उब्भतस्मिं. एतेन दुतियस्स पलिबोधस्स अभावं दस्सेति. तं पन कथिनं यस्मा अट्ठसु वा मातिकासु एकाय अन्तरुब्भारेन वा उद्धरीयति, तेनस्स निद्देसे ‘‘अट्ठन्नं मातिकान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘अट्ठिमा, भिक्खवे, मातिका कथिनस्स उब्भाराय – पक्कमनन्तिका, निट्ठानन्तिका, सन्निट्ठानन्तिका, नासनन्तिका, सवनन्तिका, आसावच्छेदिका, सीमातिक्कन्तिका, सहुब्भारा’’ति एवं अट्ठ मातिकायो कथिनक्खन्धके आगता. अन्तरुब्भारोपि ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो; यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो कथिनं उद्धरेय्य, एसा ञत्ति. सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो; सङ्घो कथिनं उद्धरति, यस्सायस्मतो खमति, कथिनस्स उब्भारो, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य. उब्भतं सङ्घेन कथिनं, खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति (पाचि. ९२६) एवं भिक्खुनीविभङ्गे आगतो. तत्थ यं वत्तब्बं तं आगतट्ठानेयेव वण्णयिस्साम. इध पन वुच्चमाने पाळि आहरितब्बा होति, अत्थोपि वत्तब्बो. वुत्तोपि च न सुविञ्ञेय्यो होति, अट्ठाने वुत्तत्ताय.

दसाहपरमन्ति दस अहानि परमो परिच्छेदो अस्साति दसाहपरमो, तं दसाहपरमं कालं धारेतब्बन्ति अत्थो. पदभाजने पन अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘दसाहपरमता धारेतब्ब’’न्ति वुत्तं. इदञ्हि वुत्तं होति ‘‘दसाहपरम’’न्ति एत्थ या दसाहपरमता दसाहपरमभावो, अयं एत्तको कालो याव नातिक्कमति ताव धारेतब्बन्ति.

अधिट्ठितविकप्पितेसु अपरियापन्नत्ता अतिरेकं चीवरन्ति अतिरेकचीवरं. तेनेवस्स पदभाजने वुत्तं ‘‘अनधिट्ठितं अविकप्पित’’न्ति.

छन्नं चीवरानं अञ्ञतरन्ति खोमं, कप्पासिकं, कोसेय्यं, कम्बलं, साणं, भङ्गन्ति इमेसं छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं. एतेन चीवरस्स जातिं दस्सेत्वा इदानि पमाणं दस्सेतुं ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति आह. तस्स पमाणं दीघतो द्वे विदत्थियो, तिरियं विदत्थि. तत्रायं पाळि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८).

तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति तं यथावुत्तजातिप्पमाणं चीवरं दसाहपरमं कालं अतिक्कामयतो, एत्थन्तरे यथा अतिरेकचीवरं न होति तथा अकुब्बतो निस्सग्गियं पाचित्तियं, तञ्च चीवरं निस्सग्गियं होति, पाचित्तियापत्ति चस्स होतीति अत्थो. अथ वा निस्सज्जनं निस्सग्गियं, पुब्बभागे कत्तब्बस्स विनयकम्मस्सेतं नामं. निस्सग्गियमस्स अत्थीति निस्सग्गियमिच्चेव. किन्तं? पाचित्तियं. तं अतिक्कामयतो सनिस्सग्गियविनयकम्मं पाचित्तियं होतीति अयमेत्थ अत्थो. पदभाजने पन पठमं ताव अत्थविकप्पं दस्सेतुं ‘‘तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं होती’’ति मातिकं ठपेत्वा ‘‘एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होति, निस्सज्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. पुन यस्स च निस्सज्जितब्बं, यथा च निस्सज्जितब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘सङ्घस्स वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकादसे अरुणुग्गमनेति एत्थ यं दिवसं चीवरं उप्पन्नं तस्स यो अरुणो, सो उप्पन्नदिवसनिस्सितो, तस्मा चीवरुप्पाददिवसएन सद्धिं एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होतीति वेदितब्बं. सचेपि बहूनि एकज्झं बन्धित्वा वा वेठेत्वा वा ठपितानि एकाव आपत्ति. अबद्धावेठितेसु वत्थुगणनाय आपत्तियो.

निस्सज्जित्वा आपत्ति देसेतब्बाति कथं देसेतब्बा? यथा खन्धके वुत्तं, कथञ्च तत्थ वुत्तं? एवं वुत्तं – ‘‘तेन, भिक्खवे, भिक्खुना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो, तं पटिदेसेमी’’’ति (चूळव. २३९). इध पन सचे एकं चीवरं होति ‘‘एकं निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति वत्तब्बं. सचे द्वे, ‘‘द्वे’’ति वत्तब्बं. सचे बहूनि ‘‘सम्बहुलानी’’ति वत्तब्बं. निस्सज्जनेपि सचे एकं यथापाळिमेव ‘‘इदं मे, भन्ते, चीवर’’न्ति वत्तब्बं. सचे द्वे वा बहूनि वा, ‘‘इमानि मे, भन्ते, चीवरानि दसाहातिक्कन्तानि निस्सग्गियानि, इमानाहं सङ्घस्स निस्सज्जामी’’ति वत्तब्बं. पाळिं वत्तुं असक्कोन्तेन अञ्ञथापि वत्तब्बं.

ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन आपत्ति पटिग्गहेतब्बाति खन्धके वुत्तनयेनेव पटिग्गहेतब्बा. एवञ्हि तत्थ वुत्तं – ‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, अयं इत्थन्नामो भिक्खु आपत्तिं सरति विवरति उत्तानिं करोति देसेति, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो आपत्तिं पटिग्गण्हेय्य’न्ति.

तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति? ‘आम, पस्सामी’ति. आयतिं संवरेय्यासी’’ति (चूळव. २३९). द्वीसु पन सम्बहुलासु वा पुरिमनयेनेव वचनभेदो ञातब्बो.

चीवरदानेपि ‘‘सङ्घो इमं चीवरं इमानि चीवरानी’’ति वत्थुवसेन वचनभेदो वेदितब्बो. गणस्स च पुग्गलस्स च निस्सज्जनेपि एसेव नयो.

आपत्तिदेसनापटिग्गहणेसु पनेत्थ अयं पाळि – ‘‘तेन, भिक्खवे, भिक्खुना सम्बहुले भिक्खू उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं कत्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्सु वचनीया – ‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो तं पटिदेसेमी’ति. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन ते भिक्खू ञापेतब्बा –

‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता, अयं इत्थन्नामो भिक्खु आपत्तिं सरति विवरति उत्तानिं करोति देसेति. यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो आपत्तिं पटिग्गण्हेय्य’न्ति.

तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति? ‘आम, पस्सामी’ति. ‘आयतिं संवरेय्यासी’ति.

तेन भिक्खुना एकं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, आवुसो, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो तं पटिदेसेमी’ति. तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति, आम पस्सामीति आयतिं संवरेय्यासी’’ति (चूळव. २३९). तत्थ पुरिमनयेनेव आपत्तिया नामग्गहणं वचनभेदो च वेदितब्बो.

यथा च गणस्स निस्सज्जने एवं द्विन्नं निस्सज्जनेपि पाळि वेदितब्बा. यदि हि विसेसो भवेय्य, यथेव ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिण्णन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातुं, एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बो. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन ते भिक्खू ञापेतब्बा’’तिआदिना नयेन ‘‘तिण्णन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातु’’न्ति वत्वा पुन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातुं, एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बो. थेरेन भिक्खुना एकंसं उत्तरासङ्ग’’न्तिआदिना (महाव. १६८) नयेन विसुंयेव द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथो वुत्तो, एवमिधापि विसुं पाळिं वदेय्य, यस्मा पन नत्थि, तस्मा अवत्वा गतोति, गणस्स वुत्ता पाळियेवेत्थ पाळि.

आपत्तिपटिग्गहणे पन अयं विसेसो, यथा गणस्स निस्सज्जित्वा आपत्तिया देसियमानाय आपत्तिपटिग्गाहको भिक्खु ञत्तिं ठपेति, एवं अट्ठपेत्वा द्वीसु अञ्ञतरेन यथा एकपुग्गलो पटिग्गण्हाति, एवं आपत्ति पटिग्गहेतब्बा. द्विन्नञ्हि ञत्तिट्ठपना नाम नत्थि, यदि सिया द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथं विसुं न वदेय्य.

निस्सट्ठचीवरदानेपि यथा ‘‘इमं चीवरं आयस्मतो दम्मी’’ति एको वदति, एवं ‘‘इमं मयं चीवरं आयस्मतो देमा’’ति वत्तुं वट्टति. इतो गरुकतरानि हि ञत्तिदुतियकम्मानिपि ‘‘अपलोकेत्वा कातब्बानी’’ति वुत्तानि अत्थि, तेसं एतं अनुलोमं निस्सट्ठचीवरं पन दातब्बमेव अदातुं न लब्भति, विनयकम्ममत्तञ्हेतं. न तं तेन सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा दिन्नमेव होतीति.

४६८. दसाहातिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञीति दसाहं अतिक्कन्ते चीवरे ‘‘अतिक्कन्तं इद’’न्ति एवंसञ्ञी, दसाहे वा अतिक्कन्ते ‘‘अतिक्कन्तो दसाहो’’ति एवंसञ्ञी. निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति न इध सञ्ञा रक्खति. योपि एवंसञ्ञी, तस्सपि तं चीवरं निस्सग्गियं पाचित्तियापत्ति च. सनिस्सग्गियविनयकम्मं वा पाचित्तियन्ति उभोपि अत्थविकप्पा युज्जन्ति. एस नयो सब्बत्थ.

अविस्सज्जिते विस्सज्जितसञ्ञीति कस्सचि अदिन्ने अपरिच्चत्ते ‘‘परिच्चत्तं मया’’ति एवंसञ्ञी.

अनट्ठे नट्ठसञ्ञीति अत्तनो चीवरेन सद्धिं बहूनि अञ्ञेसं चीवरानि एकतो ठपितानि चोरा हरन्ति. तत्रेस अत्तनो चीवरे अनट्ठे नट्ठसञ्ञी होति. एस नयो अविनट्ठादीसुपि.

अविलुत्तेति एत्थ पन गब्भं भिन्दित्वा पसय्हावहारवसेन अविलुत्तेति वेदितब्बं.

अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जति आपत्ति दुक्कटस्साति सकिं निवत्थं वा सकिं पारुतं वा कायतो अमोचेत्वा दिवसम्पि विचरति, एकाव आपत्ति. मोचेत्वा मोचेत्वा निवासेति वा पारुपति वा पयोगे पयोगे दुक्कटं. दुन्निवत्थं वा दुप्पारुतं वा सण्ठपेन्तस्स अनापत्ति. अञ्ञस्स तं परिभुञ्जतोपि अनापत्ति, ‘‘अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति (पारा. ५७०) आदिवचनञ्चेत्थ साधकं. अनतिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञिनो वेमतिकस्स च दुक्कटं परिभोगं सन्धाय वुत्तं.

४६९. ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति एत्थ पन अधिट्ठानुपगं विकप्पनुपगञ्च वेदितब्बं. तत्रायं पाळि – अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘यानि तानि भगवता अनुञ्ञातानि ‘तिचीवर’न्ति वा ‘वस्सिकसाटिका’ति वा ‘निसीदन’न्ति वा ‘पच्चत्थरण’न्ति वा ‘कण्डुप्पटिच्छादी’ति वा मुखपुञ्छनचोळकन्ति वा परिक्खारचोळन्ति वा सब्बानि तानि अधिट्ठातब्बानीति नु खो उदाहु विकप्पेतब्बानी’’ति, भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं; निसीदनं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; पच्चत्थरणं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; कण्डुप्पटिच्छादिं यावआबाधा अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं; मुखपुञ्छनचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८).

‘‘तत्थ तिचीवरं’’ अधिट्ठहन्तेन रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा पमाणयुत्तमेव अधिट्ठातब्बं. तस्स पमाणं उक्कट्ठपरिच्छेदेन सुगतचीवरतो ऊनकं वट्टति, लामकपरिच्छेदेन सङ्घाटिया उत्तरासङ्गस्स च दीघतो मुट्ठिपञ्चकं तिरियं मुट्ठित्तिकं पमाणं वट्टति. अन्तरवासको दीघतो मुट्ठिपञ्चको तिरियं द्विहत्थोपि वट्टति. पारुपणेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतुन्ति. वुत्तप्पमाणतो पन अतिरेकं ऊनकञ्च परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठातब्बं.

तत्थ यस्मा ‘‘द्वे चीवरस्स अधिट्ठाना – कायेन वा अधिट्ठेति, वाचाय वा अधिट्ठेती’’ति (परि. ३२२) वुत्तं, तस्मा पुराणसङ्घाटिं ‘‘इमं सङ्घाटिं पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा नवं सङ्घाटिं हत्थेन गहेत्वा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन अधिट्ठातब्बा. इदं कायेन अधिट्ठानं, तं येन केनचि सरीरावयवेन अफुसन्तस्स न वट्टति. वाचाय अधिट्ठाने पन वचीभेदं कत्वा वाचाय अधिट्ठातब्बा. तत्र दुविधं अधिट्ठानं – सचे हत्थपासे होति ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. अथ अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा सामन्तविहारे वा होति ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. एस नयो उत्तरासङ्गे अन्तरवासके च. नाममत्तमेव हि विसेसो. तस्मा सब्बानि सङ्घाटिं उत्तरासङ्गं अन्तरवासकन्ति एवं अत्तनो नामेनेव अधिट्ठातब्बानि. सचे अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहि सङ्घाटिआदीनि करोति, निट्ठिते रजने च कप्पे च इमं ‘‘पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बानि. अधिट्ठितेन पन सद्धिं महन्ततरमेव दुतियपट्टं वा खण्डं वा संसिब्बन्तेन पुन अधिट्ठातब्बमेव. समे वा खुद्दके वा अधिट्ठानकिच्चं नत्थि.

तिचीवरं पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टति न वट्टतीति? महापदुमत्थेरो किराह – ‘‘तिचीवरं तिचीवरमेव अधिट्ठातब्बं. सचे परिक्खारचोळाधिट्ठानं लभेय्य उदोसितसिक्खापदे परिहारो निरत्थको भवेय्या’’ति. एवं वुत्ते किर अवसेसा भिक्खू आहंसु – ‘‘परिक्खारचोळम्पि भगवताव अधिट्ठातब्बन्ति वुत्तं, तस्मा वट्टती’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं ‘‘परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखमेतन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. उदोसितसिक्खापदे पन तिचीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरन्तस्स परिहारो वुत्तो’’ति. उभतोविभङ्गभाणको पुण्णवालिकवासी महातिस्सत्थेरोपि किर आह – ‘‘मयं पुब्बे महाथेरानं अस्सुम्ह, अरञ्ञवासिनो भिक्खू रुक्खसुसिरादीसु चीवरं ठपेत्वा पधानं पदहनत्थाय गच्छन्ति. सामन्तविहारे धम्मसवनत्थाय गतानञ्च नेसं सूरिये उट्ठिते सामणेरा वा दहरभिक्खू वा पत्तचीवरं गहेत्वा गच्छन्ति, तस्मा सुखपरिभोगत्थं तिचीवरं परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठातुं वट्टती’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं पुब्बे आरञ्ञिका भिक्खू अबद्धसीमायं दुप्परिहारन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळमेव अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जिंसू’’ति.

‘‘वस्सिकसाटिका’’ अनतिरित्तप्पमाणा नामं गहेत्वा वुत्तनयेनेव चत्तारो वस्सिके मासे अधिट्ठातब्बा, ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा. वण्णभेदमत्तरत्तापि चेसा वट्टति. द्वे पन न वट्टन्ति. ‘‘निसीदनं’’ वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बमेव, तञ्च खो पमाणयुत्तं एकमेव, द्वे न वट्टन्ति. ‘‘पच्चत्थरण’’म्पि अधिट्ठातब्बमेव, तं पन महन्तम्पि वट्टति, एकम्पि वट्टति, बहूनिपि वट्टन्ति. नीलम्पि पीतकम्पि सदसम्पि पुप्फदसम्पीति सब्बप्पकारं वट्टति. सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेव होति. ‘‘कण्डुप्पटिच्छादि’’ याव आबाधो अत्थि, ताव पमाणिका अधिट्ठातब्बा. आबाधे वूपसन्ते पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा, एकाव वट्टति. ‘‘मुखपुञ्छनचोळं’’ अधिट्ठातब्बमेव, याव एकं धोवियति, ताव अञ्ञं परिभोगत्थाय इच्छितब्बन्ति द्वे वट्टन्ति. अपरे पन थेरा ‘‘निधानमुखमेतं बहूनिपि वट्टन्ती’’ति वदन्ति. परिक्खारचोळे गणना नत्थि, यत्तकं इच्छति तत्तकं अधिट्ठातब्बमेव. थविकापि परिस्सावनम्पि विकप्पनुपगं पच्छिमचीवरप्पमाणं ‘‘परिक्खारचोळक’’न्ति अधिट्ठातब्बमेव. बहूनि एकतो कत्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठातुम्पि वट्टतियेव. भेसज्जनवकम्ममातापितुआदीनं अत्थाय ठपेन्तेनपि अधिट्ठातब्बमेव. महापच्चरियं पन ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं. मञ्चभिसि पीठकभिसि बिम्बोहनं पावारो कोजवोति एतेसु पन सेनासनपरिक्खारत्थाय दिन्नपच्चत्थरणे च अधिट्ठानकिच्चं नत्थियेव.

अधिट्ठितचीवरं पन परिभुञ्जतो कथं अधिट्ठानं विजहतीति? अञ्ञस्स दानेन, अच्छिन्दित्वा गहणेन, विस्सासग्गाहेन, हीनायावत्तनेन, सिक्खापच्चक्खानेन, कालंकिरियाय, लिङ्गपरिवत्तनेन, पच्चुद्धरणेन, छिद्दभावेनाति इमेहि नवहि कारणेहि विजहति. तत्थ पुरिमेहि अट्ठहि सब्बचीवरानि अधिट्ठानं विजहन्ति, छिद्दभावेन पन तिचीवरस्सेव सब्बअट्ठकथासु अधिट्ठानविजहनं वुत्तं, तञ्च नखपिट्ठिप्पमाणेन छिद्देन. तत्थ नखपिट्ठिप्पमाणं कनिट्ठङ्गुलिनखवसेन वेदितब्बं, छिद्दञ्च विनिब्बिद्धछिद्दमेव. छिद्दस्स हि अब्भन्तरे एकतन्तु चेपि अच्छिन्नो होति, रक्खति. तत्थ सङ्घाटिया च उत्तरासङ्गस्स च दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो न भिन्दति. अन्तरवासकस्स पन दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो न भिन्दति. तस्मा जाते छिद्दे तं चीवरं अतिरेकचीवरट्ठाने तिट्ठति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. महासुमत्थेरो पनाह – ‘‘पमाणचीवरस्स यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, महन्तस्स पन पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दति, अन्तोजातं भिन्दती’’ति. करवीकतिस्सत्थेरो आह – ‘‘खुद्दकं महन्तं न पमाणं, द्वे चीवरानि पारुपन्तस्स वामहत्थे सङ्घरित्वा ठपितट्ठाने छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दति, ओरभागे भिन्दति. अन्तरवासकस्सपि ओवट्टिकं करोन्तेन सङ्घरितट्ठाने छिद्दं न भिन्दति, ततो ओरं भिन्दती’’ति. अन्धकट्ठकथायं पन तिचीवरे महासुमत्थेरवादं पमाणं कत्वा उत्तरिम्पि इदं वुत्तं ‘‘पच्छिमप्पमाणं अधिट्ठानं रक्खती’’ति. परिक्खारचोळे दीघसो अट्ठङ्गुले सुगतङ्गुलेन तिरियं चतुरङ्गुले यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं विजहति. महन्ते चोळे ततो परेन छिद्दं अधिट्ठानं न विजहति. एस नयो सब्बेसु अधिट्ठातब्बकेसु चीवरेसू’’ति.

तत्थ यस्मा सब्बेसम्पि अधिट्ठातब्बकचीवरानं विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणतो अञ्ञं पच्छिमप्पमाणं नाम नत्थि, यञ्हि निसीदन-कण्डुप्पटिच्छादि-वस्सिकसाटिकानं पमाणं वुत्तं, तं उक्कट्ठं, ततो उत्तरि पटिसिद्धत्ता न पच्छिमं ततो हेट्ठा अप्पटिसिद्धत्ता. तिचीवरस्सापि सुगतचीवरप्पमाणतो ऊनकत्तं उक्कट्ठप्पमाणमेव. पच्छिमं पन विसुं सुत्ते वुत्तं नत्थि. मुखपुञ्छनपच्चत्थरणपरिक्खारचोळानं उक्कट्ठपरिच्छेदो नत्थियेव. विकप्पनुपगपच्छिमेन पन पच्छिमपरिच्छेदो वुत्तो. तस्मा यं ताव अन्धकट्ठकथायं ‘‘पच्छिमप्पमाणं अधिट्ठानं रक्खती’’ति वत्वा तत्थ परिक्खारचोळस्सेव सुगतङ्गुलेन अट्ठङ्गुलचतुरङ्गुलपच्छिमप्पमाणं दस्सेत्वा इतरेसं तिचीवरादीनं मुट्ठिपञ्चकादिपभेदं पच्छिमप्पमाणं सन्धाय ‘‘एस नयो सब्बेसु अधिट्ठातब्बकेसुचीवरेसू’’ति वुत्तं, तं न समेति.

करवीकतिस्सत्थेरवादेपि दीघन्ततोयेव छिद्दं दस्सितं, तिरियन्ततो न दस्सितं, तस्मा सो अपरिच्छिन्नो. महासुमत्थेरवादे ‘‘पमाणचीवरस्स यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, महन्तस्स पन पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दती’’ति वुत्तं. इदं पन न वुत्तं – ‘‘इदं नाम पमाणचीवरं इतो उत्तरि महन्तं चीवर’’न्ति. अपिचेत्थ तिचीवरादीनं मुट्ठिपञ्चकादिभेदं पच्छिमप्पमाणन्ति अधिप्पेतं. तत्थ यदि पच्छिमप्पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्देय्य, उक्कट्ठपत्तस्सापि मज्झिमपत्तस्स वा ओमकप्पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्देय्य, न च न भिन्दति. तस्मा अयम्पि वादो अपरिच्छिन्नो.

यो पनायं सब्बपठमो अट्ठकथावादो, अयमेवेत्थ पमाणं. कस्मा? परिच्छेदसब्भावतो. तिचीवरस्स हि पच्छिमप्पमाणञ्च छिद्दप्पमाणञ्च छिद्दुप्पत्तिदेसप्पमाणञ्च सब्बअट्ठकथासुयेव परिच्छिन्दित्वा वुत्तं, तस्मा स्वेव वादो पमाणं. अद्धा हि सो भगवतो अधिप्पायं अनुगन्त्वा वुत्तो. इतरेसु पन नेव परिच्छेदो अत्थि, न पुब्बापरं समेतीति.

यो पन दुब्बलट्ठाने पठमं अग्गळं दत्वा पच्छा दुब्बलट्ठानं छिन्दित्वा अपनेति, अधिट्ठानं न भिज्जति. मण्डलपरिवत्तनेपि एसेव नयो. दुपट्टस्स एकस्मिं पटले छिद्दे वा जाते गळिते वा अधिट्ठानं न भिज्जति, खुद्दकं चीवरं महन्तं करोति, महन्तं वा खुद्दकं करोति, अधिट्ठानं न भिज्जति. उभो कोटियो मज्झे करोन्तो सचे पठमं छिन्दित्वा पच्छा घटेति, अधिट्ठानं भिज्जति. अथ घटेत्वा छिन्दति, न भिज्जति, रजकेहि धोवापेत्वा सेतं कारापेन्तस्सापि अधिट्ठानं अधिट्ठानमेवाति. अयं ताव ‘‘अन्तोदसाहं अधिट्ठेति विकप्पेती’’ति एत्थ अधिट्ठाने विनिच्छयो.

विकप्पने पन द्वे विकप्पना – सम्मुखाविकप्पना च परम्मुखाविकप्पना च. कथं सम्मुखाविकप्पना होतीति? चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं, अयमेका सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभुञ्जितुं पन विस्सज्जेतुं वा अधिट्ठातुं वा न वट्टति. ‘‘मय्हं सन्तकं, मय्हं सन्तकानि परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं पन वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

अपरोपि नयो – तथेव चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा तस्सेव भिक्खुनो सन्तिके ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा वत्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स अत्तना अभिरुचितस्स यस्स कस्सचि नामं गहेत्वा ‘‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो विकप्पेमी’ति वा ‘तिस्साय भिक्खुनिया, सिक्खमानाय, तिस्सस्स सामणेरस्स, तिस्साय सामणेरिया विकप्पेमी’’’ति वा वत्तब्बं, अयं अपरापि सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो सन्तकं…पे… तिस्साय सामणेरिया सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

कथं परम्मुखाविकप्पना होतीति? चीवरानं तथेव एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मी’’ति वत्तब्बं. तेन वत्तब्बो – ‘‘को ते मित्तो वा सन्दिट्ठो वा’’ति? ततो इतरेन पुरिमनयेनेव ‘‘तिस्सो भिक्खूति वा…पे… तिस्सा सामणेरी’’ति वा वत्तब्बं. पुन तेन भिक्खुना ‘‘अहं तिस्सस्स भिक्खुनो दम्मीति वा…पे… तिस्साय सामणेरिया दम्मी’’ति वा वत्तब्बं, अयं परम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना दुतियसम्मुखाविकप्पनायं वुत्तनयेनेव ‘‘इत्थन्नामस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

द्विन्नं विकप्पनानं किं नानाकरणं? सम्मुखाविकप्पनायं सयं विकप्पेत्वा परेन पच्चुद्धरापेति. परम्मुखाविकप्पनाय परेनेव विकप्पापेत्वा परेनेव पच्चुद्धरापेति, इदमेत्थ नानाकरणं. सचे पन यस्स विकप्पेति, सो पञ्ञत्तिकोविदो न होति, न जानाति पच्चुद्धरितुं, तं चीवरं गहेत्वा अञ्ञस्स ब्यत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुन विकप्पेत्वा पच्चुद्धरापेतब्बं. विकप्पितविकप्पना नामेसा वट्टति. अयं ‘‘विकप्पेती’’ति इमस्मिं पदे विनिच्छयो.

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्तिआदिवचनतो च इदं ‘‘विकप्पेती’’ति अविसेसेन वुत्तवचनं विरुद्धं विय दिस्सति, न च विरुद्धं तथागता भासन्ति. तस्मा एवमस्स अत्थो वेदितब्बो, तिचीवरं तिचीवरसङ्खेपेनेव परिहरतो अधिट्ठातुमेव अनुजानामि, न विकप्पेतुं. वस्सिकसाटिकं पन चातुमासतो परं विकप्पेतुमेव न अधिट्ठातुं. एवञ्च सति यो तिचीवरे एकेन चीवरेन विप्पवसितुकामो होति, तस्स तिचीवराधिट्ठानं पच्चुद्धरित्वा विप्पवाससुखत्थं विकप्पनाय ओकासो दिन्नो होति. दसाहातिक्कमे च अनापत्तीति एतेनुपायेन सब्बत्थ विकप्पनाय अप्पटिसिद्धभावो वेदितब्बो.

विस्सज्जेतीति अञ्ञस्स देति. कथं पन दिन्नं होति, कथं गहितं? ‘‘इमं तुय्हं देमि ददामि दज्जामि ओणोजेमि परिच्चजामि निस्सज्जामि विस्सज्जामीति वा ‘‘इत्थन्नामस्स देमि…पे… निस्सज्जामी’’ति वा वदति, सम्मुखापि परम्मुखापि दिन्नंयेव होति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्च. ‘‘तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं करिस्ससी’’ति वुत्ते ‘‘मम सन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं करिस्सामी’’ति वदति, दुद्दिन्नं दुग्गहितञ्च. नेव दाता दातुं जानाति, न इतरो गहेतुं. सचे पन ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’’ति गण्हाति, सुग्गहितं. सचे पन ‘‘एको गण्हाही’’ति वदति, इतरो ‘‘न गण्हामी’’ति पुन सो ‘‘दिन्नं मया तुय्हं, गण्हाही’’ति वदति, इतरोपि ‘‘न मय्हं इमिना अत्थो’’ति वदति. ततो पुरिमोपि ‘‘मया दिन्न’’न्ति दसाहं अतिक्कामेति, पच्छिमोपि ‘‘मया पटिक्खित्त’’न्ति. कस्स आपत्तीति? न कस्सचि आपत्ति. यस्स पन रुच्चति, तेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितब्बं.

यो पन अधिट्ठाने वेमतिको, तेन किं कातब्बं? वेमतिकभावं आरोचेत्वा सचे अनधिट्ठितं भविस्सति, एवं मे कप्पियं होतीति वत्वा वुत्तनयेनेव निस्सज्जितब्बं. न हि एवं जानापेत्वा विनयकम्मं करोन्तस्स मुसावादो होति. केचि पन ‘‘एकेन भिक्खुना विस्सासं गहेत्वा पुन दिन्नं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न युज्जति. न हि तस्सेतं विनयकम्मं, नापि तं एत्तकेन अञ्ञं वत्थुं होति.

नस्सतीतिआदि उत्तानत्थमेव. यो न ददेय्य आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ ‘‘मय्हं दिन्नं इमिना’’ति इमाय सञ्ञाय न देन्तस्स दुक्कटं. तस्स सन्तकभावं पन ञत्वा लेसेन अच्छिन्दन्तो भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बोति.

समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं कथिनसमुट्ठानं नाम कायवाचातो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, अनधिट्ठानेन च अविकप्पनेन च आपज्जनतो अकिरियं, सञ्ञाय अभावेपि न मुच्चति, अजानन्तोपि आपज्जतीति नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पठमकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.