१. चीवरवग्गो
१. पठमकथिनसिक्खापदवण्णना
तिंस निस्सग्गिया धम्मा, ये वुत्ता समिताविना;
तेसं दानि करिस्सामि, अपुब्बपदवण्णनं.
४५९. तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति गोतमके चेतिये. तेन खो पन समयेन भगवता भिक्खूनं तिचीवरं अनुञ्ञातं होतीति एत्थ तिचीवरन्ति अन्तरवासको उत्तरासङ्गो सङ्घाटीति इदं चीवरत्तयं परिभुञ्जितुं अनुञ्ञातं होति. यत्थ पनेतं अनुञ्ञातं, यदा च अनुञ्ञातं, येन च कारणेन अनुञ्ञातं, तं सब्बं चीवरक्खन्धके जीवकवत्थुस्मिं (महाव. ३२६ आदयो) आगतमेव. अञ्ञेनेव तिचीवरेन गामं पविसन्तीति येन विहारे अच्छन्ति न्हानञ्च ओतरन्ति, ततो अञ्ञेन, एवं दिवसे दिवसे नव चीवरानि धारेन्ति.
४६०. उप्पन्नं होतीति अनुपञ्ञत्तिया द्वारं ददमानं पटिलाभवसेन उप्पन्नं होति, नो निप्फत्तिवसेन.
आयस्मतो सारिपुत्तस्स दातुकामो होतीति आयस्मा किर आनन्दो भगवन्तं ठपेत्वा अञ्ञो एवरूपो गुणविसिट्ठो पुग्गलो नत्थीति गुणबहुमानेन आयस्मन्तं सारिपुत्तं अतिममायति. सो सदापि मनापं चीवरं लभित्वा रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा थेरस्सेव देति, पुरेभत्ते पणीतं यागुखज्जकं वा पिण्डपातं वा लभित्वापि थेरस्सेव देति, पच्छाभत्ते मधुफाणितादीनि लभित्वापि थेरस्सेव देति, उपट्ठाककुलेहि दारके निक्खामेत्वा पब्बाजेत्वापि थेरस्स सन्तिके उपज्झं गाहापेत्वा सयं अनुसावनकम्मं करोति. आयस्मापि सारिपुत्तो ‘‘पितु कत्तब्बकिच्चं नाम जेट्ठपुत्तस्स भारो, तं मया भगवतो कत्तब्बं किच्चं आनन्दो करोति, अहं आनन्दं निस्साय अप्पोस्सुक्को विहरितुं लभामी’’ति आयस्मन्तं आनन्दं अतिविय ममायति, सोपि मनापं चीवरं लभित्वा आनन्दत्थेरस्सेव देतीति सब्बं पुरिमसदिसमेव. एवं गुणबहुमानेन ममायन्तो तदा उप्पन्नम्पि तं चीवरं आयस्मतो सारिपुत्तस्स दातुकामो होतीति वेदितब्बो.
नवमं वा भगवा दिवसं दसमं वाति एत्थ पन सचे भवेय्य ‘‘कथं थेरो जानाती’’ति? बहूहि कारणेहि जानाति. सारिपुत्तत्थेरो किर जनपदचारिकं पक्कमन्तो आनन्दत्थेरं आपुच्छित्वाव पक्कमति ‘‘अहं एत्तकेन नाम कालेन आगच्छिस्सामि, एत्थन्तरे भगवन्तं मा पमज्जी’’ति. सचे सम्मुखा न आपुच्छति, भिक्खू पेसेत्वापि आपुच्छित्वाव गच्छति. सचे अञ्ञत्थ वस्सं वसति, ये पठमतरं भिक्खू आगच्छन्ति, ते एवं पहिणति ‘‘मम वचनेन भगवतो च पादे सिरसा वन्दथ, आनन्दस्स च आरोग्यं वत्वा मं ‘असुकदिवसे नाम आगमिस्सती’ति वदथा’’ति सदा च यथापरिच्छिन्नदिवसेयेव एति. अपिचायस्मा आनन्दो अनुमानेनपि जानाति ‘‘एत्तके दिवसे भगवता वियोगं सहन्तो अधिवासेन्तो आयस्मा सारिपुत्तो वसि, इतो दानि पट्ठाय असुकं नाम दिवसं न अतिक्कमिस्सति अद्धा आगमिस्सती’’ति. येसं येसञ्हि पञ्ञा महती तेसं तेसं भगवति पेमञ्च गारवो च महा होतीति इमिना नयेनापि जानाति. एवं बहूहि कारणेहि जानाति. तेनाह – ‘‘नवमं वा भगवा दिवसं दसमं वा’’ति. एवं वुत्ते यस्मा इदं सिक्खापदं पण्णत्तिवज्जं, न लोकवज्जं; तस्मा आयस्मता आनन्देन वुत्तसदिसमेव परिच्छेदं करोन्तो ‘‘अथ खो भगवा…पे… धारेतु’’न्ति. सचे पन थेरेन अद्धमासो वा मासो वा उद्दिट्ठो अभविस्स, सोपि भगवता अनुञ्ञातो अस्स.
४६२-३. निट्ठितचीवरस्मिन्ति येन केनचि निट्ठानेन निट्ठिते चीवरस्मिं. यस्मा पन तं चीवरं करणेनपि निट्ठितं होति, नस्सनादीहिपि तस्मास्स पदभाजने अत्थमत्तमेव दस्सेतुं भिक्खुनो चीवरं कतं वा होतीतिआदि वुत्तं. तत्थ कतन्ति सूचिकम्मपरियोसानेन कतं, सूचिकम्मपरियोसानं नाम यंकिञ्चि सूचिया कत्तब्बं पासपट्टगण्ठिकपट्टपरियोसानं कत्वा सूचिया पटिसामनं. नट्ठन्ति चोरादीहि हटं, एतम्पि हि करणपलिबोधस्स निट्ठितत्ता निट्ठितन्ति वुच्चति. विनट्ठन्ति उपचिकादीहि खायितं. दड्ढन्ति अग्गिना दड्ढं. चीवरासा वा उपच्छिन्नाति ‘‘असुकस्मिं नाम कुले चीवरं लभिस्सामी’’ति या चीवरासा उप्पन्ना होति, सा वा उपच्छिन्ना, एतेसम्पि हि करणपलिबोधस्सेव निट्ठितत्ता निट्ठितभावो वेदितब्बो.
उब्भतस्मिं कथिनेति कथिने च उब्भतस्मिं. एतेन दुतियस्स पलिबोधस्स अभावं दस्सेति. तं पन कथिनं यस्मा अट्ठसु वा मातिकासु एकाय अन्तरुब्भारेन वा उद्धरीयति, तेनस्स निद्देसे ‘‘अट्ठन्नं मातिकान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘अट्ठिमा, भिक्खवे, मातिका कथिनस्स उब्भाराय – पक्कमनन्तिका, निट्ठानन्तिका, सन्निट्ठानन्तिका, नासनन्तिका, सवनन्तिका, आसावच्छेदिका, सीमातिक्कन्तिका, सहुब्भारा’’ति एवं अट्ठ मातिकायो कथिनक्खन्धके आगता. अन्तरुब्भारोपि ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो; यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो कथिनं उद्धरेय्य, एसा ञत्ति. सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो; सङ्घो कथिनं उद्धरति, यस्सायस्मतो खमति, कथिनस्स उब्भारो, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य. उब्भतं सङ्घेन कथिनं, खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति (पाचि. ९२६) एवं भिक्खुनीविभङ्गे आगतो. तत्थ यं वत्तब्बं तं आगतट्ठानेयेव वण्णयिस्साम. इध पन वुच्चमाने पाळि आहरितब्बा होति, अत्थोपि वत्तब्बो. वुत्तोपि च न सुविञ्ञेय्यो होति, अट्ठाने वुत्तत्ताय.
दसाहपरमन्ति दस अहानि परमो परिच्छेदो अस्साति दसाहपरमो, तं दसाहपरमं कालं धारेतब्बन्ति अत्थो. पदभाजने पन अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘दसाहपरमता धारेतब्ब’’न्ति वुत्तं. इदञ्हि वुत्तं होति ‘‘दसाहपरम’’न्ति एत्थ या दसाहपरमता दसाहपरमभावो, अयं एत्तको कालो याव नातिक्कमति ताव धारेतब्बन्ति.
अधिट्ठितविकप्पितेसु अपरियापन्नत्ता अतिरेकं चीवरन्ति अतिरेकचीवरं. तेनेवस्स पदभाजने वुत्तं ‘‘अनधिट्ठितं अविकप्पित’’न्ति.
छन्नं चीवरानं अञ्ञतरन्ति खोमं, कप्पासिकं, कोसेय्यं, कम्बलं, साणं, भङ्गन्ति इमेसं छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं. एतेन चीवरस्स जातिं दस्सेत्वा इदानि पमाणं दस्सेतुं ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति आह. तस्स पमाणं दीघतो द्वे विदत्थियो, तिरियं विदत्थि. तत्रायं पाळि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८).
तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति तं यथावुत्तजातिप्पमाणं चीवरं दसाहपरमं कालं अतिक्कामयतो, एत्थन्तरे यथा अतिरेकचीवरं न होति तथा अकुब्बतो निस्सग्गियं पाचित्तियं, तञ्च चीवरं निस्सग्गियं होति, पाचित्तियापत्ति चस्स होतीति अत्थो. अथ वा निस्सज्जनं निस्सग्गियं, पुब्बभागे कत्तब्बस्स विनयकम्मस्सेतं नामं. निस्सग्गियमस्स अत्थीति निस्सग्गियमिच्चेव. किन्तं? पाचित्तियं. तं अतिक्कामयतो सनिस्सग्गियविनयकम्मं पाचित्तियं होतीति अयमेत्थ अत्थो. पदभाजने पन पठमं ताव अत्थविकप्पं दस्सेतुं ‘‘तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं होती’’ति मातिकं ठपेत्वा ‘‘एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होति, निस्सज्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. पुन यस्स च निस्सज्जितब्बं, यथा च निस्सज्जितब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘सङ्घस्स वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकादसे अरुणुग्गमनेति एत्थ यं दिवसं चीवरं उप्पन्नं तस्स यो अरुणो, सो उप्पन्नदिवसनिस्सितो, तस्मा चीवरुप्पाददिवसएन सद्धिं एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होतीति वेदितब्बं. सचेपि बहूनि एकज्झं बन्धित्वा वा वेठेत्वा वा ठपितानि एकाव आपत्ति. अबद्धावेठितेसु वत्थुगणनाय आपत्तियो.
निस्सज्जित्वा आपत्ति देसेतब्बाति कथं देसेतब्बा? यथा खन्धके वुत्तं, कथञ्च तत्थ वुत्तं? एवं वुत्तं – ‘‘तेन, भिक्खवे, भिक्खुना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो, तं पटिदेसेमी’’’ति (चूळव. २३९). इध पन सचे एकं चीवरं होति ‘‘एकं निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति वत्तब्बं. सचे द्वे, ‘‘द्वे’’ति वत्तब्बं. सचे बहूनि ‘‘सम्बहुलानी’’ति वत्तब्बं. निस्सज्जनेपि सचे एकं यथापाळिमेव ‘‘इदं मे, भन्ते, चीवर’’न्ति वत्तब्बं. सचे द्वे वा बहूनि वा, ‘‘इमानि मे, भन्ते, चीवरानि दसाहातिक्कन्तानि निस्सग्गियानि, इमानाहं सङ्घस्स निस्सज्जामी’’ति वत्तब्बं. पाळिं वत्तुं असक्कोन्तेन अञ्ञथापि वत्तब्बं.
ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन आपत्ति पटिग्गहेतब्बाति खन्धके वुत्तनयेनेव पटिग्गहेतब्बा. एवञ्हि तत्थ वुत्तं – ‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –
‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, अयं इत्थन्नामो भिक्खु आपत्तिं सरति विवरति उत्तानिं करोति देसेति, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो आपत्तिं पटिग्गण्हेय्य’न्ति.
तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति? ‘आम, पस्सामी’ति. आयतिं संवरेय्यासी’’ति (चूळव. २३९). द्वीसु पन सम्बहुलासु वा पुरिमनयेनेव वचनभेदो ञातब्बो.
चीवरदानेपि ‘‘सङ्घो इमं चीवरं इमानि चीवरानी’’ति वत्थुवसेन वचनभेदो वेदितब्बो. गणस्स च पुग्गलस्स च निस्सज्जनेपि एसेव नयो.
आपत्तिदेसनापटिग्गहणेसु पनेत्थ अयं पाळि – ‘‘तेन, भिक्खवे, भिक्खुना सम्बहुले भिक्खू उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं कत्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्सु वचनीया – ‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो तं पटिदेसेमी’ति. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन ते भिक्खू ञापेतब्बा –
‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता, अयं इत्थन्नामो भिक्खु आपत्तिं सरति विवरति उत्तानिं करोति देसेति. यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो आपत्तिं पटिग्गण्हेय्य’न्ति.
तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति? ‘आम, पस्सामी’ति. ‘आयतिं संवरेय्यासी’ति.
तेन भिक्खुना एकं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, आवुसो, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो तं पटिदेसेमी’ति. तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति, आम पस्सामीति आयतिं संवरेय्यासी’’ति (चूळव. २३९). तत्थ पुरिमनयेनेव आपत्तिया नामग्गहणं वचनभेदो च वेदितब्बो.
यथा च गणस्स निस्सज्जने एवं द्विन्नं निस्सज्जनेपि पाळि वेदितब्बा. यदि हि विसेसो भवेय्य, यथेव ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिण्णन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातुं, एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बो. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन ते भिक्खू ञापेतब्बा’’तिआदिना नयेन ‘‘तिण्णन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातु’’न्ति वत्वा पुन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथं कातुं, एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बो. थेरेन भिक्खुना एकंसं उत्तरासङ्ग’’न्तिआदिना (महाव. १६८) नयेन विसुंयेव द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथो वुत्तो, एवमिधापि विसुं पाळिं वदेय्य, यस्मा पन नत्थि, तस्मा अवत्वा गतोति, गणस्स वुत्ता पाळियेवेत्थ पाळि.
आपत्तिपटिग्गहणे पन अयं विसेसो, यथा गणस्स निस्सज्जित्वा आपत्तिया देसियमानाय आपत्तिपटिग्गाहको भिक्खु ञत्तिं ठपेति, एवं अट्ठपेत्वा द्वीसु अञ्ञतरेन यथा एकपुग्गलो पटिग्गण्हाति, एवं आपत्ति पटिग्गहेतब्बा. द्विन्नञ्हि ञत्तिट्ठपना नाम नत्थि, यदि सिया द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथं विसुं न वदेय्य.
निस्सट्ठचीवरदानेपि यथा ‘‘इमं चीवरं आयस्मतो दम्मी’’ति एको वदति, एवं ‘‘इमं मयं चीवरं आयस्मतो देमा’’ति वत्तुं वट्टति. इतो गरुकतरानि हि ञत्तिदुतियकम्मानिपि ‘‘अपलोकेत्वा कातब्बानी’’ति वुत्तानि अत्थि, तेसं एतं अनुलोमं निस्सट्ठचीवरं पन दातब्बमेव अदातुं न लब्भति, विनयकम्ममत्तञ्हेतं. न तं तेन सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा दिन्नमेव होतीति.
४६८. दसाहातिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञीति दसाहं अतिक्कन्ते चीवरे ‘‘अतिक्कन्तं इद’’न्ति एवंसञ्ञी, दसाहे वा अतिक्कन्ते ‘‘अतिक्कन्तो दसाहो’’ति एवंसञ्ञी. निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति न इध सञ्ञा रक्खति. योपि एवंसञ्ञी, तस्सपि तं चीवरं निस्सग्गियं पाचित्तियापत्ति च. सनिस्सग्गियविनयकम्मं वा पाचित्तियन्ति उभोपि अत्थविकप्पा युज्जन्ति. एस नयो सब्बत्थ.
अविस्सज्जिते विस्सज्जितसञ्ञीति कस्सचि अदिन्ने अपरिच्चत्ते ‘‘परिच्चत्तं मया’’ति एवंसञ्ञी.
अनट्ठे नट्ठसञ्ञीति अत्तनो चीवरेन सद्धिं बहूनि अञ्ञेसं चीवरानि एकतो ठपितानि चोरा हरन्ति. तत्रेस अत्तनो चीवरे अनट्ठे नट्ठसञ्ञी होति. एस नयो अविनट्ठादीसुपि.
अविलुत्तेति एत्थ पन गब्भं भिन्दित्वा पसय्हावहारवसेन अविलुत्तेति वेदितब्बं.
अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जति आपत्ति दुक्कटस्साति सकिं निवत्थं वा सकिं पारुतं वा कायतो अमोचेत्वा दिवसम्पि विचरति, एकाव आपत्ति. मोचेत्वा मोचेत्वा निवासेति वा पारुपति वा पयोगे पयोगे दुक्कटं. दुन्निवत्थं वा दुप्पारुतं वा सण्ठपेन्तस्स अनापत्ति. अञ्ञस्स तं परिभुञ्जतोपि अनापत्ति, ‘‘अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति (पारा. ५७०) आदिवचनञ्चेत्थ साधकं. अनतिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञिनो वेमतिकस्स च दुक्कटं परिभोगं सन्धाय वुत्तं.
४६९. ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति एत्थ पन अधिट्ठानुपगं विकप्पनुपगञ्च वेदितब्बं. तत्रायं पाळि – अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘यानि तानि भगवता अनुञ्ञातानि ‘तिचीवर’न्ति वा ‘वस्सिकसाटिका’ति वा ‘निसीदन’न्ति वा ‘पच्चत्थरण’न्ति वा ‘कण्डुप्पटिच्छादी’ति वा मुखपुञ्छनचोळकन्ति वा परिक्खारचोळन्ति वा सब्बानि तानि अधिट्ठातब्बानीति नु खो उदाहु विकप्पेतब्बानी’’ति, भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं –
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं; निसीदनं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; पच्चत्थरणं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; कण्डुप्पटिच्छादिं यावआबाधा अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं; मुखपुञ्छनचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं; परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८).
‘‘तत्थ तिचीवरं’’ अधिट्ठहन्तेन रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा पमाणयुत्तमेव अधिट्ठातब्बं. तस्स पमाणं उक्कट्ठपरिच्छेदेन सुगतचीवरतो ऊनकं वट्टति, लामकपरिच्छेदेन सङ्घाटिया उत्तरासङ्गस्स च दीघतो मुट्ठिपञ्चकं तिरियं मुट्ठित्तिकं पमाणं वट्टति. अन्तरवासको दीघतो मुट्ठिपञ्चको तिरियं द्विहत्थोपि वट्टति. पारुपणेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतुन्ति. वुत्तप्पमाणतो पन अतिरेकं ऊनकञ्च परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठातब्बं.
तत्थ यस्मा ‘‘द्वे चीवरस्स अधिट्ठाना – कायेन वा अधिट्ठेति, वाचाय वा अधिट्ठेती’’ति (परि. ३२२) वुत्तं, तस्मा पुराणसङ्घाटिं ‘‘इमं सङ्घाटिं पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा नवं सङ्घाटिं हत्थेन गहेत्वा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन अधिट्ठातब्बा. इदं कायेन अधिट्ठानं, तं येन केनचि सरीरावयवेन अफुसन्तस्स न वट्टति. वाचाय अधिट्ठाने पन वचीभेदं कत्वा वाचाय अधिट्ठातब्बा. तत्र दुविधं अधिट्ठानं – सचे हत्थपासे होति ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. अथ अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा सामन्तविहारे वा होति ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. एस नयो उत्तरासङ्गे अन्तरवासके च. नाममत्तमेव हि विसेसो. तस्मा सब्बानि सङ्घाटिं उत्तरासङ्गं अन्तरवासकन्ति एवं अत्तनो नामेनेव अधिट्ठातब्बानि. सचे अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहि सङ्घाटिआदीनि करोति, निट्ठिते रजने च कप्पे च इमं ‘‘पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बानि. अधिट्ठितेन पन सद्धिं महन्ततरमेव दुतियपट्टं वा खण्डं वा संसिब्बन्तेन पुन अधिट्ठातब्बमेव. समे वा खुद्दके वा अधिट्ठानकिच्चं नत्थि.
तिचीवरं पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टति न वट्टतीति? महापदुमत्थेरो किराह – ‘‘तिचीवरं तिचीवरमेव अधिट्ठातब्बं. सचे परिक्खारचोळाधिट्ठानं लभेय्य उदोसितसिक्खापदे परिहारो निरत्थको भवेय्या’’ति. एवं वुत्ते किर अवसेसा भिक्खू आहंसु – ‘‘परिक्खारचोळम्पि भगवताव अधिट्ठातब्बन्ति वुत्तं, तस्मा वट्टती’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं ‘‘परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखमेतन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. उदोसितसिक्खापदे पन तिचीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरन्तस्स परिहारो वुत्तो’’ति. उभतोविभङ्गभाणको पुण्णवालिकवासी महातिस्सत्थेरोपि किर आह – ‘‘मयं पुब्बे महाथेरानं अस्सुम्ह, अरञ्ञवासिनो भिक्खू रुक्खसुसिरादीसु चीवरं ठपेत्वा पधानं पदहनत्थाय गच्छन्ति. सामन्तविहारे धम्मसवनत्थाय गतानञ्च नेसं सूरिये उट्ठिते सामणेरा वा दहरभिक्खू वा पत्तचीवरं गहेत्वा गच्छन्ति, तस्मा सुखपरिभोगत्थं तिचीवरं परिक्खारचोळन्ति अधिट्ठातुं वट्टती’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं पुब्बे आरञ्ञिका भिक्खू अबद्धसीमायं दुप्परिहारन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळमेव अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जिंसू’’ति.
‘‘वस्सिकसाटिका’’ अनतिरित्तप्पमाणा नामं गहेत्वा वुत्तनयेनेव चत्तारो वस्सिके मासे अधिट्ठातब्बा, ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा. वण्णभेदमत्तरत्तापि चेसा वट्टति. द्वे पन न वट्टन्ति. ‘‘निसीदनं’’ वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बमेव, तञ्च खो पमाणयुत्तं एकमेव, द्वे न वट्टन्ति. ‘‘पच्चत्थरण’’म्पि अधिट्ठातब्बमेव, तं पन महन्तम्पि वट्टति, एकम्पि वट्टति, बहूनिपि वट्टन्ति. नीलम्पि पीतकम्पि सदसम्पि पुप्फदसम्पीति सब्बप्पकारं वट्टति. सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेव होति. ‘‘कण्डुप्पटिच्छादि’’ याव आबाधो अत्थि, ताव पमाणिका अधिट्ठातब्बा. आबाधे वूपसन्ते पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा, एकाव वट्टति. ‘‘मुखपुञ्छनचोळं’’ अधिट्ठातब्बमेव, याव एकं धोवियति, ताव अञ्ञं परिभोगत्थाय इच्छितब्बन्ति द्वे वट्टन्ति. अपरे पन थेरा ‘‘निधानमुखमेतं बहूनिपि वट्टन्ती’’ति वदन्ति. परिक्खारचोळे गणना नत्थि, यत्तकं इच्छति तत्तकं अधिट्ठातब्बमेव. थविकापि परिस्सावनम्पि विकप्पनुपगं पच्छिमचीवरप्पमाणं ‘‘परिक्खारचोळक’’न्ति अधिट्ठातब्बमेव. बहूनि एकतो कत्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठातुम्पि वट्टतियेव. भेसज्जनवकम्ममातापितुआदीनं अत्थाय ठपेन्तेनपि अधिट्ठातब्बमेव. महापच्चरियं पन ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं. मञ्चभिसि पीठकभिसि बिम्बोहनं पावारो कोजवोति एतेसु पन सेनासनपरिक्खारत्थाय दिन्नपच्चत्थरणे च अधिट्ठानकिच्चं नत्थियेव.
अधिट्ठितचीवरं पन परिभुञ्जतो कथं अधिट्ठानं विजहतीति? अञ्ञस्स दानेन, अच्छिन्दित्वा गहणेन, विस्सासग्गाहेन, हीनायावत्तनेन, सिक्खापच्चक्खानेन, कालंकिरियाय, लिङ्गपरिवत्तनेन, पच्चुद्धरणेन, छिद्दभावेनाति इमेहि नवहि कारणेहि विजहति. तत्थ पुरिमेहि अट्ठहि सब्बचीवरानि अधिट्ठानं विजहन्ति, छिद्दभावेन पन तिचीवरस्सेव सब्बअट्ठकथासु अधिट्ठानविजहनं वुत्तं, तञ्च नखपिट्ठिप्पमाणेन छिद्देन. तत्थ नखपिट्ठिप्पमाणं कनिट्ठङ्गुलिनखवसेन वेदितब्बं, छिद्दञ्च विनिब्बिद्धछिद्दमेव. छिद्दस्स हि अब्भन्तरे एकतन्तु चेपि अच्छिन्नो होति, रक्खति. तत्थ सङ्घाटिया च उत्तरासङ्गस्स च दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो न भिन्दति. अन्तरवासकस्स पन दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो न भिन्दति. तस्मा जाते छिद्दे तं चीवरं अतिरेकचीवरट्ठाने तिट्ठति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. महासुमत्थेरो पनाह – ‘‘पमाणचीवरस्स यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, महन्तस्स पन पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दति, अन्तोजातं भिन्दती’’ति. करवीकतिस्सत्थेरो आह – ‘‘खुद्दकं महन्तं न पमाणं, द्वे चीवरानि पारुपन्तस्स वामहत्थे सङ्घरित्वा ठपितट्ठाने छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दति, ओरभागे भिन्दति. अन्तरवासकस्सपि ओवट्टिकं करोन्तेन सङ्घरितट्ठाने छिद्दं न भिन्दति, ततो ओरं भिन्दती’’ति. अन्धकट्ठकथायं पन तिचीवरे महासुमत्थेरवादं पमाणं कत्वा उत्तरिम्पि इदं वुत्तं ‘‘पच्छिमप्पमाणं अधिट्ठानं रक्खती’’ति. परिक्खारचोळे दीघसो अट्ठङ्गुले सुगतङ्गुलेन तिरियं चतुरङ्गुले यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं विजहति. महन्ते चोळे ततो परेन छिद्दं अधिट्ठानं न विजहति. एस नयो सब्बेसु अधिट्ठातब्बकेसु चीवरेसू’’ति.
तत्थ यस्मा सब्बेसम्पि अधिट्ठातब्बकचीवरानं विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणतो अञ्ञं पच्छिमप्पमाणं नाम नत्थि, यञ्हि निसीदन-कण्डुप्पटिच्छादि-वस्सिकसाटिकानं पमाणं वुत्तं, तं उक्कट्ठं, ततो उत्तरि पटिसिद्धत्ता न पच्छिमं ततो हेट्ठा अप्पटिसिद्धत्ता. तिचीवरस्सापि सुगतचीवरप्पमाणतो ऊनकत्तं उक्कट्ठप्पमाणमेव. पच्छिमं पन विसुं सुत्ते वुत्तं नत्थि. मुखपुञ्छनपच्चत्थरणपरिक्खारचोळानं उक्कट्ठपरिच्छेदो नत्थियेव. विकप्पनुपगपच्छिमेन पन पच्छिमपरिच्छेदो वुत्तो. तस्मा यं ताव अन्धकट्ठकथायं ‘‘पच्छिमप्पमाणं अधिट्ठानं रक्खती’’ति वत्वा तत्थ परिक्खारचोळस्सेव सुगतङ्गुलेन अट्ठङ्गुलचतुरङ्गुलपच्छिमप्पमाणं दस्सेत्वा इतरेसं तिचीवरादीनं मुट्ठिपञ्चकादिपभेदं पच्छिमप्पमाणं सन्धाय ‘‘एस नयो सब्बेसु अधिट्ठातब्बकेसुचीवरेसू’’ति वुत्तं, तं न समेति.
करवीकतिस्सत्थेरवादेपि दीघन्ततोयेव छिद्दं दस्सितं, तिरियन्ततो न दस्सितं, तस्मा सो अपरिच्छिन्नो. महासुमत्थेरवादे ‘‘पमाणचीवरस्स यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, महन्तस्स पन पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्दती’’ति वुत्तं. इदं पन न वुत्तं – ‘‘इदं नाम पमाणचीवरं इतो उत्तरि महन्तं चीवर’’न्ति. अपिचेत्थ तिचीवरादीनं मुट्ठिपञ्चकादिभेदं पच्छिमप्पमाणन्ति अधिप्पेतं. तत्थ यदि पच्छिमप्पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्देय्य, उक्कट्ठपत्तस्सापि मज्झिमपत्तस्स वा ओमकप्पमाणतो बहि छिद्दं अधिट्ठानं न भिन्देय्य, न च न भिन्दति. तस्मा अयम्पि वादो अपरिच्छिन्नो.
यो पनायं सब्बपठमो अट्ठकथावादो, अयमेवेत्थ पमाणं. कस्मा? परिच्छेदसब्भावतो. तिचीवरस्स हि पच्छिमप्पमाणञ्च छिद्दप्पमाणञ्च छिद्दुप्पत्तिदेसप्पमाणञ्च सब्बअट्ठकथासुयेव परिच्छिन्दित्वा वुत्तं, तस्मा स्वेव वादो पमाणं. अद्धा हि सो भगवतो अधिप्पायं अनुगन्त्वा वुत्तो. इतरेसु पन नेव परिच्छेदो अत्थि, न पुब्बापरं समेतीति.
यो पन दुब्बलट्ठाने पठमं अग्गळं दत्वा पच्छा दुब्बलट्ठानं छिन्दित्वा अपनेति, अधिट्ठानं न भिज्जति. मण्डलपरिवत्तनेपि एसेव नयो. दुपट्टस्स एकस्मिं पटले छिद्दे वा जाते गळिते वा अधिट्ठानं न भिज्जति, खुद्दकं चीवरं महन्तं करोति, महन्तं वा खुद्दकं करोति, अधिट्ठानं न भिज्जति. उभो कोटियो मज्झे करोन्तो सचे पठमं छिन्दित्वा पच्छा घटेति, अधिट्ठानं भिज्जति. अथ घटेत्वा छिन्दति, न भिज्जति, रजकेहि धोवापेत्वा सेतं कारापेन्तस्सापि अधिट्ठानं अधिट्ठानमेवाति. अयं ताव ‘‘अन्तोदसाहं अधिट्ठेति विकप्पेती’’ति एत्थ अधिट्ठाने विनिच्छयो.
विकप्पने पन द्वे विकप्पना – सम्मुखाविकप्पना च परम्मुखाविकप्पना च. कथं सम्मुखाविकप्पना होतीति? चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं, अयमेका सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभुञ्जितुं पन विस्सज्जेतुं वा अधिट्ठातुं वा न वट्टति. ‘‘मय्हं सन्तकं, मय्हं सन्तकानि परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं पन वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
अपरोपि नयो – तथेव चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा तस्सेव भिक्खुनो सन्तिके ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा वत्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स अत्तना अभिरुचितस्स यस्स कस्सचि नामं गहेत्वा ‘‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो विकप्पेमी’ति वा ‘तिस्साय भिक्खुनिया, सिक्खमानाय, तिस्सस्स सामणेरस्स, तिस्साय सामणेरिया विकप्पेमी’’’ति वा वत्तब्बं, अयं अपरापि सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो सन्तकं…पे… तिस्साय सामणेरिया सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
कथं परम्मुखाविकप्पना होतीति? चीवरानं तथेव एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘‘इमं चीवर’न्ति वा ‘इमानि चीवरानी’ति वा ‘एतं चीवर’न्ति वा ‘एतानि चीवरानी’’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मी’’ति वत्तब्बं. तेन वत्तब्बो – ‘‘को ते मित्तो वा सन्दिट्ठो वा’’ति? ततो इतरेन पुरिमनयेनेव ‘‘तिस्सो भिक्खूति वा…पे… तिस्सा सामणेरी’’ति वा वत्तब्बं. पुन तेन भिक्खुना ‘‘अहं तिस्सस्स भिक्खुनो दम्मीति वा…पे… तिस्साय सामणेरिया दम्मी’’ति वा वत्तब्बं, अयं परम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना दुतियसम्मुखाविकप्पनायं वुत्तनयेनेव ‘‘इत्थन्नामस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति. ततोपभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.
द्विन्नं विकप्पनानं किं नानाकरणं? सम्मुखाविकप्पनायं सयं विकप्पेत्वा परेन पच्चुद्धरापेति. परम्मुखाविकप्पनाय परेनेव विकप्पापेत्वा परेनेव पच्चुद्धरापेति, इदमेत्थ नानाकरणं. सचे पन यस्स विकप्पेति, सो पञ्ञत्तिकोविदो न होति, न जानाति पच्चुद्धरितुं, तं चीवरं गहेत्वा अञ्ञस्स ब्यत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुन विकप्पेत्वा पच्चुद्धरापेतब्बं. विकप्पितविकप्पना नामेसा वट्टति. अयं ‘‘विकप्पेती’’ति इमस्मिं पदे विनिच्छयो.
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्तिआदिवचनतो च इदं ‘‘विकप्पेती’’ति अविसेसेन वुत्तवचनं विरुद्धं विय दिस्सति, न च विरुद्धं तथागता भासन्ति. तस्मा एवमस्स अत्थो वेदितब्बो, तिचीवरं तिचीवरसङ्खेपेनेव परिहरतो अधिट्ठातुमेव अनुजानामि, न विकप्पेतुं. वस्सिकसाटिकं पन चातुमासतो परं विकप्पेतुमेव न अधिट्ठातुं. एवञ्च सति यो तिचीवरे एकेन चीवरेन विप्पवसितुकामो होति, तस्स तिचीवराधिट्ठानं पच्चुद्धरित्वा विप्पवाससुखत्थं विकप्पनाय ओकासो दिन्नो होति. दसाहातिक्कमे च अनापत्तीति एतेनुपायेन सब्बत्थ विकप्पनाय अप्पटिसिद्धभावो वेदितब्बो.
विस्सज्जेतीति अञ्ञस्स देति. कथं पन दिन्नं होति, कथं गहितं? ‘‘इमं तुय्हं देमि ददामि दज्जामि ओणोजेमि परिच्चजामि निस्सज्जामि विस्सज्जामीति वा ‘‘इत्थन्नामस्स देमि…पे… निस्सज्जामी’’ति वा वदति, सम्मुखापि परम्मुखापि दिन्नंयेव होति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्च. ‘‘तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं करिस्ससी’’ति वुत्ते ‘‘मम सन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं करिस्सामी’’ति वदति, दुद्दिन्नं दुग्गहितञ्च. नेव दाता दातुं जानाति, न इतरो गहेतुं. सचे पन ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’’ति गण्हाति, सुग्गहितं. सचे पन ‘‘एको गण्हाही’’ति वदति, इतरो ‘‘न गण्हामी’’ति पुन सो ‘‘दिन्नं मया तुय्हं, गण्हाही’’ति वदति, इतरोपि ‘‘न मय्हं इमिना अत्थो’’ति वदति. ततो पुरिमोपि ‘‘मया दिन्न’’न्ति दसाहं अतिक्कामेति, पच्छिमोपि ‘‘मया पटिक्खित्त’’न्ति. कस्स आपत्तीति? न कस्सचि आपत्ति. यस्स पन रुच्चति, तेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितब्बं.
यो पन अधिट्ठाने वेमतिको, तेन किं कातब्बं? वेमतिकभावं आरोचेत्वा सचे अनधिट्ठितं भविस्सति, एवं मे कप्पियं होतीति वत्वा वुत्तनयेनेव निस्सज्जितब्बं. न हि एवं जानापेत्वा विनयकम्मं करोन्तस्स मुसावादो होति. केचि पन ‘‘एकेन भिक्खुना विस्सासं गहेत्वा पुन दिन्नं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न युज्जति. न हि तस्सेतं विनयकम्मं, नापि तं एत्तकेन अञ्ञं वत्थुं होति.
नस्सतीतिआदि उत्तानत्थमेव. यो न ददेय्य आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ ‘‘मय्हं दिन्नं इमिना’’ति इमाय सञ्ञाय न देन्तस्स दुक्कटं. तस्स सन्तकभावं पन ञत्वा लेसेन अच्छिन्दन्तो भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बोति.
समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं कथिनसमुट्ठानं नाम कायवाचातो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, अनधिट्ठानेन च अविकप्पनेन च आपज्जनतो अकिरियं, सञ्ञाय अभावेपि न मुच्चति, अजानन्तोपि आपज्जतीति नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
पठमकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. उदोसितसिक्खापदवण्णना
४७१. तेन समयेन बुद्धो भगवाति उदोसितसिक्खापदं. तत्थ सन्तरुत्तरेनाति अन्तरन्ति अन्तरवासको वुच्चति, उत्तरन्ति उत्तरासङ्गो, सह अन्तरेन उत्तरं सन्तरुत्तरं, तेन सन्तरुत्तरेन, सह अन्तरवासकेन उत्तरासङ्गेनाति अत्थो. कण्णकितानीति सेदेन फुट्ठोकासेसु सञ्जातकाळसेतमण्डलानि. अद्दस खो आयस्मा आनन्दो सेनासनचारिकं आहिण्डन्तोति थेरो किर भगवति दिवा पटिसल्लानत्थाय गन्धकुटिं पविट्ठे तं ओकासं लभित्वा दुन्निक्खित्तानि दारुभण्डमत्तिकाभण्डानि पटिसामेन्तो असम्मट्ठट्ठानं सम्मज्जन्तो गिलानेहि भिक्खूहि सद्धिं पटिसन्थारं करोन्तो तेसं भिक्खूनं सेनासनट्ठानं सम्पत्तो अद्दस. तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो आयस्मा आनन्दो सेनासनचारिकं आहिण्डन्तो’’ति.
४७३. अविप्पवाससम्मुतिं दातुन्ति अविप्पवासे सम्मुति अविप्पवाससम्मुति, अविप्पवासाय वा सम्मुति अविप्पवाससम्मुति. को पनेत्थ आनिसंसो? येन चीवरेन विप्पवसति, तं निस्सग्गियं न होति, आपत्तिञ्च नापज्जति. कित्तकं कालं? महासुमत्थेरो ताव आह – ‘‘याव रोगो न वूपसमति, वूपसन्ते पन रोगे सीघं चीवरट्ठानं आगन्तब्ब’’न्ति. महापदुमत्थेरो आह – ‘‘सीघं आगच्छतो रोगो पटिकुप्पेय्य, तस्मा सणिकं आगन्तब्बं. यतो पट्ठाय हि सत्थं वा परियेसति, ‘गच्छामी’ति आभोगं वा करोति, ततो पट्ठाय वट्टति. ‘न दानि गमिस्सामी’ति एवं पन धुरनिक्खेपं करोन्तेन पच्चुद्धरितब्बं, अतिरेकचीवरट्ठाने ठस्सती’’ति. सचे पनस्स रोगो पटिकुप्पति, किं कातब्बन्ति? फुस्सदेवत्थेरो ताव आह – ‘‘सचे सोयेव रोगो पटिकुप्पति, सा एव सम्मुति, पुन सम्मुतिदानकिच्चं नत्थि. अथञ्ञो कुप्पति, पुन दातब्बा सम्मुती’’ति. उपतिस्सत्थेरो आह – ‘‘सो वा रोगो होतु, अञ्ञो वा पुन सम्मुतिदानकिच्चं नत्थी’’ति.
४७५-६. निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुनाति इध पन पुरिमसिक्खापदे विय अत्थं अग्गहेत्वा निट्ठिते चीवरस्मिं भिक्खुनोति एवं सामिवसेन करणवचनस्स अत्थो वेदितब्बो. करणवसेन हि भिक्खुना इदं नाम कातब्बन्ति नत्थि. सामिवसेन पन भिक्खुनो चीवरस्मिं निट्ठिते कथिने च उब्भते एवं छिन्नपलिबोधो एकरत्तम्पि चे भिक्खु तिचीवरेन विप्पवसेय्याति एवं अत्थो युज्जति. तत्थ तिचीवरेनाति अधिट्ठितेसु तीसु चीवरेसु येन केनचि. एकेन विप्पवुत्थोपि हि तिचीवरेन विप्पवुत्थो होति, पटिसिद्धपरियापन्नेन विप्पवुत्थत्ता. तेनेवस्स पदभाजने ‘‘सङ्घाटिया वा’’तिआदि वुत्तं. विप्पवसेय्याति विप्पयुत्तो वसेय्य.
४७७-८. गामो एकूपचारोतिआदि अविप्पवासलक्खणववत्थापनत्थं वुत्तं. ततो परं यथाक्कमेन तानेव पन्नरस मातिकापदानि वित्थारेन्तो ‘‘गामो एकूपचारो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ एककुलस्स गामोति एकस्स रञ्ञो वा भोजकस्स वा गामो. परिक्खित्तोति येन केनचि पाकारेन वा वतिया वा परिक्खाय वा परिक्खित्तो. एत्तावता एककुलगामस्स एकूपचारता दस्सिता. अन्तोगामे वत्थब्बन्ति एवरूपे गामे चीवरं निक्खिपित्वा गामब्भन्तरे यथारुचिते ठाने अरुणं उट्ठापेतुं वट्टति. अपरिक्खित्तोति इमिना तस्सेव गामस्स नानूपचारता दस्सिता. एवरूपे गामे यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं, तत्थ वत्थब्बं. हत्थपासा वा न विजहितब्बन्ति अथ वा तं घरं समन्ततो हत्थपासा न विजहितब्बं, अड्ढतेय्यरतनप्पमाणप्पदेसा उद्धं न विजहितब्बन्ति वुत्तं होति. अड्ढतेय्यरतनब्भन्तरे पन वत्थुं वट्टति. तं पमाणं अतिक्कमित्वा सचेपि इद्धिमा भिक्खू आकासे अरुणं उट्ठापेति, निस्सग्गियमेव होति. एत्थ च यस्मिं घरेति घरपरिच्छेदो ‘‘एककुलस्स निवेसनं होती’’तिआदिना (पारा. ४८०) लक्खणेन वेदितब्बो.
४७९. नानाकुलस्स गामोति नानाराजूनं वा भोजकानं वा गामो, वेसालिकुसिनारादिसदिसो. परिक्खित्तोति इमिना नानाकुलगामस्स एकूपचारता दस्सिता. सभाये वा द्वारमूले वाति एत्थ सभायन्ति लिङ्गब्यत्तयेन सभा वुत्ता. द्वारमूलेति नगरद्वारस्स समीपे. इदं वुत्तं होति – एवरूपे गामे यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं, तत्थ वा वत्थब्बं. तत्थ सद्दसङ्घट्टनेन वा जनसम्बाधेन वा वसितुं असक्कोन्तेन सभाये वा वत्थब्बं नगरद्वारमूले वा. तत्रपि वसितुं असक्कोन्तेन यत्थ कत्थचि फासुकट्ठाने वसित्वा अन्तोअरुणे आगम्म तेसंयेव सभायद्वारमूलानं हत्थपासा वा न विजहितब्बं. घरस्स पन चीवरस्स वा हत्थपासे वत्तब्बमेव नत्थि.
सभायं गच्छन्तेन हत्थपासे चीवरं निक्खिपित्वाति सचे घरे अट्ठपेत्वा सभाये ठपेस्सामीति सभायं गच्छति, तेन सभायं गच्छन्तेन हत्थपासेति हत्थं पसारेत्वा ‘‘हन्दिमं चीवरं ठपेमी’’ति एवं निक्खेपसुखे हत्थपासगते किस्मिञ्चि आपणे चीवरं निक्खिपित्वा पुरिमनयेनेव सभाये वा वत्थब्बं द्वारमूले वा, हत्थपासा वा न विजहितब्बं.
तत्रायं विनिच्छयो – फुस्सदेवत्थेरो ताव आह – ‘‘चीवरहत्थपासे वसितब्बं नत्थि, यत्थ कत्थचि वीथिहत्थपासेपि सभायहत्थपासेपि द्वारहत्थपासेपि वसितुं वट्टती’’ति. उपतिस्सत्थेरो पनाह – ‘‘नगरस्स बहूनिपि द्वारानि होन्ति बहूनिपि सभायानि, तस्मा सब्बत्थ न वट्टति. यस्सा पन वीथिया चीवरं ठपितं यं तस्सा सम्मुखट्ठाने सभायञ्च द्वारञ्च तस्स सभायस्स च द्वारस्स च हत्थपासा न विजहितब्बं. एवञ्हि सति सक्का चीवरस्स पवत्ति जानितु’’न्ति. सभायं पन गच्छन्तेन यस्स आपणिकस्स हत्थे निक्खित्तं, सचे सो तं चीवरं अतिहरित्वा घरे निक्खिपति, वीथिहत्थपासो न रक्खति, घरस्स हत्थपासे वत्थब्बं. सचे महन्तं घरं होति, द्वे वीथियो फरित्वा ठितं पुरतो वा पच्छतो वा हत्थपासेयेव अरुणं उट्ठापेतब्बं. सभाये निक्खिपित्वा पन सभाये वा तस्स सम्मुखे नगरद्वारमूले वा तेसंयेव हत्थपासे वा अरुणं उट्ठापेतब्बं.
अपरिक्खित्तोतिइमिना तस्सेव गामस्स नानूपचारता दस्सिता. एतेनेवुपायेन सब्बत्थ एकूपचारता च नानूपचारता च वेदितब्बा. पाळियं पन ‘‘गामो एकूपचारो नामा’’ति एवं आदिम्हि ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो नामा’’ति एवं अन्ते च एकमेव मातिकापदं उद्धरित्वा पदभाजनं वित्थारितं. तस्मा तस्सेव पदस्सानुसारेन सब्बत्थ परिक्खेपादिवसेन एकूपचारता च नानूपचारता च वेदितब्बा.
४८०-१. निवेसनादीसु ओवरकाति गब्भानंयेवेतं परियायवचनं. हत्थपासा वाति गब्भस्स हत्थपासा. द्वारमूले वाति सब्बेसं साधारणे घरद्वारमूले. हत्थपासा वाति गब्भस्स वा घरद्वारमूलस्स वा हत्थपासा.
४८२-७. उदोसितोति यानादीनं भण्डानं साला. इतो पट्ठाय च निवेसने वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. अट्टोति पटिराजादिपटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमिको पतिस्सयविसेसो. माळोति एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो. पासादोति दीघपासादो. हम्मियन्ति मुण्डच्छदनपासादो.
४८९. सत्तब्भन्तरातिएत्थ एकं अब्भन्तरं अट्ठवीसतिहत्थं होति. सचे सत्थो गच्छन्तो गामं वा नदिं वा परियादियित्वा तिट्ठति अन्तोपविट्ठेन सद्धिं एकाबद्धो हुत्वा ओरञ्च पारञ्च फरित्वा ठितो होति, सत्थपरिहारोव लब्भति. अथ गामे वा नदिया वा परियापन्नो होति अन्तोपविट्ठो, गामपरिहारो चेव नदीपरिहारो च लब्भति. सचे विहारसीमं अतिक्कमित्वा तिट्ठति, अन्तोसीमाय च चीवरं होति, विहारं गन्त्वा वसितब्बं. सचे बहिसीमाय चीवरं होति सत्थसमीपेयेव वसितब्बं. सचे गच्छन्तो सकटे वा भग्गे गोणे वा नट्ठे अन्तरा छिज्जति, यस्मिं कोट्ठासे चीवरं तत्थ वसितब्बं.
४९०. एककुलस्स खेत्ते हत्थपासो नाम चीवरहत्थपासोयेव, नानाकुलस्स खेत्ते हत्थपासो नाम खेत्तद्वारस्स हत्थपासो. अपरिक्खित्ते चीवरस्सेव हत्थपासो.
४९१-४. धञ्ञकरणन्ति खलं वुच्चति. आरामोति पुप्फारामो वा फलारामो वा. द्वीसुपि खेत्ते वुत्तसदिसोव विनिच्छयो. विहारो निवेसनसदिसो. रुक्खमूले अन्तोछायायन्ति छायाय फुट्ठोकासस्स अन्तो एव. विरळसाखस्स पन रुक्खस्स आतपेन फुट्ठोकासे ठपितं निस्सग्गियमेव होति, तस्मा तादिसस्स साखाच्छायाय वा खन्धच्छायाय वा ठपेतब्बं. सचे साखाय वा विटपे वा ठपेति, उपरि अञ्ञसाखाच्छायाय फुट्ठोकासेयेव ठपेतब्बं. खुज्जरुक्खस्स छाया दूरं गच्छति, छायाय गतट्ठाने ठपेतुं वट्टतियेव. इधापि हत्थपासो चीवरहत्थपासोयेव.
अगामके अरञ्ञेति अगामकं नाम अरञ्ञं विञ्झाटवीआदीसु वा समुद्दमज्झे वा मच्छबन्धानं अगमनपथे दीपकेसु लब्भति. समन्ता सत्तब्भन्तराति मज्झे ठितस्स समत्ता सब्बदिसासु सत्तब्भन्तरा, विनिब्बेधेन चुद्दस होन्ति. मज्झे निसिन्नो पुरत्थिमाय वा पच्छिमाय वा दिसाय परियन्ते ठपितचीवरं रक्खति. सचे पन अरुणुग्गमनसमये केसग्गमत्तम्पि पुरत्थिमं दिसं गच्छति, पच्छिमाय दिसाय चीवरं निस्सग्गियं होति. एस नयो इतरस्मिं. उपोसथकाले पन परिसपरियन्ते निसिन्नभिक्खुतो पट्ठाय सत्तब्भन्तरसीमा सोधेतब्बा. यत्तकं भिक्खुसङ्घो वड्ढति, सीमापि तत्तकं वड्ढति.
४९५. अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जति आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ सचे पधानिको भिक्खु सब्बरत्तिं पधानमनुयुञ्जित्वा पच्चुससमये ‘‘न्हायिस्सामी’’ति तीणिपि चीवरानि तीरे ठपेत्वा नदिं ओतरति, न्हायन्तस्सेव चस्स अरुणं उट्ठहति, किं कातब्बं. सो हि यदि उत्तरित्वा चीवरं निवासेति, निस्सग्गियचीवरं अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जनपच्चया दुक्कटं आपज्जति. अथ नग्गो गच्छति, एवम्पि दुक्कटं आपज्जतीति? न आपज्जति. सो हि याव अञ्ञं भिक्खुं दिस्वा विनयकम्मं न करोति, ताव तेसं चीवरानं अपरिभोगारहत्ता नट्ठचीवरट्ठाने ठितो होति. नट्ठचीवरस्स च अकप्पियं नाम नत्थि. तस्मा एकं निवासेत्वा द्वे हत्थेन गहेत्वा विहारं गन्त्वा विनयकम्मं कातब्बं. सचे दूरे विहारो होति, अन्तरामग्गे मनुस्सा सञ्चरन्ति. एकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा एकं अंसकूटे ठपेत्वा गन्तब्बं. सचे विहारे सभागभिक्खू न पस्सति, भिक्खाचारं गता होन्ति, सङ्घाटिं बहिगामे ठपेत्वा सन्तरुत्तरेन आसनसालं गन्त्वा विनयकम्मं कातब्बं. सचे बहिगामे चोरभयं होति, पारुपित्वा गन्तब्बं. सचे आसनसाला सम्बाधा होति जनाकिण्णा, न सक्का एकमन्ते चीवरं अपनेत्वा विनयकम्मं कातुं, एकं भिक्खुं आदाय बहिगामं गन्त्वा विनयकम्मं कत्वा चीवरानि परिभुञ्जितब्बानि.
सचे भिक्खू दहरानं हत्थे पत्तचीवरं दत्वा मग्गं गच्छन्ता पच्छिमे यामे सयितुकामा होन्ति, अत्तनो अत्तनो चीवरं हत्थपासे कत्वाव सयितब्बं. सचे गच्छन्तानंयेव असम्पत्तेसु दहरेसु अरुणं उग्गच्छति, चीवरं निस्सग्गियं होति, निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भति, दहरानम्पि पुरतो गच्छन्तानं थेरेसु असम्पत्तेसु एसेव नयो. मग्गं विरज्झित्वा अरञ्ञे अञ्ञमञ्ञं अपस्सन्तेसुपि एसेव नयो. सचे पन दहरा ‘‘मयं, भन्ते, मुहुत्तं सयित्वा असुकस्मिं नाम ओकासे तुम्हे सम्पापुणिस्सामा’’ति वत्वा याव अरुणुग्गमना सयन्ति, चीवरञ्च निस्सग्गियं होति, निस्सयो च पटिप्पस्सम्भति, दहरे उय्योजेत्वा थेरेसु सयन्तेसुपि एसेव नयो. द्वेधापथं दिस्वा थेरा ‘‘अयं मग्गो’’ दहरा ‘‘अयं मग्गो’’ति वत्वा अञ्ञमञ्ञस्स वचनं अग्गहेत्वा गता, सह अरुणुग्गमना चीवरानि च निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयो च पटिप्पस्सम्भति. सचे दहरा मग्गतो ओक्कम्म ‘‘अन्तोअरुणेयेव निवत्तिस्सामा’’ति भेसज्जत्थाय गामं पविसित्वा आगच्छन्ति. असम्पत्तानंयेव च तेसं अरुणो उग्गच्छति, चीवरानि निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भति. सचे पन धेनुभयेन वा सुनखभयेन वा ‘‘मुहुत्तं ठत्वा गमिस्सामा’’ति ठत्वा वा निसीदित्वा वा गच्छन्ति, अन्तरा अरुणे उग्गते चीवरानि निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयो च पटिप्पस्सम्भति. सचे ‘‘अन्तोअरुणेयेव आगमिस्सामा’’ति अन्तोसीमायं गामं पविट्ठानं अन्तरा अरुणो उग्गच्छति, नेव चीवरानि निस्सग्गियानि होन्ति, न निस्सयो पटिप्पस्सम्भति. सचे पन ‘‘विभायतु तावा’’ति निसीदन्ति, अरुणे उग्गतेपि न चीवरानि निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयो पन पटिप्पस्सम्भति. येपि ‘‘अन्तोअरुणेयेव आगमिस्सामा’’ति सामन्तविहारं धम्मसवनत्थाय सउस्साहा गच्छन्ति, अन्तरामग्गेयेव च नेसं अरुणो उग्गच्छति, चीवरानि निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भति. सचे धम्मगारवेन ‘‘याव परियोसानं सुत्वाव गमिस्सामा’’ति निसीदन्ति, सह अरुणस्सुग्गमना चीवरानिपि निस्सग्गियानि होन्ति, निस्सयोपि पटिप्पस्सम्भति. थेरेन दहरं चीवरधोवनत्थाय गामकं पेसेन्तेन अत्तनो चीवरं पच्चुद्धरित्वाव दातब्बं. दहरस्सापि चीवरं पच्चुद्धरापेत्वा ठपेतब्बं. सचे अस्सतिया गच्छति, अत्तनो चीवरं पच्चुद्धरित्वा दहरस्स चीवरं विस्सासेन गहेत्वा ठपेतब्बं. सचे थेरो नस्सरति, दहरो एव सरति, दहरेन अत्तनो चीवरं पच्चुद्धरित्वा थेरस्स चीवरं विस्सासेन गहेत्वा गन्त्वा वत्तब्बो ‘‘भन्ते, तुम्हाकं चीवरं अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जथा’’ति अत्तनोपि चीवरं अधिट्ठातब्बं. एवं एकस्स सतियापि आपत्तिमोक्खो होतीति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु पठमकथिनसिक्खापदे अनधिट्ठानं अविकप्पनञ्च अकिरियं, इध अपच्चुद्धरणं अयमेव विसेसो. सेसं सब्बत्थ वुत्तनयमेवाति.
उदोसितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. ततियकथिनसिक्खापदवण्णना
४९७. तेन समयेनाति ततियकथिनसिक्खापदं. तत्थ उस्सापेत्वा पुनप्पुनं विमज्जतीति ‘‘वलीसु नट्ठासु इदं महन्तं भविस्सती’’ति मञ्ञमानो उदकेन सिञ्चित्वा पादेहि अक्कमित्वा हत्थेहि उस्सापेत्वा उक्खिपित्वा पिट्ठियं घंसति, तं आतपे सुक्खं पठमप्पमाणमेव होति. सो पुनपि तथा करोति, तेन वुत्तं – ‘‘उस्सापेत्वा पुनप्पुनं विमज्जती’’ति. तं एवं किलमन्तं भगवा गन्धकुटियं निसिन्नोव दिस्वा निक्खमित्वा सेनासनचारिकं आहिण्डन्तो विय तत्थ अगमासि. तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो भगवा’’तिआदि.
४९९-५००. एकादसमासेति एकं पच्छिमकत्तिकमासं ठपेत्वा सेसे एकादसमासे. सत्तमासेति कत्तिकमासं हेमन्तिके च चत्तारोति पञ्चमासे ठपेत्वा सेसे सत्तमासे. कालेपि आदिस्स दिन्नन्ति सङ्घस्स वा ‘‘इदं अकालचीवर’’न्ति उद्दिसित्वा दिन्नं, एकपुग्गलस्स वा ‘‘इदं तुय्हं दम्मी’’ति दिन्नं.
सङ्घतो वाति अत्तनो पत्तभागवसेन सङ्घतो वा उप्पज्जेय्य. गणतो वाति इदं सुत्तन्तिकगणस्स देम, इदं आभिधम्मिकगणस्साति एवं गणस्स देन्ति. ततो अत्तनो पत्तभागवसेन गणतो वा उप्पज्जेय्य.
नो चस्स पारिपूरीति नो चे पारिपूरी भवेय्य, यत्तकेन कयिरमानं अधिट्ठानचीवरं पहोति, तञ्चे चीवरं तत्तकं न भवेय्य, ऊनकं भवेय्याति अत्थो.
पच्चासा होति सङ्घतो वातिआदीसु असुकदिवसं नाम सङ्घो चीवरानि लभिस्सति, गणो लभिस्सति, ततो मे चीवरं उप्पज्जिस्सतीति एवं सङ्घतो वा गणतो वा पच्चासा होति. ञातकेहि मे चीवरत्थाय पेसितं, मित्तेहि पेसितं, ते आगता चीवरे दस्सन्तीति एवं ञातितो वा मित्ततो वा पच्चासा होति. पंसुकूलं वाति एत्थ पन पंसुकूलं वा लच्छामीति एवं पच्चासा होतीति योजेतब्बं. अत्तनो वा धनेनाति अत्तनो कप्पाससुत्तादिना धनेन, असुकदिवसं नाम लच्छामीति एवं वा पच्चासा होतीति अत्थो.
ततो चे उत्तरि निक्खिपेय्य सतियापि पच्चासायाति मासपरमतो चे उत्तरि निक्खिपेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति अत्थो. एवं पन अवत्वा यस्मा अन्तरा उप्पज्जमाने पच्चासाचीवरे मूलचीवरस्स उप्पन्नदिवसतो याव वीसतिमो दिवसो ताव उप्पन्नं पच्चासाचीवरं मूलचीवरं अत्तनो गतिकं करोति, ततो उद्धं मूलचीवरं पच्चासाचीवरं अत्तनो गतिकं करोति. तस्मा तं विसेसं दस्सेतुं ‘‘तदहुप्पन्ने मूलचीवरे’’तिआदिना नयेन पदभाजनं वुत्तं, तं उत्तानत्थमेव.
विसभागे उप्पन्ने मूलचीवरेति यदि मूलचीवरं सण्हं, पच्चासाचीवरं थूलं, न सक्का योजेतुं. रत्तियो च सेसा होन्ति, न ताव मासो पूरति, न अकामा निग्गहेन चीवरं कारेतब्बं. अञ्ञं पच्चासाचीवरं लभित्वायेव कालब्भन्तरे कारेतब्बं. पच्चासाचीवरम्पि परिक्खारचोळं अधिट्ठातब्बं. अथ मूलचीवरं थूलं होति, पच्चासाचीवरं सण्हं, मूलचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा पच्चासाचीवरमेव मूलचीवरं कत्वा ठपेतब्बं. तं पुन मासपरिहारं लभति, एतेनुपायेन याव इच्छति ताव अञ्ञमञ्ञं मूलचीवरं कत्वा ठपेतुं वट्टतीति. सेसं उत्तानमेव.
समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेवाति.
ततियकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना
५०३-५. तेन समयेनाति पुराणचीवरसिक्खापदं. तत्थ याव सत्तमा पितामहयुगाति पितुपिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं. युगन्ति आयुप्पमाणं वुच्चति. अभिलाप मत्तमेव चेतं. अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं. ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पुरिसो ताव या असम्बद्धा सा याव सत्तमा पितामहयुगा असम्बद्धाति वुच्चति. देसनामुखमेव चेतं. ‘‘मातितो वा पितितो वा’’तिवचनतो पन पितामहयुगम्पि पितामहियुगम्पि मातामहयुगम्पि मातामहियुगम्पि तेसं भातुभगिनीभागिनेय्यपुत्तपपुत्तादयोपि सब्बे इध सङ्गहिता एवाति वेदितब्बा.
तत्रायं वित्थारनयो – पिता पितुपिता तस्स पिता तस्सापि पिताति एवं याव सत्तमा युगा, पिता पितुमाता तस्सा पिता च माता च भाता च भगिनी च पुत्ता च धीतरो चाति एवम्पि उद्धञ्च अधो च याव सत्तमा युगा, पिता पितुभाता पितुभगिनी पितुपुत्ता पितुधीतरो तेसम्पि पुत्तधीतुपरम्पराति एवम्पि याव सत्तमा युगा, माता मातुमाता तस्सा माता तस्सापि माताति एवम्पि याव सत्तमा युगा, माता मातुपिता तस्स माता च पिता च भाता च भगिनी च पुत्ता च धीतरो चाति, एवम्पि उद्धञ्च अधो च याव सत्तमा युगा, माता मातुभाता मातुभगिनी मातुपुत्ता मातुधीतरो तेसम्पि पुत्तधीतुपरम्पराति एवम्पि याव सत्तमा युगा, नेव मातुसम्बन्धेन न पितुसम्बन्धेन सम्बद्धा, अयं अञ्ञातिका नाम.
उभतो सङ्घेति भिक्खुनिसङ्घे ञत्तिचतुत्थेन भिक्खुसङ्घे ञत्तिचतुत्थेनाति अट्ठवाचिकविनयकम्मेन उपसम्पन्ना.
सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पीति रजित्वा कप्पं कत्वा एकवारम्पि निवत्थं वा पारुतं वा. अन्तमसो परिभोगसीसेन अंसे वा मत्थके वा कत्वा मग्गं गतो होति, उस्सीसकं वा कत्वा निपन्नो होति, एतम्पि पुराणचीवरमेव. सचे पन पच्चत्थरणस्स हेट्ठा कत्वा निपज्जति, हत्थेहि वा उक्खिपित्वा आकासे वितानं कत्वा सीसेन अफुसन्तो गच्छति, अयं परिभोगो नाम न होतीति कुरुन्दियं वुत्तं.
धोतं निस्सग्गियन्ति एत्थ एवं आणत्ता भिक्खुनी धोवनत्थाय उद्धनं सज्जेति, दारूनि संहरति, अग्गिं करोति, उदकं आहरति याव नं धोवित्वा उक्खिपति, ताव भिक्खुनिया पयोगे पयोगे भिक्खुस्स दुक्कटं. धोवित्वा उक्खित्तमत्ते निस्सग्गियं होति. सचे दुद्धोतन्ति मञ्ञमाना पुन सिञ्चति वा धोवति वा याव निट्ठानं न गच्छति ताव पयोगे पयोगे दुक्कटं. एस नयो रजनाकोटनेसु. रजनदोणियञ्हि रजनं आकिरित्वा याव सकिं चीवरं रजति, ततो पुब्बे यंकिञ्चि रजनत्थाय करोति, पच्छा वा पटिरजति, सब्बत्थ पयोगे पयोगे भिक्खुस्स दुक्कटं. एवं आकोटनेपि पयोगो वेदितब्बो.
५०६. अञ्ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञी पुराणचीवरं धोवापेतीति नो चेपि ‘‘इमं धोवा’’ति वदति, अथ खो धोवनत्थाय कायविकारं कत्वा हत्थेन वा हत्थे देति, पादमूले वा ठपेति, उपरि वा खिपति, सिक्खमानासामणेरीसामणेरउपासकतित्थियादीनं वा हत्थे पेसेति, नदीतित्थे धोवन्तिया उपचारे वा खिपति, अन्तोद्वादसहत्थे ओकासे ठत्वा, धोवापितंयेव होति. सचे पन उपचारं मुञ्चित्वा ओरतो ठपेति सा चे धोवित्वा आनेति, अनापत्ति. सिक्खमानाय वा सामणेरिया वा उपासिकाय वा हत्थे धोवनत्थाय देति, सा चे उपसम्पज्जित्वा धोवति, आपत्तियेव. उपासकस्स हत्थे देति, सो चे लिङ्गे परिवत्ते भिक्खुनीसु पब्बजित्वा उपसम्पज्जित्वा धोवति, आपत्तियेव. सामणेरस्स वा भिक्खुस्स वा हत्थे दिन्नेपि लिङ्गपरिवत्तने एसेव नयो.
धोवापेति रजापेतीतिआदीसु एकेन वत्थुना निस्सग्गियं, दुतियेन दुक्कटं. तीणिपि कारापेन्तस्स एकेन निस्सग्गियं, सेसेहि द्वे दुक्कटानि. यस्मा पनेतानि धोवनादीनि पटिपाटिया वा उप्पटिपाटिया वा कारेन्तस्स मोक्खो नत्थि, तस्मा एत्थ तीणि चतुक्कानि वुत्तानि. सचेपि हि ‘‘इमं चीवरं रजित्वा धोवित्वा आनेही’’ति वुत्ते सा भिक्खुनी पठमं धोवित्वा पच्छा रजति, निस्सग्गियेन दुक्कटमेव. एवं सब्बेसु विपरीतवचनेसु नयो नेतब्बो. सचे पन ‘‘धोवित्वा आनेही’’ति वुत्ता धोवति चेव रजति च, धोवापनपच्चया एव आपत्ति, रजने अनापत्ति. एवं सब्बत्थ वुत्ताधिककरणे ‘‘अवुत्ता धोवती’’ति इमिना लक्खणेन अनापत्ति वेदितब्बा. ‘‘इमस्मिं चीवरे यं कातब्बं, सब्बं तं तुय्हं भारो’’ति वदन्तो पन एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियो आपज्जतीति.
अञ्ञातिकाय वेमतिको अञ्ञातिकाय ञातिकसञ्ञीति इमानिपि पदानि वुत्तानंयेव तिण्णं चतुक्कानं वसेन वित्थारतो वेदितब्बानि.
एकतो उपसम्पन्नायाति भिक्खुनीनं सन्तिके उपसम्पन्नाय धोवापेन्तस्स दुक्कटं. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन यथावत्थुकमेव, भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम पञ्चसता साकियानियो.
५०७. अवुत्ता धोवतीति उद्देसाय वा ओवादाय वा आगता किलिन्नं चीवरं दिस्वा ठपितट्ठानतो गहेत्वा वा ‘‘देथ, अय्य, धोविस्सामी’’ति आहरापेत्वा वा धोवति चेव रजति च आकोटेति च, अयं अवुत्ता धोवति नाम. यापि ‘‘इमं चीवरं धोवा’’ति दहरं वा सामणेरं वा आणापेन्तस्स भिक्खुनो सुत्वा ‘‘आहरथय्य अहं धोविस्सामी’’ति धोवति, तावकालिकं वा गहेत्वा धोवित्वा रजित्वा देति, अयम्पि अवुत्ता धोवति नाम.
अञ्ञं परिक्खारन्ति उपाहनत्थविकपत्तत्थविकअंसबद्धककायबन्धनमञ्चपीठभिसितट्टिकादिं यंकिञ्चि धोवापेति, अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु पन इदं सिक्खापदं छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना
५०८. तेन समयेनाति चीवरपटिग्गहणसिक्खापदं. तत्थ पिण्डपातपटिक्कन्ताति पिण्डपाततो पटिक्कन्ता. येन अन्धवनं तेनुपसङ्कमीति अपञ्ञत्ते सिक्खापदे येन अन्धवनं तेनुपसङ्कमि. कतकम्माति कतचोरिककम्मा, सन्धिच्छेदनादीहि परभण्डं हरिताति वुत्तं होति. चोरगामणिकोति चोरजेट्ठको. सो किर पुब्बे थेरिं जानाति, तस्मा चोरानं पुरतो गच्छन्तो दिस्वा ‘‘इतो मा गच्छथ, सब्बे इतो एथा’’ति ते गहेत्वा अञ्ञेन मग्गेन अगमासि. समाधिम्हा वुट्ठहित्वाति थेरी किर परिच्छिन्नवेलायंयेव समाधिम्हा वुट्ठहि. सोपि तस्मिंयेव खणे एवं अवच, तस्मा सा अस्सोसि, सुत्वा च ‘‘नत्थि दानि अञ्ञो एत्थ समणो वा ब्राह्मणो वा अञ्ञत्र मया’’ति तं मंसं अग्गहेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो उप्पलवण्णा भिक्खुनी’’तिआदि.
ओहिय्यकोति अवहीयको अवसेसो, विहारवारं पत्वा एकोव विहारे ठितोति अत्थो. सचे मे त्वं अन्तरवासकं ददेय्यासीति कस्मा आह? सण्हं घनमट्ठं अन्तरवासकं दिस्वा लोभेन, अपिच अप्पको तस्सा अन्तरवासके लोभो, थेरिया पन सिखाप्पत्ता कोट्ठाससम्पत्ति तेनस्सा सरीरपारिपूरिं पस्सिस्सामीति विसमलोभं उप्पादेत्वा एवमाह. अन्तिमन्ति पञ्चन्नं चीवरानं सब्बपरियन्तं हुत्वा अन्तिमं, अन्तिमन्ति पच्छिमं. अञ्ञं लेसेनापि विकप्पेत्वा वा पच्चुद्धरित्वा वा ठपितं चीवरं नत्थीति एवं यथाअनुञ्ञातानं पञ्चन्नं चीवरानं धारणवसेनेव आह, न लोभेन, न हि खीणासवानं लोभो अत्थि. निप्पीळियमानाति उपमं दस्सेत्वा गाळ्हं पीळयमाना.
अन्तरवासकं दत्वा उपस्सयं अगमासीति सङ्कच्चिकं निवासेत्वा यथा तस्स मनोरथो न पूरति, एवं हत्थतलेयेव दस्सेत्वा अगमासि.
५१०. कस्मा पारिवत्तकचीवरं अप्पटिगण्हन्ते उज्झायिंसु? ‘‘सचे एत्तकोपि अम्हेसु अय्यानं विस्सासो नत्थि, कथं मयं यापेस्सामा’’ति विहत्थताय समभितुन्नत्ता.
अनुजानामि भिक्खवे इमेसं पञ्चन्नन्ति इमेसं पञ्चन्नं सहधम्मिकानं समसद्धानं समसीलानं समदिट्ठीनं पारिवत्तकं गहेतुं अनुजानामीति अत्थो.
५१२. पयोगे दुक्कटन्ति गहणत्थाय हत्थप्पसारणादीसु दुक्कटं. पटिलाभेनाति पटिग्गहणेन. तत्थ च हत्थेन वा हत्थे देतु, पादमूले वा ठपेतु, उपरि वा खिपतु, सो चे सादियति, गहितमेव होति. सचे पन सिक्खमानासामणेरसामणेरीउपासकउपासिकादीनं हत्थे पेसितं पटिग्गण्हाति, अनापत्ति. धम्मकथं कथेन्तस्स चतस्सोपि परिसा चीवरानि च नानाविरागवत्थानि च आनेत्वा पादमूले ठपेन्ति, उपचारे वा ठत्वा उपचारं वा मुञ्चित्वा खिपन्ति, यं तत्थ भिक्खुनीनं सन्तकं, तं अञ्ञत्र पारिवत्तका गण्हन्तस्स आपत्तियेव. अथ पन रत्तिभागे खित्तानि होन्ति, ‘‘इदं भिक्खुनिया, इदं अञ्ञेस’’न्ति ञातुं न सक्का, पारिवत्तककिच्चं नत्थीति महापच्चरियं कुरुन्दियञ्च वुत्तं, तं अचित्तकभावेन न समेति. सचे भिक्खुनी वस्सावासिकं देति, पारिवत्तकमेव कातब्बं. सचे पन सङ्कारकूटादीसु ठपेति, ‘‘पंसुकूलं गण्हिस्सन्ती’’ति पंसुकूलं अधिट्ठहित्वा गहेतुं वट्टति.
५१३. अञ्ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञीति तिकपाचित्तियं. एकतो उपसम्पन्नायाति भिक्खुनीनं सन्तिके उपसम्पन्नाय हत्थतो गण्हन्तस्स दुक्कटं, भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन पाचित्तियमेव.
५१४. परित्तेन वा विपुलन्ति अप्पग्घचीवरेन वा उपाहनत्थविकपत्तत्थविकअंसबद्धककायबन्धनादिना वा महग्घं चेतापेत्वा सचेपि चीवरं पटिग्गण्हाति, अनापत्ति. महापच्चरियं पन ‘‘अन्तमसो हरीतकीखण्डेनापी’’ति वुत्तं. विपुलेन वा परित्तन्ति इदं वुत्तविपल्लासेन वेदितब्बं. अञ्ञं परिक्खारन्ति पत्तत्थविकादिं यं किञ्चि विकप्पनुपगपच्छिमचीवरप्पमाणं पन पटपरिस्सावनम्पि न वट्टति. यं नेव अधिट्ठानुपगं न विकप्पनुपगं तं सब्बं वट्टति. सचेपि मञ्चप्पमाणा भिसिच्छवि होति, वट्टतियेव; को पन वादो पत्तत्थविकादीसु. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु इदं छसमुट्ठानं, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मंवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना
५१५. तेन समयेनाति अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदं. तत्थ उपनन्दो सक्यपुत्तोति असीतिसहस्समत्तानं सक्यकुला पब्बजितानं भिक्खूनं पतिकिट्ठो लोलजातिको. पट्टोति छेको समत्थो पटिबलो सरसम्पन्नो कण्ठमाधुरियेन समन्नागतो. किस्मिं वियाति किंसु विय किलेसो विय, हिरोत्तप्पवसेन कम्पनं विय सङ्कम्पनं विय होतीति अत्थो.
अद्धानमग्गन्ति अद्धानसङ्खातं दीघमग्गं, न नगरवीथिमग्गन्ति अत्थो. ते भिक्खू अच्छिन्दिंसूति मुसिंसु, पत्तचीवरानि नेसं हरिंसूति अत्थो. अनुयुञ्जाहीति भिक्खुभावजाननत्थाय पुच्छ. अनुयुञ्जियमानाति पब्बज्जाउपसम्पदापत्तचीवराधिट्ठानादीनि पुच्छियमाना. एतमत्थं आरोचेसुन्ति भिक्खुभावं जानापेत्वा यो ‘‘साकेता सावत्थिं अद्धानमग्गप्पटिपन्ना’’तिआदिना नयेन वुत्तो, एतमत्थं आरोचेसुं.
५१७. अञ्ञातकं गहपतिं वातिआदीसु यं परतो ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा’’ति वुत्तं, तं आदिं कत्वा एवं अनुपुब्बकथा वेदितब्बा. सचे चोरे पस्सित्वा दहरा पत्तचीवरानि गहेत्वा पलाता, चोरा थेरानं निवासनपारुपनमत्तंयेव हरित्वा गच्छन्ति, थेरेहि नेव ताव चीवरं विञ्ञापेतब्बं, न साखापलासं भञ्जितब्बं. अथ दहरा सब्बं भण्डकं छड्डेत्वा पलाता, चोरा थेरानं निवासनपारुपनं तञ्च भण्डकं गहेत्वा गच्छन्ति, दहरेहि आगन्त्वा अत्तनो निवासनपारुपनानि न ताव थेरानं दातब्बानि, न हि अनच्छिन्नचीवरा अत्तनो अत्थाय साखापलासं भञ्जितुं लभन्ति, अच्छिन्नचीवरानं पन अत्थाय लभन्ति, अच्छिन्नचीवराव अत्तनोपि परेसम्पि अत्थाय लभन्ति. तस्मा थेरेहि वा साखापलासं भञ्जित्वा वाकादीहि गन्थेत्वा दहरानं दातब्बं, दहरेहि वा थेरानं अत्थाय भञ्जित्वा गन्थेत्वा तेसं हत्थे दत्वा वा अदत्वा वा अत्तना निवासेत्वा अत्तनो निवासनपारुपनानि थेरानं दातब्बानि, नेव भूतगामपातब्यताय पाचित्तियं होति, न तेसं धारणे दुक्कटं.
सचे अन्तरामग्गे रजकत्थरणं वा होति, अञ्ञे वा तादिसे मनुस्से पस्सन्ति, चीवरं विञ्ञापेतब्बं. यानि च नेसं ते वा विञ्ञत्तमनुस्सा अञ्ञे वा साखापलासनिवासने भिक्खू दिस्वा उस्साहजाता वत्थानि देन्ति, तानि सदसानि वा होन्तु अदसानि वा नीलादिनानावण्णानि वा कप्पियानिपि अकप्पियानिपि सब्बानि अच्छिन्नचीवरट्ठाने ठितत्ता तेसं निवासेतुञ्च पारुपितुञ्च वट्टन्ति. वुत्तम्पिहेतं परिवारे –
‘‘अकप्पकतं नापि रजनाय रत्तं;
तेन निवत्थो येन कामं वजेय्य;
न चस्स होति आपत्ति;
सो च धम्मो सुगतेन देसितो;
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८१);
अयञ्हि पञ्हो अच्छिन्नचीवरकं भिक्खुं सन्धाय वुत्तो. अथ पन तित्थियेहि सहगच्छन्ति, ते च नेसं कुसचीरवाकचीरफलकचीरानि देन्ति, तानिपि लद्धिं अग्गहेत्वा निवासेतुं वट्टन्ति, निवासेत्वापि लद्धि न गहेतब्बा.
इदानि ‘‘यं आवासं पठमं उपगच्छति, सचे तत्थ होति सङ्घस्स विहारचीवरं वा’’तिआदीसु विहारचीवरं नाम मनुस्सा आवासं कारेत्वा ‘‘चत्तारोपि पच्चया अम्हाकंयेव सन्तका परिभोगं गच्छन्तू’’ति तिचीवरं सज्जेत्वा अत्तना कारापिते आवासे ठपेन्ति, एतं विहारचीवरं नाम. उत्तरत्थरणन्ति मञ्चकस्स उपरि अत्थरणकं वुच्चति. भुमत्थरणन्ति परिकम्मकताय भूमिया रक्खणत्थं चिमिलिकाहि कतअत्थरणं तस्स उपरि तट्टिकं पत्थरित्वा चङ्कमन्ति. भिसिच्छवीति मञ्चभिसिया वा पीठभिसिया वा छवि, सचे पूरिता होति विधुनित्वापि गहेतुं वट्टति. एवमेतेसु विहारचीवरादीसु यं तत्थ आवासे होति, तं अनापुच्छापि गहेत्वा निवासेतुं वा पारुपितुं वा अच्छिन्नचीवरकानं भिक्खूनं लब्भतीति वेदितब्बं. तञ्च खो लभित्वा ओदहिस्सामि पुन ठपेस्सामीति अधिप्पायेन न मूलच्छेज्जाय. लभित्वा च पन ञातितो वा उपट्ठाकतो वा अञ्ञतो वा कुतोचि पाकतिकमेव कातब्बं. विदेसगतेन एकस्मिं सङ्घिके आवासे सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जनत्थाय ठपेतब्बं. सचस्स परिभोगेनेव तं जीरति वा नस्सति वा गीवा न होति. सचे पन एतेसं वुत्तप्पकारानं गिहिवत्थादीनं भिसिच्छविपरियन्तानं किञ्चि न लब्भति, तेन तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्बन्ति.
५१९. येहि केहिचि वा अच्छिन्नन्ति एत्थ यम्पि अच्छिन्नचीवरा आचरियुपज्झाया अञ्ञे ‘‘आहरथ, आवुसो, चीवर’’न्ति याचित्वा वा विस्सासेन वा गण्हन्ति, तम्पि सङ्गहं गच्छतीति वत्तुं युज्जति.
परिभोगजिण्णं वाति एत्थ च अच्छिन्नचीवरानं आचरियुपज्झायादीनं अत्तना तिणपण्णेहि पटिच्छादेत्वा दिन्नचीवरम्पि सङ्गहं गच्छतीति वत्तुं युज्जति. एवञ्हि ते अच्छिन्नचीवरट्ठाने नट्ठचीवरट्ठाने च ठिता भविस्सन्ति, तेन नेसं विञ्ञत्तियं अकप्पियचीवरपरिभोगे च अनापत्ति अनुरूपा भविस्सति.
५२१. ञातकानं पवारितानन्ति एत्थ ‘‘एतेसं सन्तकं देथा’’ति विञ्ञापेन्तस्स याचन्तस्स अनापत्तीति एवमत्थो दट्ठब्बो. न हि ञातकपवारितानं आपत्ति वा अनापत्ति वा होति. अत्तनो धनेनाति एत्थापि अत्तनो कप्पियभण्डेन कप्पियवोहारेनेव चीवरं विञ्ञापेन्तस्स चेतापेन्तस्स परिवत्तापेन्तस्स अनापत्तीति एवमत्थो दट्ठब्बो. पवारितानन्ति एत्थ च सङ्घवसेन पवारितेसु पमाणमेव वट्टति. पुग्गलिकपवारणाय यं यं पवारेति, तं तंयेव विञ्ञापेतब्बं. यो चतूहि पच्चयेहि पवारेत्वा सयमेव सल्लक्खेत्वा कालानुकालं चीवरानि दिवसे दिवसे यागुभत्तादीनीति एवं येन येनत्थो तं तं देति, तस्स विञ्ञापनकिच्चं नत्थि. यो पन पवारेत्वा बालताय वा सतिसम्मोसेन वा न देति, सो विञ्ञापेतब्बो. यो ‘‘मय्हं गेहं पवारेमी’’ति वदति, तस्स गेहं गन्त्वा यथासुखं निसीदितब्बं निपज्जितब्बं, न किञ्चि गहेतब्बं. यो पन ‘‘यं मय्हं गेहे अत्थि, तं पवारेमी’’ति वदति. यं तत्थ कप्पियं, तं विञ्ञापेतब्बं, गेहे पन निसीदितुं वा निपज्जितुं वा न लब्भतीति कुरुन्दियं वुत्तं.
अञ्ञस्सत्थायाति एत्थ अत्तनो ञातकपवारिते न केवलं अत्तनो अत्थाय, अथ खो अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति अयमेको अत्थो. अयं पन दुतियो अञ्ञस्साति ये अञ्ञस्स ञातकपवारिता, ते तस्सेव ‘‘अञ्ञस्सा’’ति लद्धवोहारस्स बुद्धरक्खितस्स वा धम्मरक्खितस्स वा अत्थाय विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु इदम्पि छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना
५२२-४. तेन समयेनाति ततुत्तरिसिक्खापदं. तत्थ अभिहट्ठुन्ति अभीति उपसग्गो, हरितुन्ति अत्थो, गण्हितुन्ति वुत्तं होति. पवारेय्याति इच्छापेय्य, इच्छं रुचिं उप्पादेय्य, वदेय्य निमन्तेय्याति अत्थो. अभिहट्ठुं पवारेन्तेन पन यथा वत्तब्बं, तं आकारं दस्सेतुं ‘‘यावतकं इच्छसि तावतकं गण्हाही’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं. अथ वा यथा ‘‘नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो’’ति (सु. नि. ४२६, ११०४; चूळनि. जतुकण्णिमाणवपुच्छानिद्देस ६७) एत्थ दिस्वाति अत्थो, एवमिधापि ‘‘अभिअट्ठुं पवारेय्या’’ति अभिहरित्वा पवारेय्याति अत्थो. तत्थ कायाभिहारो वाचाभिहारोति दुविधो अभिहारो, कायेन वा हि वत्थानि अभिहरित्वा पादमूले ठपेत्वा ‘‘यत्तकं इच्छसि तत्तकं गण्हाही’’ति वदन्तो पवारेय्य, वाचाय वा ‘‘अम्हाकं दुस्सकोट्ठागारं परिपुण्णं, यत्तकं इच्छसि तत्तकं गण्हाही’’ति वदन्तो पवारेय्य, तदुभयम्पि एकज्झं कत्वा ‘‘अभिहट्ठुं पवारेय्या’’ति वुत्तं.
सन्तरुत्तरपरमन्ति सअन्तरं उत्तरं परमं अस्स चीवरस्साति सन्तरुत्तरपरमं, निवासनेन सद्धिं पारुपनं उक्कट्ठपरिच्छेदो अस्साति वुत्तं होति. ततो चीवरं सादितब्बन्ति ततो अभिहटचीवरतो एत्तकं चीवरं गहेतब्बं, न इतो परन्ति अत्थो. यस्मा पन अच्छिन्नसब्बचीवरेन तिचीवरिकेनेव भिक्खुना एवं पटिपज्जितब्बं, अञ्ञेन अञ्ञथापि, तस्मा तं विभागं दस्सेतुं ‘‘सचे तीणि नट्ठानि होन्ती’’तिआदिना नयेनस्स पदभाजनं वुत्तं.
तत्रायं विनिच्छयो – यस्स तीणि नट्ठानि, तेन द्वे सादितब्बानि, एकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा अञ्ञं सभागट्ठानतो परियेसिस्सति. यस्स द्वे नट्ठानि, तेन एकं सादितब्बं. सचे पकतियाव सन्तरुत्तरेन चरति, द्वे सादितब्बानि. एवं एकं सादियन्तेनेव समो भविस्सति. यस्स तीसु एकं नट्ठं, न सादितब्बं. यस्स पन द्वीसु एकं नट्ठं, एकं सादितब्बं. यस्स एकंयेव होति, तञ्च नट्ठं, द्वे सादितब्बानि. भिक्खुनिया पन पञ्चसुपि नट्ठेसु द्वे सादितब्बानि. चतूसु नट्ठेसु एकं सादितब्बं, तीसु नट्ठेसु किञ्चि न सादितब्बं, को पन वादो द्वीसु वा एकस्मिं वा. येन केनचि हि सन्तरुत्तरपरमताय ठातब्बं, ततो उत्तरि न लब्भतीति इदमेत्थ लक्खणं.
५२६. सेसकं आहरिस्सामीति द्वे चीवरानि कत्वा सेसं पुन आहरिस्सामीति अत्थो. न अच्छिन्नकारणाति बाहुसच्चादिगुणवसेन देन्ति. ञातकानन्तिआदीसु ञातकानं देन्तानं सादियन्तस्स पवारितानं देन्तानं सादियन्तस्स अत्तनो धनेन सादियन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. अट्ठकथासु पन ‘‘ञातकपवारितट्ठाने पकतिया बहुम्पि वट्टति, अच्छिन्नकारणा पमाणमेव वट्टती’’ति वुत्तं. तं पाळिया न समेति. यस्मा पनिदं सिक्खापदं अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिंयेव पञ्ञत्तं, तस्मा इध ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति न वुत्तं. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीसु इदम्पि छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना
५२७. तेन समयेनाति उपक्खटसिक्खापदं. तत्थ अत्थावुसो मं सो उपट्ठाकोति आवुसो, यं त्वं भणसि, अत्थि एवरूपो सो मम उपट्ठाकोति अयमेत्थ अत्थो. अपि मेय्य एवं होतीति अपि मे अय्य एवं होति, अपि मय्या एवन्तिपि पाठो.
५२८-९. भिक्खुं पनेव उद्दिस्साति एत्थ उद्दिस्साति अपदिस्स आरब्भ. यस्मा पन यं उद्दिस्स उपक्खटं होति, तं तस्सत्थाय उपक्खटं नाम होति. तस्मास्स पदभाजने ‘‘भिक्खुस्सत्थाया’’ति वुत्तं.
भिक्खुं आरम्मणं करित्वाति भिक्खुं पच्चयं कत्वा, यञ्हि भिक्खुं उद्दिस्स उपक्खटं, तं नियमेनेव भिक्खुं पच्चयं कत्वा उपक्खटं होति, तेन वुत्तं – ‘‘भिक्खुं आरम्मणं करित्वा’’ति. पच्चयोपि हि ‘‘लभति मारो आरम्मण’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२४३) आरम्मणन्ति आगतो. इदानि ‘‘उद्दिस्सा’’ति एत्थ यो कत्ता, तस्स आकारदस्सनत्थं ‘‘भिक्खुं अच्छादेतुकामो’’ति वुत्तं. भिक्खुं अच्छादेतुकामेन हि तेन तं उद्दिस्स उपक्खटं, न अञ्ञेन कारणेन. इति सो अच्छादेतुकामो होति. तेन वुत्तं – ‘‘भिक्खुं अच्छादेतुकामो’’ति.
अञ्ञातकस्स गहपतिस्स वाति अञ्ञातकेन गहपतिना वाति अत्थो. करणत्थे हि इदं सामिवचनं. पदभाजने पन ब्यञ्जनं अविचारेत्वा अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘अञ्ञातको नाम…पे… गहपति नामा’’तिआदि वुत्तं.
चीवरचेतापन्नन्ति चीवरमूलं, तं पन यस्मा हिरञ्ञादीसु अञ्ञतरं होति, तस्मा पदभाजने ‘‘हिरञ्ञं वा’’तिआदि वुत्तं. उपक्खटं होतीति सज्जितं होति, संहरित्वा ठपितं, यस्मा पन ‘‘हिरञ्ञं वा’’तिआदिना वचनेनस्स उपक्खटभावो दस्सितो होति, तस्मा ‘‘उपक्खटं नामा’’ति पदं उद्धरित्वा विसुं पदभाजनं न वुत्तं. इमिनाति उपक्खटं सन्धायाह, तेनेवस्स पदभाजने ‘‘पच्चुपट्ठितेना’’ति वुत्तं. यञ्हि उपक्खटं संहरित्वा ठपितं, तं पच्चुपट्ठितं होतीति. अच्छादेस्सामीति वोहारवचनमेतं ‘‘इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दस्सामी’’ति अयं पनेत्थ अत्थो. तेनेवस्स पदभाजनेपि ‘‘दस्सामी’’ति वुत्तं.
तत्र चे सो भिक्खूति यत्र सो गहपति वा गहपतानी वा तत्र सो भिक्खु पुब्बे अप्पवारितो उपसङ्कमित्वा चीवरे विकप्पं आपज्जेय्य चेति अयमेत्थ पदसम्बन्धो. तत्थ उपसङ्कमित्वाति इमस्स गन्त्वाति इमिनाव अत्थे सिद्धे पचुरवोहारवसेन ‘‘घर’’न्ति वुत्तं. यत्र पन सो दायको तत्र गन्त्वाति अयमेवेत्थ अत्थो, तस्मा पुनपि वुत्तं ‘‘यत्थ कत्थचि उपसङ्कमित्वा’’ति. विकप्पं आपज्जेय्याति विसिट्ठकप्पं अधिकविधानं आपज्जेय्य, पदभाजने पन येनाकारेन विकप्पं आपन्नो होति तमेव दस्सेतुं ‘‘आयतं वा’’तिआदि वुत्तं. साधूति आयाचने निपातो. वताति परिवितक्के. मन्ति अत्तानं निद्दिसति. आयस्माति परं आलपति आमन्तेति. यस्मा पनिदं सब्बं ब्यञ्जनमत्तमेव, उत्तानत्थमेव, तस्मास्स पदभाजने अत्थो न वुत्तो. कल्याणकम्यतं उपादायाति सुन्दरकामतं विसिट्ठकामतं चित्तेन गहेत्वा, तस्स ‘‘आपज्जेय्य चे’’ति इमिना सम्बन्धो. यस्मा पन यो कल्याणकम्यतं उपादाय आपज्जति, सो साधत्थिको महग्घत्थिको होति, तस्मास्स पदभाजने ब्यञ्जनं पहाय अधिप्पेतत्थमेव दस्सेतुं तदेव वचनं वुत्तं. यस्मा पन न इमस्स आपज्जनमत्तेनेव आपत्ति सीसं एति, तस्मा ‘‘तस्स वचनेना’’तिआदि वुत्तं.
५३१. अनापत्ति ञातकानन्तिआदीसु ञातकानं चीवरे विकप्पं आपज्जन्तस्स अनापत्तीति एवमत्थो दट्ठब्बो. महग्घं चेतापेतुकामस्स अप्पग्घं चेतापेतीति गहपतिस्स वीसतिअग्घनकं चीवरं चेतापेतुकामस्स ‘‘अलं मय्हं एतेन, दसग्घनकं वा अट्ठग्घनकं वा देही’’ति वदति अनापत्ति. अप्पग्घन्ति इदञ्च अतिरेकनिवारणत्थमेव वुत्तं, समकेपि पन अनापत्ति, तञ्च खो अग्घवसेनेव न पमाणवसेन, अग्घवड्ढनकञ्हि इदं सिक्खापदं. तस्मा यो वीसतिअग्घनकं अन्तरवासकं चेतापेतुकामो, ‘‘तं एत्तकमेव मे अग्घनकं चीवरं देही’’ति वत्तुम्पि वट्टति. सेसं उत्तानत्थमेव.
समुट्ठानादीनिपि ततुत्तरिसिक्खापदसदिसानेवाति.
पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. दुतियउपक्खटसिक्खापदवण्णना
५३२. दुतियउपक्खटेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. तञ्हि इमस्स अनुपञ्ञत्तिसदिसं. केवलं पठमसिक्खापदे एकस्स पीळा कता, दुतिये द्विन्नं, अयमेवेत्थ विसेसो. सेसं सब्बं पठमसदिसमेव. यथा च द्विन्नं, एवं बहूनं पीळं कत्वा गण्हतोपि आपत्ति वेदितब्बाति.
दुतियउपक्खटसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. राजसिक्खापदवण्णना
५३७. तेन समयेनाति राजसिक्खापदं. तत्थ उपासकं सञ्ञापेत्वाति जानापेत्वा, ‘‘इमिना मूलेन चीवरं किणित्वा थेरस्स देही’’ति एवं वत्वाति अधिप्पायो. पञ्ञासबन्धोति पञ्ञासकहापणदण्डोति वुत्तं होति. पञ्ञासं बद्धोतिपि पाठो, पञ्ञासं जितो पञ्ञासं दापेतब्बोति अधिप्पायो. अज्जण्हो, भन्ते, आगमेहीति भन्ते, अज्ज एकदिवसं अम्हाकं तिट्ठ, अधिवासेहीति अत्थो. परामसीति गण्हि. जीनोसीति जितोसि.
५३८-९. राजभोग्गोति राजतो भोग्गं भुञ्जितब्बं अस्सत्थीति राजभोग्गो, राजभोगोतिपि पाठो, राजतो भोगो अस्स अत्थीति अत्थो.
पहिणेय्याति पेसेय्य, उत्तानत्थत्ता पनस्स पदभाजनं न वुत्तं. यथा च एतस्स, एवं ‘‘चीवरं इत्थन्नामं भिक्खु’’न्तिआदीनम्पि पदानं उत्तानत्थत्तायेव पदभाजनं न वुत्तन्ति वेदितब्बं. आभतन्ति आनीतं. कालेनकप्पियन्ति युत्तपत्तकालेन, यदा नो अत्थो होति, तदा कप्पियं चीवरं गण्हामाति अत्थो.
वेय्यावच्चकरोति किच्चकरो, कप्पियकारकोति अत्थो. सञ्ञत्तो सो मयाति आणत्तो सो मया, यथा तुम्हाकं चीवरेन अत्थे सति चीवरं दस्सति, एवं वुत्तोति अत्थो. अत्थो मे आवुसो चीवरेनाति चोदनालक्खणनिदस्सनमेतं, इदञ्हि वचनं वत्तब्बं, अस्स वा अत्थो याय कायचि भासाय; इदं चोदनालक्खणं. ‘‘देहि मे चीवर’’न्तिआदीनि पन नवत्तब्बाकारदस्सनत्थं वुत्तानि, एतानि हि वचनानि एतेसं वा अत्थो याय कायचि भासाय न वत्तब्बो.
दुतियम्पि वत्तब्बो ततियम्पि वत्तब्बोति ‘‘अत्थो मे आवुसो चीवरेना’’ति इदमेव यावततियं वत्तब्बोति. एवं ‘‘द्वत्तिक्खत्तुं चोदेतब्बो सारेतब्बो’’ति एत्थ उद्दिट्ठचोदनापरिच्छेदं दस्सेत्वा इदानि ‘‘द्वत्तिक्खत्तुं चोदयमानो सारयमानो तं चीवरं अभिनिप्फादेय्य, इच्चेतं कुसल’’न्ति इमेसं पदानं सङ्खेपतो अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सचे अभिनिप्फादेति, इच्चेतं कुसल’’न्ति आह. एवं यावततियं चोदेन्तो तं चीवरं यदि निप्फादेति, सक्कोति अत्तनो पटिलाभवसेन निप्फादेतुं, इच्चेतं कुसलं साधु सुट्ठु सुन्दरं.