पदभाजनीयवण्णना

१७२. सञ्चिच्चाति अयं ‘‘सञ्चिच्च मनुस्सविग्गह’’न्ति मातिकाय वुत्तस्स सञ्चिच्चपदस्स उद्धारो. तत्थ सन्ति उपसग्गो, तेन सद्धिं उस्सुक्कवचनमेतं सञ्चिच्चाति; तस्स सञ्चेतेत्वा सुट्ठु चेतेत्वाति अत्थो. यस्मा पन यो सञ्चिच्च वोरोपेति, सो जानन्तो सञ्जानन्तो होति, तञ्चस्स वोरोपनं चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो होति. तस्मा ब्यञ्जने आदरं अकत्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘जानन्तो सञ्जानन्तो चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं. तत्थ जानन्तोति ‘‘पाणो’’ति जानन्तो. सञ्जानन्तोति ‘‘जीविता वोरोपेमी’’ति सञ्जानन्तो; तेनेव पाणजाननाकारेन सद्धिं जानन्तोति अत्थो. चेच्चाति वधकचेतनावसेन चेतेत्वा पकप्पेत्वा. अभिवितरित्वाति उपक्कमवसेन मद्दन्तो निरासङ्कचित्तं पेसेत्वा. वीतिक्कमोति एवं पवत्तस्स यो वीतिक्कमो अयं सञ्चिच्चसद्दस्स सिखाप्पत्तो अत्थोति वुत्तं होति.

इदानि ‘‘मनुस्सविग्गहं जीविता वोरोपेय्या’’ति एत्थ वुत्तं मनुस्सत्तभावं आदितो पट्ठाय दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गहो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन सब्बसुखुमअत्तभावदस्सनत्थं ‘‘यं मातुकुच्छिस्मि’’न्ति वुत्तं. पठमं चित्तन्ति पटिसन्धिचित्तं. उप्पन्नन्ति जातं. पठमं विञ्ञाणं पातुभूतन्ति इदं तस्सेव वेवचनं. ‘‘मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्त’’न्ति वचनेन चेत्थ सकलापि पञ्चवोकारपटिसन्धि दस्सिता होति. तस्मा तञ्च पठमं चित्तं तंसम्पयुत्ता च तयो अरूपक्खन्धा तेन सह निब्बत्तञ्च कललरूपन्ति अयं सब्बपठमो मनुस्सविग्गहो. तत्थ ‘‘कललरूप’’न्ति इत्थिपुरिसानं कायवत्थुभावदसकवसेन समतिंस रूपानि, नपुंसकानं कायवत्थुदसकवसेन वीसति. तत्थ इत्थिपुरिसानं कललरूपं जातिउण्णाय एकेन अंसुना उद्धटतेलबिन्दुमत्तं होति अच्छं विप्पसन्नं. वुत्तञ्चेतं अट्ठकथायं –

‘‘तिलतेलस्स यथा बिन्दु, सप्पिमण्डो अनाविलो;

एवंवण्णप्पटिभागं कललन्ति पवुच्चती’’ति. (विभ. अट्ठ. २६ पकिण्णककथा; सं. नि. अट्ठ. १.१.२३५);

एवं परित्तकं वत्थुं आदिं कत्वा पकतिया वीसवस्ससतायुकस्स सत्तस्स याव मरणकाला एत्थन्तरे अनुपुब्बेन वुड्ढिप्पत्तो अत्तभावो एसो मनुस्सविग्गहो नाम.

जीविता वोरोपेय्याति कललकालेपि तापनमद्दनेहि वा भेसज्जसम्पदानेन वा ततो वा उद्धम्पि तदनुरूपेन उपक्कमेन जीविता वियोजेय्याति अत्थो. यस्मा पन जीविता वोरोपनं नाम अत्थतो जीवितिन्द्रियुपच्छेदनमेव होति, तस्मा एतस्स पदभाजने ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दति उपरोधेति सन्ततिं विकोपेती’’ति वुत्तं. तत्थ जीवितिन्द्रियस्स पवेणिघटनं उपच्छिन्दन्तो उपरोधेन्तो च ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दति उपरोधेती’’ति वुच्चति. स्वायमत्थो ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’तिपदेन दस्सितो. विकोपेतीति वियोजेति.

तत्थ दुविधं जीवितिन्द्रियं – रूपजीवितिन्द्रियं, अरूपजीवितिन्द्रियञ्च. तेसु अरूपजीवितिन्द्रिये उपक्कमो नत्थि, तं वोरोपेतुं न सक्का. रूपजीवितिन्द्रिये पन अत्थि, तं वोरोपेतुं सक्का. तं पन वोरोपेन्तो अरूपजीवितिन्द्रियम्पि वोरोपेति. तेनेव हि सद्धिं तं निरुज्झति तदायत्तवुत्तितो. तं पन वोरोपेन्तो किं अतीतं वोरोपेति, अनागतं, पच्चुप्पन्नन्ति? नेव अतीतं, न अनागतं, तेसु हि एकं निरुद्धं एकं अनुप्पन्नन्ति उभपम्पि असन्तं, असन्तत्ता उपक्कमो नत्थि, उपक्कमस्स नत्थिताय एकम्पि वोरोपेतुं न सक्का. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘अतीते चित्तक्खणे जीवित्थ, न जीवति; न जीविस्सति. अनागते चित्तक्खणे जीविस्सति, न जीवित्थ; न जीवति. पच्चुप्पन्ने चित्तक्खणे जीवति, न जीवित्थ; न जीविस्सती’’ति (महानि. १०).

तस्मा यत्थ जीवति तत्थ उपक्कमो युत्तोति पच्चुप्पन्नं वोरोपेति.

पच्चुप्पन्नञ्च नामेतं खणपच्चुप्पन्नं, सन्ततिपच्चुप्पन्नं, अद्धापच्चुप्पन्नन्ति तिविधं. तत्थ ‘‘खणपच्चुप्पन्नं’’ नाम उप्पादजराभङ्गसमङ्गि, तं वोरोपेतुं न सक्का. कस्मा? सयमेव निरुज्झनतो. ‘‘सन्ततिपच्चुप्पन्नं’’ नाम सत्तट्ठजवनवारमत्तं सभागसन्ततिवसेन पवत्तित्वा निरुज्झनकं, याव वा उण्हतो आगन्त्वा ओवरकं पविसित्वा निसिन्नस्स अन्धकारं होति, सीततो वा आगन्त्वा ओवरके निसिन्नस्स याव विसभागउतुपातुभावेन पुरिमको उतु नप्पटिप्पस्सम्भति, एत्थन्तरे ‘‘सन्ततिपच्चुप्पन्न’’न्ति वुच्चति. पटिसन्धितो पन याव चुति, एतं ‘‘अद्धापच्चुप्पन्नं’’ नाम. तदुभयम्पि वोरोपेतुं सक्का. कथं? तस्मिञ्हि उपक्कमे कते लद्धुपक्कमं जीवितनवकं निरुज्झमानं दुब्बलस्स परिहीनवेगस्स सन्तानस्स पच्चयो होति. ततो सन्ततिपच्चुप्पन्नं वा अद्धापच्चुप्पन्नं वा यथापरिच्छिन्नं कालं अपत्वा अन्तराव निरुज्झति. एवं तदुभयम्पि वोरोपेतुं सक्का, तस्मा तदेव सन्धाय ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

इमस्स पनत्थस्स आविभावत्थं पाणो वेदितब्बो, पाणातिपातो वेदितब्बो, पाणातिपाति वेदितब्बो, पाणातिपातस्स पयोगो वेदितब्बो. तत्थ ‘‘पाणो’’ति वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं. जीवितिन्द्रियञ्हि अतिपातेन्तो ‘‘पाणं अतिपातेती’’ति वुच्चति तं वुत्तप्पकारमेव. ‘‘पाणातिपातो’’ति याय चेतनाय जीवितिन्द्रियुपच्छेदकं पयोगं समुट्ठापेति, सा वधकचेतना ‘‘पाणातिपातो’’ति वुच्चति. ‘‘पाणातिपाती’’ति वुत्तचेतनासमङ्गि पुग्गलो दट्ठब्बो. ‘‘पाणातिपातस्स पयोगो’’ति पाणातिपातस्स छपयोगा – साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, थावरो, विज्जामयो, इद्धिमयोति.

तत्थ ‘‘साहत्थिको’’ति सयं मारेन्तस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं. ‘‘आणत्तिको’’ति अञ्ञं आणापेन्तस्स ‘‘एवं विज्झित्वा वा पहरित्वा वा मारेही’’ति आणापनं. ‘‘निस्सग्गियो’’ति दूरे ठितं मारेतुकामस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा उसुसत्तियन्तपासाणादीनं निस्सज्जनं. ‘‘थावरो’’ति असञ्चारिमेन उपकरणेन मारेतुकामस्स ओपातअपस्सेनउपनिक्खिपनं भेसज्जसंविधानं. ते चत्तारोपि परतो पाळिवण्णनायमेव वित्थारतो आविभविस्सन्ति.

विज्जामयइद्धिमया पन पाळियं अनागता. ते एवं वेदितब्बा. सङ्खेपतो हि मारणत्थं विज्जापरिजप्पनं विज्जामयो पयोगो. अट्ठकथासु पन ‘‘कतमो विज्जामयो पयोगो? आथब्बणिका आथब्बणं पयोजेन्ति; नगरे वा रुद्धे सङ्गामे वा पच्चुपट्ठिते पटिसेनाय पच्चत्थिकेसु पच्चामित्तेसु ईतिं उप्पादेन्ति, उपद्दवं उप्पादेन्ति, रोगं उप्पादेन्ति, पज्जरकं उप्पादेन्ति, सूचिकं करोन्ति, विसूचिकं करोन्ति, पक्खन्दियं करोन्ति. एवं आथब्बणिका आथब्बणं पयोजेन्ति. विज्जाधारा विज्जं परिवत्तेत्वा नगरे वा रुद्धे…पे… पक्खन्दियं करोन्ती’’ति एवं विज्जामयं पयोगं दस्सेत्वा आथब्बणिकेहि च विज्जाधरेहि च मारितानं बहूनि वत्थूनि वुत्तानि, किं तेहि! इदञ्हेत्थ लक्खणं मारणाय विज्जापरिजप्पनं विज्जामयो पयोगोति.

कम्मविपाकजाय इद्धिया पयोजनं इद्धिमयो पयोगो. कम्मविपाकजिद्धि च नामेसा नागानं नागिद्धि, सुपण्णानं सुपण्णिद्धि, यक्खानं यक्खिद्धि, देवानं देविद्धि, राजूनं राजिद्धीति बहुविधा. तत्थ दिट्ठदट्ठफुट्ठविसानं नागानं दिस्वा डंसित्वा फुसित्वा च परूपघातकरणे ‘‘नागिद्धि’’ वेदितब्बा. सुपण्णानं महासमुद्दतो द्वत्तिब्यामसतप्पमाणनागुद्धरणे ‘‘सुपण्णिद्धि’’ वेदितब्बा. यक्खा पन नेव आगच्छन्ता न पहरन्ता दिस्सन्ति, तेहि पहटसत्ता पन तस्मिंयेव ठाने मरन्ति, तत्र तेसं ‘‘यक्खिद्धि’’ दट्ठब्बा. वेस्सवणस्स सोतापन्नकालतो पुब्बे नयनावुधेन ओलोकितकुम्भण्डानं मरणे अञ्ञेसञ्च देवानं यथासकं इद्धानुभावे ‘‘देविद्धि’’ वेदितब्बा. रञ्ञो चक्कवत्तिस्स सपरिसस्स आकासगमनादीसु, असोकस्स हेट्ठा उपरि च योजने आणापवत्तनादीसु, पितुरञ्ञो च सीहळनरिन्दस्स दाठाकोटनेन चूळसुमनकुटुम्बियस्समरणे ‘‘राजिद्धि’’ दट्ठब्बाति.

केचि पन ‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, समणो वा ब्राह्मणो वा इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो अञ्ञिस्सा कुच्छिगतं गब्भं पापकेन मनसाअनुपेक्खिता होति ‘अहो वतायं कुच्छिगतो गब्भो न सोत्थिना अभिनिक्खमेय्या’ति. एवम्पि भिक्खवे कुलुम्बस्स उपघातो होती’’ति आदिकानि सुत्तानि दस्सेत्वा भावनामयिद्धियापि परूपघातकम्मं वदन्ति; सह परूपघातकरणेन च आदित्तघरूपरिखित्तस्स उदकघटस्स भेदनमिव इद्धिविनासञ्च इच्छन्ति; तं तेसं इच्छामत्तमेव. कस्मा? यस्मा कुसलवेदनावितक्कपरित्तत्तिकेहि न समेति. कथं? अयञ्हि भावनामयिद्धि नाम कुसलत्तिके कुसला चेव अब्याकता च, पाणातिपातो अकुसलो. वेदनात्तिके अदुक्खमसुखसम्पयुत्ता पाणातिपातो दुक्खसम्पयुत्तो. वितक्कत्तिके अवितक्काविचारा, पाणातिपातो सवितक्कसविचारो. परित्तत्तिके महग्गता, पाणातिपातो परित्तोति.

सत्थहारकं वास्स परियेसेय्याति एत्थ हरतीति हारकं. किं हरति? जीवितं. अथ वा हरितब्बन्ति हारकं; उपनिक्खिपितब्बन्ति अत्थो. सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारकं. अस्साति मनुस्सविग्गहस्स. परियेसेय्याति यथा लभति तथा करेय्य; उपनिक्खिपेय्याति अत्थो. एतेन थावरप्पयोगं दस्सेति. इतरथा हि परियिट्ठमत्तेनेव पाराजिको भवेय्य; न चेतं युत्तं. पाळियं पन सब्बं ब्यञ्जनं अनादियित्वा यं एत्थ थावरप्पयोगसङ्गहितं सत्थं, तदेव दस्सेतुं ‘‘असिं वा…पे… रज्जुं वा’’ति पदभाजनं वुत्तं.

तत्थ सत्थन्ति वुत्तावसेसं यंकिञ्चि समुखं वेदितब्बं. लगुळपासाणविसरज्जूनञ्च जीवितविनासनभावतो सत्थसङ्गहो वेदितब्बो. मरणवण्णंवाति एत्थ यस्मा ‘‘किं तुय्हिमिना पापकेन दुज्जीवितेन, यो त्वं न लभसि पणीतानि भोजनानि भुञ्जितु’’न्तिआदिना नयेन जीविते आदीनवं दस्सेन्तोपि ‘‘त्वं खोसि उपासक कतकल्याणो…पे… अकतं तया पापं, मतं ते जीविता सेय्यो, इतो त्वं कालङ्कतो परिचरिस्ससि अच्छरापरिवुतो नन्दनवने सुखप्पत्तो विहरिस्ससी’’तिआदिना नयेन मरणे वण्णं भणन्तोपि मरणवण्णमेव संवण्णेति. तस्मा द्विधा भिन्दित्वा पदभाजनं वुत्तं – ‘‘जीविते आदीनवं दस्सेति, मरणे वण्णं भणती’’ति.

मरणाय वा समादपेय्याति मरणत्थाय उपायं गाहापेय्य. सत्थं वा आहराति आदीसु च यम्पि न वुत्तं ‘‘सोब्भे वा नरके वा पपाते वा पपता’’तिआदि, तं सब्बं परतो वुत्तनयत्ता अत्थतो वुत्तमेवाति वेदितब्बं. न हि सक्का सब्बं सरूपेनेव वत्तुं.

इति चित्तमनोति इतिचित्तो इतिमनो; ‘‘मतं ते जीविता सेय्यो’’ति एत्थ वुत्तमरणचित्तो मरणमनोति अत्थो. यस्मा पनेत्थ मनो चित्तसद्दस्स अत्थदीपनत्थं वुत्तो, अत्थतो पनेतं उभयम्पि एकमेव, तस्मा तस्स अत्थतो अभेदं दस्सेतुं ‘‘यं चित्तं तं मनो, यं मनो तं चित्त’’न्ति वुत्तं. इतिसद्दं पन उद्धरित्वापि न ताव अत्थो वुत्तो. चित्तसङ्कप्पोति इमस्मिं पदे अधिकारवसेन इतिसद्दो आहरितब्बो. इदञ्हि ‘‘इतिचित्तसङ्कप्पो’’ति एवं अवुत्तम्पि अधिकारतो वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. तथा हिस्स तमेवअत्थं दस्सेन्तो ‘‘मरणसञ्ञी’’तिआदिमाह. यस्मा चेत्थ ‘‘सङ्कप्पो’’ति नयिदं वितक्कस्स नामं. अथ खो संविदहनमत्तस्सेतं अधिवचनं. तञ्च संविदहनं इमस्मिं अत्थे सञ्ञाचेतनाधिप्पायेहि सङ्गहं गच्छति. तस्मा चित्तो नानप्पकारको सङ्कप्पो अस्साति चित्तसङ्कप्पोति एवमत्थो दट्ठब्बो. तथा हिस्स पदभाजनम्पि सञ्ञाचेतनाधिप्पायवसेन वुत्तं. एत्थ च ‘‘अधिप्पायो’’ति वितक्को वेदितब्बो.

उच्चावचेहि आकारेहीति महन्तामहन्तेहि उपायेहि. तत्थ मरणवण्णसंवण्णने ताव जीविते आदीनवदस्सनवसेन अवचाकारता मरणे वण्णभणनवसेन उच्चाकारता वेदितब्बा. समादपने पन मुट्ठिजाणुनिप्फोटनादीहि मरणसमादपनवसेन उच्चाकारता, एकतो भुञ्जन्तस्स नखे विसं पक्खिपित्वा मरणादिसमादपनवसेन अवचाकारता वेदितब्बा.

सोब्भे वा नरके वा पपाते वाति एत्थ सोब्भो नाम समन्ततो छिन्नतटो गम्भीरो आवाटो. नरको नाम तत्थ तत्थ फलन्तिया भूमिया सयमेव निब्बत्ता महादरी, यत्थ हत्थीपि पतन्ति, चोरापि निलीना तिट्ठन्ति. पपातोति पब्बतन्तरे वा थलन्तरे वा एकतो छिन्नो होति. पुरिमे उपादायाति मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा अदिन्नञ्च आदियित्वा पाराजिकं आपत्तिं आपन्ने पुग्गले उपादाय. सेसं पुब्बे वुत्तनयत्ता उत्तानत्थत्ता च पाकटमेवाति.

१७४. एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यस्मा हेट्ठा पदभाजनीयम्हि सङ्खेपेनेव मनुस्सविग्गहपाराजिकं दस्सितं, न वित्थारेन आपत्तिं आरोपेत्वा तन्ति ठपिता. सङ्खेपदस्सिते च अत्थे न सब्बाकारेनेव भिक्खू नयं गहेतुं सक्कोन्ति, अनागते च पापपुग्गलानम्पि ओकासो होति, तस्मा भिक्खूनञ्च सब्बाकारेन नयग्गहणत्थं अनागते च पापपुग्गलानं ओकासपटिबाहनत्थं पुन ‘‘सामं अधिट्ठाया’’तिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा वित्थारतो मनुस्सविग्गहपाराजिकं दस्सेन्तो ‘‘सामन्ति सयं हनती’’तिआदिमाह.

तत्रायं अनुत्तानपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा – कायेनाति हत्थेन वा पादेन वा मुट्ठिना वा जाणुना वा येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन. कायपटिबद्धेनाति कायतो अमोचितेन असिआदिना पहरणेन. निस्सग्गियेनाति कायतो च कायपटिबद्धतो च मोचितेन उसुसत्तिआदिना. एत्तावता साहत्थिको च निस्सग्गियो चाति द्वे पयोगा वुत्ता होन्ति.

तत्थ एकमेको उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो. तत्थ उद्देसिके यं उद्दिस्स पहरति, तस्सेव मरणेन कम्मुना बज्झति. ‘‘यो कोचि मरतू’’ति एवं अनुद्देसिके पहारप्पच्चया यस्स कस्सचि मरणेन कम्मुना बज्झति. उभयथापि च पहरितमत्ते वा मरतु पच्छा वा तेनेव रोगेन, पहरितमत्तेयेव कम्मुना बज्झति. मरणाधिप्पायेन च पहारं दत्वा तेन अमतस्स पुन अञ्ञचित्तेन पहारे दिन्ने पच्छापि यदि पठमप्पहारेनेव मरति, तदा एव कम्मुना बद्धो. अथ दुतियप्पहारेन मरति, नत्थि पाणातिपातो. उभयेहि मतेपि पठमप्पहारेनेव कम्मुना बद्धो. उभयेहि अमते नेवत्थि पाणातिपातो. एस नयो बहूहिपि एकस्स पहारे दिन्ने. तत्रापि हि यस्स पहारेन मरति, तस्सेव कम्मुना बद्धो होतीति.

कम्मापत्तिब्यत्तिभावत्थञ्चेत्थ एळकचतुक्कम्पि वेदितब्बं. यो हि एळकं एकस्मिं ठाने निपन्नं उपधारेति ‘‘रत्तिं आगन्त्वा वधिस्सामी’’ति. एळकस्स च निपन्नोकासे तस्स माता वा पिता वा अरहा वा पण्डुकासावं पारुपित्वा निपन्नो होति. सो रत्तिभागे आगन्त्वा ‘‘एळकं मारेमी’’ति मातरं वा पितरं वा अरहन्तं वा मारेति. ‘‘इमं वत्थुं मारेमी’’ति चेतनाय अत्थिभावतो घातको च होति, अनन्तरियकम्मञ्च फुसति, पाराजिकञ्च आपज्जति. अञ्ञो कोचि आगन्तुको निपन्नो होति, ‘‘एळकं मारेमी’’ति तं मारेति, घातको च होति पाराजिकञ्च आपज्जति, आनन्तरियं न फुसति. यक्खो वा पेतो वा निपन्नो होति, ‘‘एळकं मारेमी’’ति तं मारेति घातकोव होति, न चानन्तरियं फुसति, न च पाराजिकं आपज्जति, थुल्लच्चयं पन होति. अञ्ञो कोचि निपन्नो नत्थि, एळकोव होति तं मारेति, घातको च होति, पाचित्तियञ्च आपज्जति. ‘‘मातापितुअरहन्तानं अञ्ञतरं मारेमी’’ति तेसंयेव अञ्ञतरं मारेति, घातको च होति, आनन्तरियञ्च फुसति, पाराजिकञ्च आपज्जति. ‘‘तेसं अञ्ञतरं मारेस्सामी’’ति अञ्ञं आगन्तुकं मारेति, यक्खं वा पेतं वा मारेति, एळकं वा मारेति, पुब्बे वुत्तनयेन वेदितब्बं. इध पन चेतना दारुणा होतीति.

अञ्ञानिपि एत्थ पलालपुञ्जादिवत्थूनि वेदितब्बानि. यो हि ‘‘लोहितकं असिं वा सत्तिं वा पुच्छिस्सामी’’ति पलालपुञ्जे पवेसेन्तो तत्थ निपन्नं मातरं वा पितरं वा अरहन्तं वा आगन्तुकपुरिसं वा यक्खं वा पेतं वा तिरच्छानगतं वा मारेति, वोहारवसेन ‘‘घातको’’ति वुच्चति, वधकचेतनाय पन अभावतो नेव कम्मं फुसति, न आपत्तिं आपज्जति. यो पन एवं पवेसेन्तो सरीरसम्फस्सं सल्लक्खेत्वा ‘‘सत्तो मञ्ञे अब्भन्तरगतो मरतू’’ति पवेसेत्वा मारेति, तस्स तेसं वत्थूनं अनुरूपेन कम्मबद्धो च आपत्ति च वेदितब्बा. एस नयो तत्थ निदहनत्थं पवेसेन्तस्सापि वनप्पगुम्बादीसु खिपन्तस्सापि.

योपि ‘‘चोरं मारेमी’’ति चोरवेसेन गच्छन्तं पितरं मारेति, आनन्तरियञ्च फुसति, पाराजिको च होति. यो पन परसेनाय अञ्ञञ्च योधं पितरञ्च कम्मं करोन्ते दिस्वा योधस्स उसुं खिपति, ‘‘एतं विज्झित्वा मम पितरं विज्झिस्सती’’ति यथाधिप्पायं गते पितुघातको होति. ‘‘योधे विद्धे मम पिता पलायिस्सती’’ति खिपति, उसु अयथाधिप्पायं गन्त्वा पितरं मारेति, वोहारवसेन ‘‘पितुघातको’’ति वुच्चति; आनन्तरियं पन नत्थीति.

अधिट्ठहित्वाति समीपे ठत्वा. आणापेतीति उद्दिस्स वा अनुद्दिस्स वा आणापेति. तत्थ परसेनाय पच्चुपट्ठिताय अनुद्दिस्सेव ‘‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घातेही’’ति आणत्ते यत्तके आणत्तो घातेति, तत्तका उभिन्नं पाणातिपाता. सचे तत्थ आणापकस्स मातापितरो होन्ति, आनन्तरियम्पि फुसति. सचे आणत्तस्सेव मातापितरो, सोव आनन्तरियं फुसति. सचे अरहा होति, उभोपि आनन्तरियं फुसन्ति. उद्दिसित्वा पन ‘‘एतं दीघं रस्सं रत्तकञ्चुकं नीलकञ्चुकं हत्थिक्खन्धे निसिन्नं मज्झे निसिन्नं विज्झ पहर घातेही’’ति आणत्ते सचे सो तमेव घातेति, उभिन्नम्पि पाणातिपातो; आनन्तरियवत्थुम्हि च आनन्तरियं. सचे अञ्ञं मारेति, आणापकस्स नत्थि पाणातिपातो. एतेन आणत्तिको पयोगो वुत्तो होति. तत्थ –

वत्थुं कालञ्च ओकासं, आवुधं इरियापथं;

तुलयित्वा पञ्च ठानानि, धारेय्यत्थं विचक्खणो.

अपरो नयो –

वत्थु कालो च ओकासो, आवुधं इरियापथो;

किरियाविसेसोति इमे, छ आणत्तिनियामका.

तत्थ ‘‘वत्थू’’ति मारेतब्बो सत्तो. ‘‘कालो’’ति पुब्बण्हसायन्हादिकालो च योब्बनथावरियादिकालो च. ‘‘ओकासो’’ति गामो वा वनं वा गेहद्वारं वा गेहमज्झं वा रथिका वा सिङ्घाटकं वाति एवमादि. ‘‘आवुध’’न्ति असि वा उसु वा सत्ति वाति एवमादि. ‘‘इरियापथो’’ति मारेतब्बस्स गमनं वा निसज्जा वाति एवमादि. ‘‘किरियाविसेसो’’ति विज्झनं वा छेदनं वा भेदनं वा सङ्खमुण्डकं वाति एवमादि.

यदि हि वत्थुं विसंवादेत्वा ‘‘यं मारेही’’ति आणत्तो ततो अञ्ञं मारेति, ‘‘पुरतो पहरित्वा मारेही’’ति वा आणत्तो पच्छतो वा पस्सतो वा अञ्ञस्मिं वा पदेसे पहरित्वा मारेति. आणापकस्स नत्थि कम्मबन्धो; आणत्तस्सेव कम्मबन्धो. अथ वत्थुं अविसंवादेत्वा यथाणत्तिया मारेति, आणापकस्स आणत्तिक्खणे आणत्तस्स च मारणक्खणेति उभयेसम्पि कम्मबन्धो. वत्थुविसेसेन पनेत्थ कम्मविसेसो च आपत्तिविसेसो च होतीति. एवं ताव वत्थुम्हि सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

काले पन यो ‘‘अज्ज स्वे’’ति अनियमेत्वा ‘‘पुब्बण्हे मारेही’’ति आणत्तो यदा कदाचि पुब्बण्हे मारेति, नत्थि विसङ्केतो. यो पन ‘‘अज्ज पुब्बण्हे’’ति वुत्तो मज्झन्हे वा सायन्हे वा स्वे वा पुब्बण्हे मारेति. विसङ्केतो होति, आणापकस्स नत्थि कम्मबन्धो. पुब्बण्हे मारेतुं वायमन्तस्स मज्झन्हे जातेपि एसेव नयो. एतेन नयेन सब्बकालप्पभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

ओकासेपि यो ‘‘एतं गामे ठितं मारेही’’ति अनियमेत्वा आणत्तो तं यत्थ कत्थचि मारेति, नत्थि विसङ्केतो. यो पन ‘‘गामेयेवा’’ति नियमेत्वा आणत्तो वने मारेति, तथा ‘‘वने’’ति आणत्तो गामे मारेति. ‘‘अन्तोगेहद्वारे’’ति आणत्तो गेहमज्झे मारेति, विसङ्केतो. एतेन नयेन सब्बोकासभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

आवुधेपि यो ‘‘असिना वा उसुना वा’’ति अनियमेत्वा ‘‘आवुधेन मारेही’’ति आणत्तो येन केनचि आवुधेन मारेति, नत्थि विसङ्केतो. यो पन ‘‘असिना’’ति वुत्तो उसुना, ‘‘इमिना वा असिना’’ति वुत्तो अञ्ञेन असिना मारेति. एतस्सेव वा असिस्स ‘‘इमाय धाराय मारेही’’ति वुत्तो इतराय वा धाराय तलेन वा तुण्डेन वा थरुना वा मारेति, विसङ्केतो. एतेन नयेन सब्बआवुधभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

इरियापथे पन यो ‘‘एतं गच्छन्तं मारेही’’ति वदति, आणत्तो च नं सचे गच्छन्तं मारेति, नत्थि विसङ्केतो. ‘‘गच्छन्तमेव मारेही’’ति वुत्तो पन सचे निसिन्नं मारेति. ‘‘निसिन्नमेव वा मारेही’’ति वुत्तो गच्छन्तं मारेति, विसङ्केतो होति. एतेन नयेन सब्बइरियापथभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

किरियाविसेसेपि यो ‘‘विज्झित्वा मारेही’’ति वुत्तो विज्झित्वाव मारेति, नत्थि विसङ्केतो. यो पन ‘‘विज्झित्वा मारेही’’ति वुत्तो छिन्दित्वा मारेति, विसङ्केतो. एतेन नयेन सब्बकिरियाविसेसभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

यो पन लिङ्गवसेन ‘‘दीघं रस्सं काळं ओदातं किसं थूलं मारेही’’ति अनियमेत्वा आणापेति, आणत्तो च यंकिञ्चि तादिसं मारेति, नत्थि विसङ्केतो उभिन्नं पाराजिकं. अथ पन सो अत्तानं सन्धाय आणापेति, आणत्तो च ‘‘अयमेव ईदिसो’’ति आणापकमेव मारेति, आणापकस्स दुक्कटं, वधकस्स पाराजिकं. आणापको अत्तानं सन्धाय आणापेति, इतरो अञ्ञं तादिसं मारेति, आणापको मुच्चति, वधकस्सेव पाराजिकं. कस्मा? ओकासस्स अनियमितत्ता. सचे पन अत्तानं सन्धाय आणापेन्तोपि ओकासं नियमेति, ‘‘असुकस्मिं नाम रत्तिट्ठाने वा दिवाट्ठाने वा थेरासने वा नवासने वा मज्झिमासने वा निसिन्नं एवरूपं नाम मारेही’’ति. तत्थ च अञ्ञो निसिन्नो होति, सचे आणत्तो तं मारेति, नेव वधको मुच्चति न आणापको. कस्मा? ओकासस्स नियमितत्ता. सचे पन नियमितोकासतो अञ्ञत्र मारेति, आणापको मुच्चतीति अयं नयो महाअट्ठकथायं सुट्ठु दळ्हं कत्वा वुत्तो. तस्मा एत्थ न अनादरियं कातब्बन्ति.

अधिट्ठायाति मातिकावसेन आणत्तिकपयोगकथा निट्ठिता.

इदानि ये दूतेनाति इमस्स मातिकापदस्स निद्देसदस्सनत्थं ‘‘भिक्खु भिक्खुं आणापेती’’तिआदयो चत्तारो वारा वुत्ता. तेसु सो तं मञ्ञमानोति सो आणत्तो यो आणापकेन ‘‘इत्थन्नामो’’ति अक्खातो, तं मञ्ञमानो तमेव जीविता वोरोपेति, उभिन्नं पाराजिकं. तं मञ्ञमानो अञ्ञन्ति ‘‘यं जीविता वोरोपेही’’ति वुत्तो तं मञ्ञमानो अञ्ञं तादिसं जीविता वोरोपेति, मूलट्ठस्स अनापत्ति. अञ्ञं मञ्ञमानो तन्ति यो आणापकेन वुत्तो, तस्स बलवसहायं समीपे ठितं दिस्वा ‘‘इमस्स बलेनायं गज्जति, इमं ताव जीविता वोरोपेमी’’ति पहरन्तो इतरमेव परिवत्तित्वा तस्मिं ठाने ठितं ‘‘सहायो’’ति मञ्ञमानो जीविता वोरोपेति, उभिन्नं पाराजिकं. अञ्ञं मञ्ञमानो अञ्ञन्ति पुरिमनयेनेव ‘‘इमं तावस्स सहायं जीविता वोरोपेमी’’ति सहायमेव वोरोपेति, तस्सेव पाराजिकं.

दूतपरम्परापदस्स निद्देसवारे इत्थन्नामस्स पावदातिआदीसु एको आचरियो तयो बुद्धरक्खितधम्मरक्खितसङ्घरक्खितनामका अन्तेवासिका दट्ठब्बा. तत्थ भिक्खु भिक्खुं आणापेतीति आचरियो कञ्चि पुग्गलं मारापेतुकामो तमत्थं आचिक्खित्वा बुद्धरक्खितं आणापेति. इत्थन्नामस्स पावदाति गच्छ त्वं, बुद्धरक्खित, एतमत्थं धम्मरक्खितस्स पावद. इत्थन्नामो इत्थन्नामस्स पावदतूति धम्मरक्खितोपि सङ्घरक्खितस्स पावदतु. इत्थन्नामो इत्थन्नामं जीविता वोरोपेतूति एवं तया आणत्तेन धम्मरक्खितेन आणत्तो सङ्घरक्खितो इत्थन्नामं पुग्गलं जीविता वोरोपेतु; सो हि अम्हेसु वीरजातिको पटिबलो इमस्मिं कम्मेति. आपत्ति दुक्कटस्साति एवं आणापेन्तस्स आचरियस्स ताव दुक्कटं. सो इतरस्स आरोचेतीति बुद्धरक्खितो धम्मरक्खितस्स, धम्मरक्खितो च सङ्घरक्खितस्स ‘‘अम्हाकं आचरियो एवं वदति – ‘इत्थन्नामं किर जीविता वोरोपेही’ति. त्वं किर अम्हेसु वीरपुरिसो’’ति आरोचेति; एवं तेसम्पि दुक्कटं. वधको पटिग्गण्हातीति ‘‘साधु वोरोपेस्सामी’’ति सङ्घरक्खितो सम्पटिच्छति. मूलट्ठस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्साति सङ्घरक्खितेन पटिग्गहितमत्ते आचरियस्स थुल्लच्चयं. महाजनो हि तेन पापे नियोजितोति. सो तन्ति सो चे सङ्घरक्खितो तं पुग्गलं जीविता वोरोपेति, सब्बेसं चतुन्नम्पि जनानं पाराजिकं. न केवलञ्च चतुन्नं, एतेनूपायेन विसङ्केतं अकत्वा परम्पराय आणापेन्तं समणसतं समणसहस्सं वा होतु सब्बेसं पाराजिकमेव.

विसक्कियदूतपदनिद्देसे सो अञ्ञं आणापेतीति सो आचरियेन आणत्तो बुद्धरक्खितो धम्मरक्खितं अदिस्वा वा अवत्तुकामो वा हुत्वा सङ्घरक्खितमेव उपसङ्कमित्वा ‘‘अम्हाकं आचरियो एवमाह – ‘इत्थन्नामं किर जीविता वोरोपेही’’ति विसङ्केतं करोन्तो आणापेति. विसङ्केतकरणेनेव हि एस ‘‘विसक्कियदूतो’’ति वुच्चति. आपत्ति दुक्कटस्साति आणत्तिया ताव बुद्धरक्खितस्स दुक्कटं. पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्साति सङ्घरक्खितेन सम्पटिच्छिते मूलट्ठस्सेव दुक्कटन्ति वेदितब्बं. एवं सन्ते पटिग्गहणे आपत्तियेव न सिया, सञ्चरित्त पटिग्गहणमरणाभिनन्दनेसुपि च आपत्ति होति, मरणपटिग्गहणे कथं न सिया तस्मा पटिग्गण्हन्तस्सेवेतं दुक्कटं. तेनेवेत्थ ‘‘मूलट्ठस्सा’’ति न वुत्तं. पुरिमनयेपि चेतं पटिग्गण्हन्तस्स वेदितब्बमेव; ओकासाभावेन पन न वुत्तं. तस्मा यो यो पटिग्गण्हाति, तस्स तस्स तप्पच्चया आपत्तियेवाति अयमेत्थ अम्हाकं खन्ति. यथा चेत्थ एवं अदिन्नादानेपीति.

सचे पन सो तं जीविता वोरोपेति, आणापकस्स च बुद्धरक्खितस्स वोरोपकस्स च सङ्घरक्खितस्साति उभिन्नम्पि पाराजिकं. मूलट्ठस्स पन आचरियस्स विसङ्केतत्ता पाराजिकेन अनापत्ति. धम्मरक्खितस्स अजाननताय सब्बेन सब्बं अनापत्ति. बुद्धरक्खितो पन द्विन्नं सोत्थिभावं कत्वा अत्तना नट्ठोति.

गतपच्चागतदूतनिद्देसे – सो गन्त्वा पुन पच्चागच्छतीति तस्स जीविता वोरोपेतब्बस्स समीपं गन्त्वा सुसंविहितारक्खत्ता तं जीविता वोरोपेतुं असक्कोन्तो आगच्छति. यदा सक्कोसि तदाति किं अज्जेव मारितो मारितो होति, गच्छ यदा सक्कोसि, तदा नं जीविता वोरोपेहीति. आपत्ति दुक्कटस्साति एवं पुन आणत्तियापि दुक्कटमेव होति. सचे पन सो अवस्सं जीविता वोरोपेतब्बो होति, अत्थसाधकचेतना मग्गानन्तरफलसदिसा, तस्मा अयं आणत्तिक्खणेयेव पाराजिको. सचेपि वधको सट्ठिवस्सातिक्कमेन तं वधति, आणापको च अन्तराव कालङ्करोति, हीनाय वा आवत्तति, अस्समणोव हुत्वा कालञ्च करिस्सति, हीनाय वा आवत्तिस्सति. सचे आणापको गिहिकाले मातरं वा पितरं वा अरहन्तं वा सन्धाय एवं आणापेत्वा पब्बजति, तस्मिं पब्बजिते आणत्तो तं मारेति, आणापको गिहिकालेयेव मातुघातको पितुघातको अरहन्तघातको वा होति, तस्मा नेवस्स पब्बज्जा, न उपसम्पदा रुहति. सचेपि मारेतब्बपुग्गलो आणत्तिक्खणे पुथुज्जनो, यदा पन नं आणत्तो मारेति तदा अरहा होति, आणत्ततो वा पहारं लभित्वा दुक्खमूलिकं सद्धं निस्साय विपस्सन्तो अरहत्तं पत्वा तेनेवाबाधेन कालंकरोति, आणापको आणत्तिक्खणेयेव अरहन्तघातको. वधको पन सब्बत्थ उपक्कमकरणक्खणेयेव पाराजिकोति.

इदानि ये सब्बेसुयेव इमेसु दूतवसेन वुत्तमातिकापदेसु सङ्केतविसङ्केतदस्सनत्थं

वुत्ता तयो वारा, तेसु पठमवारे ताव – यस्मा तं सणिकं वा भणन्तो तस्स वा बधिरताय ‘‘मा घातेही’’ति एतं वचनं न सावेति, तस्मा मूलट्ठो न मुत्तो. दुतियवारे – सावितत्ता मुत्तो. ततियवारे पन तेन च सावितत्ता इतरेन च ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ओरतत्ता उभोपि मुत्ताति.

दूतकथा निट्ठिता.

१७५. अरहो रहोसञ्ञीनिद्देसादीसु अरहोति सम्मुखे. रहोति परम्मुखे. तत्थ यो उपट्ठानकाले वेरिभिक्खुम्हि भिक्खूहि सद्धिं आगन्त्वा पुरतो निसिन्नेयेव अन्धकारदोसेन तस्स आगतभावं अजानन्तो ‘‘अहो वत इत्थन्नामो हतो अस्स, चोरापि नाम तं न हनन्ति, सप्पो वा न डंसति, न सत्थं वा विसं वा आहरती’’ति तस्स मरणं अभिनन्दन्तो ईदिसानि वचनानि उल्लपति, अयं अरहो रहोसञ्ञी उल्लपति नाम. सम्मुखेव तस्मिं परम्मुखसञ्ञीति अत्थो. यो पन तं पुरतो निसिन्नं दिस्वा पुन उपट्ठानं कत्वा गतेहि भिक्खूहि सद्धिं गतेपि तस्मिं ‘‘इधेव सो निसिन्नो’’ति सञ्ञी हुत्वा पुरिमनयेनेव उल्लपति, अयं रहो अरहोसञ्ञी उल्लपति नाम. एतेनेवुपायेन अरहो अरहोसञ्ञी च रहो रहोसञ्ञी च वेदितब्बो. चतुन्नम्पि च एतेसं वाचाय वाचाय दुक्कटन्ति वेदितब्बं.

इदानि मरणवण्णसंवण्णनाय विभागदस्सनत्थं वुत्तेसु पञ्चसु कायेन संवण्णनादिमातिकानिद्देसेसु – कायेन विकारं करोतीति यथा सो जानाति ‘‘सत्थं वा आहरित्वा विसं वा खादित्वा रज्जुया वा उब्बन्धित्वा सोब्भादीसु वा पपतित्वा यो मरति सो किर धनं वा लभति, यसं वा लभति, सग्गं वा गच्छतीति अयमत्थो एतेन वुत्तो’’ति तथा हत्थमुद्दादीहि दस्सेति. वाचाय भणतीति तमेवत्थं वाक्यभेदं कत्वा भणति. ततियवारो उभयवसेन वुत्तो. सब्बत्थ संवण्णनाय पयोगे पयोगे दुक्कटं. तस्स दुक्खुप्पत्तियं संवण्णकस्स थुल्लच्चयं. यं उद्दिस्स संवण्णना कता, तस्मिं मते संवण्णनक्खणेयेव संवण्णकस्स पाराजिकं. सो तं न जानाति अञ्ञो ञत्वा ‘‘लद्धो वत मे सुखुप्पत्तिउपायो’’ति ताय संवण्णनाय मरति, अनापत्ति. द्विन्नं उद्दिस्स संवण्णनाय कताय एको ञत्वा मरति, पाराजिकं. द्वेपि मरन्ति, पाराजिकञ्च अकुसलरासि च. एस नयो सम्बहुलेसु. अनुद्दिस्स मरणं संवण्णेन्तो आहिण्डति, यो यो तं संवण्णनं ञत्वा मरति, सब्बो तेन मारितो होति.

दूतेन संवण्णनायं ‘‘असुकं नाम गेहं वा गामं वा गन्त्वा इत्थन्नामस्स एवं मरणवण्णं संवण्णेही’’ति सासने आरोचितमत्ते दुक्कटं. यस्सत्थाय पहितो तस्स दुक्खुप्पत्तिया मूलट्ठस्स थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं. दूतो ‘‘ञातो दानि अयं सग्गमग्गो’’ति तस्स अनारोचेत्वा अत्तनो ञातिस्स वा सालोहितस्स वा आरोचेति, तस्मिं मते विसङ्केतो होति, मूलट्ठो मुच्चति. दूतो तथेव चिन्तेत्वा सयं संवण्णनाय वुत्तं कत्वा मरति, विसङ्केतोव. अनुद्दिस्स पन सासने आरोचिते यत्तका दूतस्स संवण्णनाय मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता. सचे मातापितरो मरन्ति, आनन्तरियम्पि होति.

१७६. लेखासंवण्णनाय – लेखं छिन्दतीति पण्णे वा पोत्थके वा अक्खरानि लिखति – ‘‘यो सत्थं वा आहरित्वा पपाते वा पपतित्वा अञ्ञेहि वा अग्गिप्पवेसनउदकप्पवेसनादीहि उपायेहि मरति, सो इदञ्चिदञ्च लभती’’ति वा ‘‘तस्स धम्मो होती’’ति वाति. एत्थापि दुक्कटथुल्लच्चया वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. उद्दिस्स लिखिते पन यं उद्दिस्स लिखितं तस्सेव मरणेन पाराजिकं. बहू उद्दिस्स लिखिते यत्तका मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता. मातापितूनं मरणेन आनन्तरियं. अनुद्दिस्स लिखितेपि एसेव नयो. ‘‘बहू मरन्ती’’ति विप्पटिसारे उप्पन्ने तं पोत्थकं झापेत्वा वा यथा वा अक्खरानि न पञ्ञायन्ति तथा कत्वा मुच्चति. सचे सो परस्स पोत्थको होति, उद्दिस्स लिखितो वा होति अनुद्दिस्स लिखितो वा, गहितट्ठाने ठपेत्वा मुच्चति. सचे मूलेन कीतो होति, पोत्थकस्सामिकानं पोत्थकं, येसं हत्थतो मूलं गहितं, तेसं मूलं दत्वा मुच्चति. सचे सम्बहुला ‘‘मरणवण्णं लिखिस्सामा’’ति एकज्झासया हुत्वा एको तालरुक्खं आरोहित्वा पण्णं छिन्दति, एको आहरति, एको पोत्थकं करोति, एको लिखति, एको सचे कण्टकलेखा होति, मसिं मक्खेति, मसिं मक्खेत्वा तं पोत्थकं सज्जेत्वा सब्बेव सभायं वा आपणे वा यत्थ वा पन लेखादस्सनकोतूहलका बहू सन्निपतन्ति, तत्थ ठपेन्ति. तं वाचेत्वा सचेपि एको मरति, सब्बेसं पाराजिकं. सचे बहुका मरन्ति, वुत्तसदिसोव नयो. विप्पटिसारे पन उप्पन्ने तं पोत्थकं सचेपि मञ्जूसायं गोपेन्ति, अञ्ञो च तं दिस्वा नीहरित्वा पुन बहूनं दस्सेति, नेव मुच्चन्ति. तिट्ठतु मञ्जूसा, सचेपि तं पोत्थकं नदियं वा समुद्दे वा खिपन्ति वा धोवन्ति वा खण्डाखण्डं वा छिन्दन्ति, अग्गिम्हि वा झापेन्ति, याव सङ्घट्टितेपि दुद्धोते वा दुज्झापिते वा पत्ते अक्खरानि पञ्ञायन्ति, ताव न मुच्चन्ति. यथा पन अक्खरानि न पञ्ञायन्ति तथेव कते मुच्चन्तीति.

इदानि थावरपयोगस्स विभागदस्सनत्थं वुत्तेसु ओपातादिमातिकानिद्देसेसु मनुस्सं उद्दिस्स ओपातं खनतीति ‘‘इत्थन्नामो पतित्वा मरिस्सती’’ति कञ्चि मनुस्सं उद्दिसित्वा यत्थ सो एकतो विचरति, तत्थ आवाटं खनति, खनन्तस्स ताव सचेपि जातपथविया खनति, पाणातिपातस्स पयोगत्ता पयोगे पयोगे दुक्कटं. यं उद्दिस्स खनति, तस्स दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं. अञ्ञस्मिं पतित्वा मते अनापत्ति. सचे अनुद्दिस्स ‘‘यो कोचि मरिस्सती’’ति खतो होति, यत्तका पतित्वा मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता. आनन्तरियवत्थूसु च आनन्तरियं थुल्लच्चयपाचित्तियवत्थूसु थुल्लच्चयपाचित्तियानि.

बहू तत्थ चेतना; कतमाय पाराजिकं होतीति? महाअट्ठकथायं ताव वुत्तं – ‘‘आवाटं गम्भीरतो च आयामवित्थारतो च खनित्वा पमाणे ठपेत्वा तच्छेत्वा पुञ्छित्वा पंसुपच्छिं उद्धरन्तस्स सन्निट्ठापिका अत्थसाधकचेतना मग्गानन्तरफलसदिसा. सचेपि वस्ससतस्स अच्चयेन पतित्वा अवस्सं मरणकसत्तो होति, सन्निट्ठापकचेतनायमेव पाराजिक’’न्ति. महापच्चरियं पन सङ्खेपट्ठकथायञ्च – ‘‘इमस्मिं आवाटे पतित्वा मरिस्सतीति एकस्मिम्पि कुद्दालप्पहारे दिन्ने सचे कोचि तत्थ पक्खलितो पतित्वा मरति, पाराजिकमेव. सुत्तन्तिकत्थेरा पन सन्निट्ठापकचेतनं गण्हन्ती’’ति वुत्तं.

एको ‘‘ओपातं खनित्वा असुकं नाम आनेत्वा इध पातेत्वा मारेही’’ति अञ्ञं आणापेति, सो तं पातेत्वा मारेति, उभिन्नं पाराजिकं. अञ्ञं पातेत्वा मारेति, सयं पतित्वा मरति, अञ्ञो अत्तनो धम्मताय पतित्वा मरति, सब्बत्थ विसङ्केतो होति, मूलट्ठो मुच्चति. ‘‘असुको असुकं आनेत्वा इध मारेस्सती’’ति खतेपि एसेव नयो. मरितुकामा इध मरिस्सन्तीति खनति, एकस्स मरणे पाराजिकं. बहुन्नं मरणे अकुसलरासि, मातापितूनं मरणे आनन्तरियं, थुल्लच्चयपाचित्तियवत्थूसु थुल्लच्चयपाचित्तियानि.

‘‘ये केचि मारेतुकामा, ते इध पातेत्वा मारेस्सन्ती’’ति खनति, तत्थ पातेत्वा मारेन्ति, एकस्मिं मते पाराजिकं, बहूसु अकुसलरासि, आनन्तरियादिवत्थूसु आनन्तरियादीनि. इधेव अरहन्तापि सङ्गहं गच्छन्ति. पुरिमनये पन ‘‘तेसं मरितुकामताय पतनं नत्थी’’ति ते न सङ्गय्हन्ति. द्वीसुपि नयेसु अत्तनो धम्मताय पतित्वा मते विसङ्केतो. ‘‘ये केचि अत्तनो वेरिके एत्थ पातेत्वा मारेस्सन्ती’’ति खनति, तत्थ च वेरिका वेरिके पातेत्वा मारेन्ति, एकस्मिं मारिते पाराजिकं, बहूसु अकुसलरासि, मातरि वा पितरि वा अरहन्ते वा वेरिकेहि आनेत्वा तत्थ मारिते आनन्तरियं. अत्तनो धम्मताय पतित्वा मतेसु विसङ्केतो.

यो पन ‘‘मरितुकामा वा अमरितुकामा वा मारेतुकामा वा अमारेतुकामा वा ये केचि एत्थ पतिता वा पातिता वा मरिस्सन्ती’’ति सब्बथापि अनुद्दिस्सेव खनति. यो यो मरति तस्स तस्स मरणेन यथानुरूपं कम्मञ्च फुसति, आपत्तिञ्च आपज्जति. सचे गब्भिनी पतित्वा सगब्भा मरति, द्वे पाणातिपाता. गब्भोयेव विनस्सति, एको. गब्भो न विनस्सति, माता मरति, एकोयेव. चोरेहि अनुबद्धो पतित्वा मरति, ओपातखनकस्सेव पाराजिकं. चोरा तत्थ पातेत्वा मारेन्ति, पाराजिकमेव. तत्थ पतितं बहि नीहरित्वा मारेन्ति, पाराजिकमेव. कस्मा? ओपाते पतितप्पयोगेन गहितत्ता. ओपाततो निक्खमित्वा तेनेव आबाधेन मरति, पाराजिकमेव. बहूनि वस्सानि अतिक्कमित्वा पुन कुपितेन तेनेवाबाधेन मरति, पाराजिकमेव. ओपाते पतनप्पच्चया उप्पन्नरोगेन गिलानस्सेव अञ्ञो रोगो उप्पज्जति, ओपातरोगो बलवतरो होति, तेन मतेपि ओपातखणको न मुच्चति. सचे पच्छा उप्पन्नरोगो बलवा होति, तेन मते मुच्चति. उभोहि मते न मुच्चति. ओपाते ओपपातिकमनुस्सो निब्बत्तित्वा उत्तरितुं असक्कोन्तो मरति, पाराजिकमेव. मनुस्सं उद्दिस्स खते यक्खादीसु पतित्वा मतेसु अनापत्ति. यक्खादयो उद्दिस्स खते मनुस्सादीसु मरन्तेसुपि एसेव नयो. यक्खादयो उद्दिस्स खनन्तस्स पन खननेपि तेसं दुक्खुप्पत्तियम्पि दुक्कटमेव. मरणे वत्थुवसेन थुल्लच्चयं वा पाचित्तियं वा. अनुद्दिस्स खते ओपाते यक्खरूपेन वा पेतरूपेन वा पतति, तिरच्छानरूपेन मरति, पतनरूपं पमाणं, तस्मा थुल्लच्चयन्ति उपतिस्सत्थेरो. मरणरूपं पमाणं, तस्मा पाचित्तियन्ति फुस्सदेवत्थेरो. तिरच्छानरूपेन पतित्वा यक्खपेतरूपेन मतेपि एसेव नयो.

ओपातखनको ओपातं अञ्ञस्स विक्किणाति वा मुधा वा देति, यो यो पतित्वा मरति, तप्पच्चया तस्सेव आपत्ति च कम्मबन्धो च. येन लद्धो सो निद्दोसो. अथ सोपि ‘‘एवं पतिता उत्तरितुं असक्कोन्ता नस्सिस्सन्ति, सुउद्धरा वा न भविस्सन्ती’’ति तं ओपातं गम्भीरतरं वा उत्तानतरं वा दीघतरं वा रस्सतरं वा वित्थततरं वा सम्बाधतरं वा करोति, उभिन्नम्पि आपत्ति च कम्मबन्धो च. बहू मरन्तीति विप्पटिसारे उप्पन्ने ओपातं पंसुना पूरेति, सचे कोचि पंसुम्हि पतित्वा मरति, पूरेत्वापि मूलट्ठो न मुच्चति. देवे वस्सन्ते कद्दमो होति, तत्थ लग्गित्वा मतेपि. रुक्खो वा पतन्तो वातो वा वस्सोदकं वा पंसुं हरति, कन्दमूलत्थं वा पथविं खनन्ता तत्थ आवाटं करोन्ति. तत्थ सचे कोचि लग्गित्वा वा पतित्वा वा मरति, मूलट्ठो न मुच्चति. तस्मिं पन ओकासे महन्तं तळाकं वा पोक्खरणिं वा कारेत्वा चेतियं वा पतिट्ठापेत्वा बोधिं वा रोपेत्वा आवासं वा सकटमग्गं वा कारेत्वा मुच्चति. यदापि थिरं कत्वा पूरिते ओपाते रुक्खादीनं मूलानि मूलेहि संसिब्बितानि होन्ति, जातपथवी जाता, तदापि मुच्चति. सचेपि नदी आगन्त्वा ओपातं हरति, एवम्पि मुच्चतीति. अयं ताव ओपातकथा.

ओपातस्सेव पन अनुलोमेसु पासादीसुपि यो ताव पासं ओड्डेति ‘‘एत्थ बज्झित्वा सत्ता मरिस्सन्ती’’ति अवस्सं बज्झनकसत्तानं वसेन हत्था मुत्तमत्ते पाराजिकानन्तरियथुल्लच्चयपाचित्तियानि वेदितब्बानि. उद्दिस्स कते यं उद्दिस्स ओड्डितो, ततो अञ्ञेसं बन्धने अनापत्ति. पासे मूलेन वा मुधा वा दिन्नेपि मूलट्ठस्सेव कम्मबन्धो. सचे येन लद्धो सो उग्गलितं वा पासं सण्ठपेति, पस्सेन वा गच्छन्ते दिस्वा वतिं कत्वा सम्मुखे पवेसेति, थद्धतरं वा पासयट्ठिं ठपेति, दळ्हतरं वा पासरज्जुं बन्धति, थिरतरं वा खाणुकं वा आकोटेति, उभोपि न मुच्चन्ति. सचे विप्पटिसारे उप्पन्ने पासं उग्गलापेत्वा गच्छति, तं दिस्वा पुन अञ्ञे सण्ठपेन्ति, बद्धा बद्धा मरन्ति, मूलट्ठो न मुच्चति.

सचे पन तेन पासयट्ठि सयं अकता होति, गहितट्ठाने ठपेत्वा मुच्चति. तत्थजातकयट्ठिं छिन्दित्वा मुच्चति. सयं कतयट्ठिं पन गोपेन्तोपि न मुच्चति. यदि हि तं अञ्ञो गण्हित्वा पासं सण्ठपेति, तप्पच्चया मरन्तेसु मूलट्ठो न मुच्चति. सचे तं झापेत्वा अलातं कत्वा छड्डेति, तेन अलातेन पहारं लद्धा मरन्तेसुपि न मुच्चति. सब्बसो पन झापेत्वा वा नासेत्वा वा मुच्चति, पासरज्जुम्पि अञ्ञेहि च वट्टितं गहितट्ठाने ठपेत्वा मुच्चति. रज्जुके लभित्वा सयं वट्टितं उब्बट्टेत्वा वाके लभित्वा वट्टितं हीरं हीरं कत्वा मुच्चति. अरञ्ञतो पन सयं वाके आहरित्वा वट्टितं गोपेन्तोपि न मुच्चति. सब्बसो पन झापेत्वा वा नासेत्वा वा मुच्चति.

अदूहलं सज्जेन्तो चतूसु पादेसु अदूहलमञ्चं ठपेत्वा पासाणे आरोपेति, पयोगे पयोगे दुक्कटं. सब्बसज्जं कत्वा हत्थतो मुत्तमत्ते अवस्सं अज्झोत्थरितब्बकसत्तानं वसेन उद्दिस्सकानुद्दिस्सकानुरूपेन पाराजिकादीनि वेदितब्बानि. अदूहले मूलेन वा मुधा वा दिन्नेपि मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. सचे येन लद्धं सो पतितं वा उक्खिपति, अञ्ञेपि पासाणे आरोपेत्वा गरुकतरं वा करोति, पस्सेन वा गच्छन्ते दिस्वा वतिं कत्वा अदूहले पवेसेति, उभोपि न मुच्चन्ति. सचेपि विप्पटिसारे उप्पन्ने अदूहलं पातेत्वा गच्छति, तं दिस्वा अञ्ञो सण्ठपेति, मूलट्ठो न मुच्चति. पासाणे पन गहितट्ठाने ठपेत्वा अदूहलपादे च पासयट्ठियं वुत्तनयेन गहितट्ठाने वा ठपेत्वा झापेत्वा वा मुच्चति.

सूलं रोपेन्तस्सापि सब्बसज्जं कत्वा हत्थतो मुत्तमत्ते सूलमुखे पतित्वा अवस्सं मरणकसत्तानं वसेन उद्दिस्सानुद्दिस्सानुरूपतो पाराजिकादीनि वेदितब्बानि. सूले मूलेन वा मुधा वा दिन्नेपि मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. सचे येन लद्धं सो ‘‘एकप्पहारेनेव मरिस्सन्ती’’ति तिखिणतरं वा करोति, ‘‘दुक्खं मरिस्सन्ती’’ति कुण्ठतरं वा करोति, ‘‘उच्च’’न्ति सल्लक्खेत्वा नीचतरं वा ‘‘नीच’’न्ति सल्लक्खेत्वा उच्चतरं वा पुन रोपेति, वङ्कं वा उजुकं अतिउजुकं वा ईसकं पोणं करोति, उभोपि न मुच्चन्ति. सचे पन ‘‘अट्ठाने ठित’’न्ति अञ्ञस्मिं ठाने ठपेति, तं चे मारणत्थाय आदितो पभुति परियेसित्वा कतं होति, मूलट्ठो न मुच्चति. अपरियेसित्वा पन कतमेव लभित्वा रोपिते मूलट्ठो मुच्चति. विप्पटिसारे उप्पन्ने पासयट्ठियं वुत्तनयेन गहितट्ठाने वा ठपेत्वा झापेत्वा वा मुच्चति.

१७७. अपस्सेने सत्थं वाति एत्थ अपस्सेनं नाम निच्चपरिभोगो मञ्चो वा पीठं वा अपस्सेनफलकं वा दिवाट्ठाने निसीदन्तस्स अपस्सेनकत्थम्भो वा तत्थजातकरुक्खो वा चङ्कमे अपस्साय तिट्ठन्तस्स आलम्बनरुक्खो वा आलम्बनफलकं वा सब्बम्पेतं अपस्सयनीयट्ठेन अपस्सेनं नाम; तस्मिं अपस्सेने यथा अपस्सयन्तं विज्झति वा छिन्दति वा तथा कत्वा वासिफरसुसत्तिआरकण्टकादीनं अञ्ञतरं सत्थं ठपेति, दुक्कटं. धुवपरिभोगट्ठाने निरासङ्कस्स निसीदतो वा निपज्जतो वा अपस्सयन्तस्स वा सत्थसम्फस्सपच्चया दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं. तं चे अञ्ञोपि तस्स वेरिभिक्खु विहारचारिकं चरन्तो दिस्वा ‘‘इमस्स मञ्ञे मरणत्थाय इदं निखित्तं, साधु सुट्ठु मरतू’’ति अभिनन्दन्तो गच्छति, दुक्कटं. सचे पन सोपि तत्थ ‘‘एवं कते सुकतं भविस्सती’’ति तिखिणतरादिकरणेन किञ्चि कम्मं करोति, तस्सापि पाराजिकं. सचे पन ‘‘अट्ठाने ठित’’न्ति उद्धरित्वा अञ्ञस्मिं ठाने ठपेति तदत्थमेव कत्वा ठपिते मूलट्ठो न मुच्चति. पाकतिकं लभित्वा ठपितं होति, मुच्चति. तं अपनेत्वा अञ्ञं तिखिणतरं ठपेति मूलट्ठो मुच्चतेव.

विसमक्खनेपि याव मरणाभिनन्दने दुक्कटं ताव एसेव नयो. सचे पन सोपि खुद्दकं विसमण्डलन्ति सल्लक्खेत्वा महन्ततरं वा करोति, महन्तं वा ‘‘अतिरेकं होती’’ति खुद्दकं करोति, तनुकं वा बहलं; बहलं वा तनुकं करोति, अग्गिना तापेत्वा हेट्ठा वा उपरि वा सञ्चारेति, तस्सापि पाराजिकं. ‘‘इदं अठाने ठित’’न्ति सब्बमेव तच्छेत्वा पुञ्छित्वा अञ्ञस्मिं ठाने ठपेति, अत्तना भेसज्जानि योजेत्वा कते मूलट्ठो न मुच्चति, अत्तना अकते मुच्चति. सचे पन सो ‘‘इदं विसं अतिपरित्त’’न्ति अञ्ञम्पि आनेत्वा पक्खिपति, यस्स विसेन मरति, तस्स पाराजिकं. सचे उभिन्नम्पि सन्तकेन मरति, उभिन्नम्पि पाराजिकं. ‘‘इदं विसं निब्बिस’’न्ति तं अपनेत्वा अत्तनो विसमेव ठपेति, तस्सेव पाराजिकं मूलट्ठो मुच्चति.

दुब्बलं वा करोतीति मञ्चपीठं अटनिया हेट्ठाभागे छिन्दित्वा विदलेहि वा रज्जुकेहि वा येहि वीतं होति, ते वा छिन्दित्वा अप्पावसेसमेव कत्वा हेट्ठा आवुधं निक्खिपति ‘‘एत्थ पतित्वा मरिस्सती’’ति. अपस्सेनफलकादीनम्पि चङ्कमे आलम्बनरुक्खफलकपरियोसानानं परभागं छिन्दित्वा हेट्ठा आवुधं निक्खिपति, सोब्भादीसु मञ्चं वा पीठं वा अपस्सेनफलकं वा आनेत्वा ठपेति, यथा तत्थ निसिन्नमत्तो वा अपस्सितमत्तो वा पतति, सोब्भादीसु वा सञ्चरणसेतु होति, तं दुब्बलं करोति; एवं करोन्तस्स करणे दुक्कटं. इतरस्स दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं. भिक्खुं आनेत्वा सोब्भादीनं तटे ठपेति ‘‘दिस्वा भयेन कम्पेन्तो पतित्वा मरिस्सती’’ति दुक्कटं. सो तत्थेव पतति, दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं. सयं वा पातेति, अञ्ञेन वा पातापेति, अञ्ञो अवुत्तो वा अत्तनो धम्मताय पातेति, अमनुस्सो पातेति, वातप्पहारेन पतति, अत्तनो धम्मताय पतत्ति, सब्बत्थ मरणे पाराजिकं. कस्मा? तस्स पयोगेन सोब्भादितटे ठितत्ता.

उपनिक्खिपनं नाम समीपे निक्खिपनं. तत्थ ‘‘यो इमिना असिना मतो सो धनं वा लभती’’तिआदिना नयेन मरणवण्णं वा संवण्णेत्वा ‘‘इमिना मरणत्थिका मरन्तु, मारणत्थिका मारेन्तू’’ति वा वत्वा असिं उपनिक्खिपति, तस्स उपनिक्खिपने दुक्कटं. मरितुकामो वा तेन अत्तानं पहरतु, मारेतुकामो वा अञ्ञं पहरतु, उभयथापि परस्स दुक्खुप्पत्तिया उपनिक्खेपकस्स थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं. अनुद्दिस्स निक्खित्ते बहूनं मरणे अकुसलरासि. पाराजिकादिवत्थूसु पाराजिकादीनि. विप्पटिसारे उप्पन्ने असिं गहितट्ठाने ठपेत्वा मुच्चति. किणित्वा गहितो होति, असिस्सामिकानं असिं, येसं हत्थतो मूलं गहितं, तेसं मूलं दत्वा मुच्चति. सचे लोहपिण्डिं वा फालं वा कुदालं वा गहेत्वा असि कारापितो होति, यं भण्डं गहेत्वा कारितो, तदेव कत्वा मुच्चति. सचे कुदालं गहेत्वा कारितं विनासेत्वा फालं करोति, फालेन पहारं लभित्वा मरन्तेसुपि पाणातिपाततो न मुच्चति. सचे पन लोहं समुट्ठापेत्वा उपनिक्खिपनत्थमेव कारितो होति, अरेन घंसित्वा चुण्णविचुण्णं कत्वा विप्पकिण्णे मुच्चति. सचेपि संवण्णनापोत्थको विय बहूहि एकज्झासयेहि कतो होति, पोत्थके वुत्तनयेनेव कम्मबन्धविनिच्छयो वेदितब्बो. एस नयो सत्तिभेण्डीसु. लगुळे पासयट्ठिसदिसो विनिच्छयो. तथा पासाणे. सत्थे असिसदिसोव. विसं वाति विसं उपनिक्खिपन्तस्स वत्थुवसेन उद्दिस्सानुद्दिस्सानुरूपतो पाराजिकादिवत्थूसु पाराजिकादीनि वेदितब्बानि. किणित्वा ठपिते पुरिमनयेन पटिपाकतिकं कत्वा मुच्चति. सयं भेसज्जेहि योजिते अविसं कत्वा मुच्चति. रज्जुया पासरज्जुसदिसोव विनिच्छयो.

भेसज्जे – यो भिक्खु वेरिभिक्खुस्स पज्जरके वा विसभागरोगे वा उप्पन्ने असप्पायानिपि सप्पिआदीनि सप्पायानीति मरणाधिप्पायो देति, अञ्ञं वा किञ्चि कन्दमूलफलं तस्स एवं भेसज्जदाने दुक्कटं. परस्स दुक्खुप्पत्तियं मरणे च थुल्लच्चयपाराजिकानि, आनन्तरियवत्थुम्हि आनन्तरियन्ति वेदितब्बं.

१७८. रूपूपहारे – उपसंहरतीति परं वा अमनापरूपं तस्स समीपे ठपेति, अत्तना वा यक्खपेतादिवेसं गहेत्वा तिट्ठति, तस्स उपसंहारमत्ते दुक्कटं. परस्स तं रूपं दिस्वा भयुप्पत्तियं थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं. सचे पन तदेव रूपं एकच्चस्स मनापं होति, अलाभकेन च सुस्सित्वा मरति, विसङ्केतो. मनापियेपि एसेव नयो. तत्थ पन विसेसेन इत्थीनं पुरिसरूपं पुरिसानञ्च इत्थिरूपं मनापं तं अलङ्करित्वा उपसंहरति, दिट्ठमत्तकमेव करोति, अतिचिरं पस्सितुम्पि न देति, इतरो अलाभकेन सुस्सित्वा मरति, पाराजिकं. सचे उत्तसित्वा मरति, विसङ्केतो. अथ पन उत्तसित्वा वा अलाभकेन वाति अविचारेत्वा ‘‘केवलं पस्सित्वा मरिस्सती’’ति उपसंहरति, उत्तसित्वा वा सुस्सित्वा वा मते पाराजिकमेव. एतेनेवूपायेन सद्दूपहारादयोपि वेदितब्बा. केवलञ्हेत्थ अमनुस्ससद्दादयो उत्रासजनका अमनापसद्दा, पुरिसानं इत्थिसद्दमधुरगन्धब्बसद्दादयो चित्तस्सादकरा मनापसद्दा. हिमवन्ते विसरुक्खानं मूलादिगन्धा कुणपगन्धा च अमनापगन्धा, काळानुसारीमूलगन्धादयो मनापगन्धा. पटिकूलमूलरसादयो अमनापरसा, अप्पटिकूलमूलरसादयो मनापरसा. विसफस्समहाकच्छुफस्सादयो अमनापफोट्ठब्बा, चीनपटहंसपुप्फतूलिकफस्सादयो मनापफोट्ठब्बाति वेदितब्बा.

धम्मूपहारे – धम्मोति देसनाधम्मो वेदितब्बो. देसनावसेन वा निरये च सग्गे च विपत्तिसम्पत्तिभेदं धम्मारम्मणमेव. नेरयिकस्साति भिन्नसंवरस्स कतपापस्स निरये निब्बत्तनारहस्स सत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकरणादिनिरयकथं कथेति. तं चे सुत्वा सो उत्तसित्वा मरति, कथिकस्स पाराजिकं. सचे पन सो सुत्वापि अत्तनो धम्मताय मरति, अनापत्ति. ‘‘इदं सुत्वा एवरूपं पापं न करिस्सति ओरमिस्सति विरमिस्सती’’ति निरयकथं कथेति, तं सुत्वा इतरो उत्तसित्वा मरति, अनापत्ति. सग्गकथन्ति देवनाटकादीनं नन्दनवनादीनञ्च सम्पत्तिकथं; तं सुत्वा इतरो सग्गाधिमुत्तो सीघं तं सम्पत्तिं पापुणितुकामो सत्थाहरणविसखादनआहारुपच्छेद-अस्सासपस्साससन्निरुन्धनादीहि दुक्खं उप्पादेति, कथिकस्स थुल्लच्चयं, मरति पाराजिकं. सचे पन सो सुत्वापि यावतायुकं ठत्वा अत्तनो धम्मताय मरति, अनापत्ति. ‘‘इमं सुत्वा पुञ्ञानि करिस्सती’’ति कथेति, तं सुत्वा इतरो अधिमुत्तो कालंकरोति, अनापत्ति.

१७९. आचिक्खनायं – पुट्ठो भणतीति ‘‘भन्ते कथं मतो धनं वा लभति सग्गे वा उपपज्जती’’ति एवं पुच्छितो भणति.

अनुसासनियं – अपुट्ठोति एवं अपुच्छितो सामञ्ञेव भणति.

सङ्केतकम्मनिमित्तकम्मानि अदिन्नादानकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

एवं नानप्पकारतो आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति असञ्चिच्चा’’तिआदिमाह. तत्थ असञ्चिच्चाति ‘‘इमिना उपक्कमेन इमं मारेमी’’ति अचेतेत्वा. एवञ्हि अचेतेत्वा कतेन उपक्कमेन परे मतेपि अनापत्ति, वक्खति च ‘‘अनापत्ति भिक्खु असञ्चिच्चा’’ति. अजानन्तस्साति ‘‘इमिना अयं मरिस्सती’’ति अजानन्तस्स उपक्कमेन परे मतेपि अनापत्ति, वक्खति च विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं ‘‘अनापत्ति भिक्खु अजानन्तस्सा’’ति. नमरणाधिप्पायस्साति मरणं अनिच्छन्तस्स. येन हि उपक्कमेन परो मरति, तेन उपक्कमेन तस्मिं मारितेपि नमरणाधिप्पायस्स अनापत्ति. वक्खति च ‘‘अनापत्ति भिक्खु नमरणाधिप्पायस्सा’’ति. उम्मत्तकादयो पुब्बे वुत्तनया एव. इध पन आदिकम्मिका अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपितभिक्खू, तेसं अनापत्ति. अवसेसानं मरणवण्णसंवण्णनकादीनं आपत्तियेवाति.

पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.

समुट्ठानादीसु – इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं; कायचित्ततो च वाचाचित्ततो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनं. सचेपि हि सिरिसयनं आरूळ्हो रज्जसम्पत्तिसुखं अनुभवन्तो राजा ‘‘चोरो देव आनीतो’’ति वुत्ते ‘‘गच्छथ नं मारेथा’’ति हसमानोव भणति, दोमनस्सचित्तेनेव भणतीति वेदितब्बो. सुखवोकिण्णत्ता पन अनुप्पबन्धाभावा च दुज्जानमेतं पुथुज्जनेहीति.