विनीतवत्थुवण्णना

१८०. विनीतवत्थुकथासु पठमवत्थुस्मिं – कारुञ्ञेनाति ते भिक्खू तस्स महन्तं गेलञ्ञदुक्खं दिस्वा कारुञ्ञं उप्पादेत्वा ‘‘सीलवा त्वं कतकुसलो, कस्मा मीयमानो भायसि, ननु सीलवतो सग्गो नाम मरणमत्तपटिबद्धोयेवा’’ति एवं मरणत्थिकाव हुत्वा मरणत्थिकभावं अजानन्ता मरणवण्णं संवण्णेसुं. सोपि भिक्खु तेसं संवण्णनाय आहारुपच्छेदं कत्वा अन्तराव कालमकासि. तस्मा आपत्तिं आपन्ना. वोहारवसेन पन वुत्तं ‘‘कारुञ्ञेन मरणवण्णं संवण्णेसु’’न्ति. तस्मा इदानिपि पण्डितेन भिक्खुना गिलानस्स भिक्खुनो एवं मरणवण्णो न संवण्णेतब्बो. सचे हि तस्स संवण्णनं सुत्वा आहारूपच्छेदादिना उपक्कमेन एकजवनवारावसेसेपि आयुस्मिं अन्तरा कालंकरोति, इमिनाव मारितो होति. इमिना पन नयेन अनुसिट्ठि दातब्बा – ‘‘सीलवतो नाम अनच्छरिया मग्गफलुप्पत्ति, तस्मा विहारादीसु आसत्तिं अकत्वा बुद्धगतं धम्मगतं सङ्घगतं कायगतञ्च सतिं उपट्ठपेत्वा मनसिकारे अप्पमादो कातब्बो’’ति. मरणवण्णे च संवण्णितेपि यो ताय संवण्णनाय कञ्चि उपक्कमं अकत्वा अत्तनो धम्मताय यथायुना यथानुसन्धिनाव मरति, तप्पच्चया संवण्णको आपत्तिया न कारेतब्बोति.

दुतियवत्थुस्मिं – न च भिक्खवे अप्पटिवेक्खित्वाति एत्थ कीदिसं आसनं पटिवेक्खितब्बं, कीदिसं न पटिवेक्खितब्बं? यं सुद्धं आसनमेव होति अपच्चत्थरणकं, यञ्च आगन्त्वा ठितानं पस्सतंयेव अत्थरीयति, तं नपच्चवेक्खितब्बं, निसीदितुं वट्टति. यम्पि मनुस्सा सयं हत्थेन अक्कमित्वा ‘‘इध भन्ते निसीदथा’’ति देन्ति, तस्मिम्पि वट्टति. सचेपि पठममेवागन्त्वा निसिन्ना पच्छा उद्धं वा अधो वा सङ्कमन्ति, पच्चवेक्खणकिच्चं नत्थि. यम्पि तनुकेन वत्थेन यथा तलं दिस्सति, एवं पटिच्छन्नं होति, तस्मिम्पि पच्चवेक्खणकिच्चं नत्थि. यं पन पटिकच्चेव पावारकोजवादीहि अत्थतं होति, तं हत्थेन परामसित्वा सल्लक्खेत्वा निसीदितब्बं. महापच्चरियं पन ‘‘घनसाटकेनापि अत्थते यस्मिं वलि न पञ्ञायति, तं नप्पटिवेक्खितब्बन्ति वुत्तं.

मुसलवत्थुस्मिं – असञ्चिच्चोति अवधकचेतनो विरद्धपयोगो हि सो. तेनाह ‘‘असञ्चिच्चो अह’’न्ति. उदुक्खलवत्थु उत्तानमेव. वुड्ढपब्बजितवत्थूसुपठमवत्थुस्मिं ‘‘भिक्खुसङ्घस्स पटिबन्धं मा अकासी’’ति पणामेसि. दुतियवत्थुस्मिं – सङ्घमज्झेपि गणमज्झेपि ‘‘महल्लकत्थेरस्स पुत्तो’’ति वुच्चमानो तेन वचनेन अट्टीयमानो ‘‘मरतु अय’’न्ति पणामेसि. ततियवत्थुस्मिं – तस्स दुक्खुप्पादनेन थुल्लच्चयं.

१८१. ततो परानि तीणि वत्थूनि उत्तानत्थानेव. विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं – साराणीयधम्मपूरको सो भिक्खु अग्गपिण्डं सब्रह्मचारीनं दत्वाव भुञ्जति. तेन वुत्तं ‘‘अग्गकारिकं अदासी’’ति. अग्गकारिकन्ति अग्गकिरियं; पठमं लद्धपिण्डपातं अग्गग्गं वा पणीतपणीतं पिण्डपातन्ति अत्थो. या पन तस्स दानसङ्खाता अग्गकिरिया, सा न सक्का दातुं, पिण्डपातञ्हि सो थेरासनतो पट्ठाय अदासि. ते भिक्खूति ते थेरासनतो पट्ठाय परिभुत्तपिण्डपाता भिक्खू; ते किर सब्बेपि कालमकंसु. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अस्सद्धेसु पन मिच्छादिट्ठिकेसु कुलेसु सक्कच्चं पणीतभोजनं लभित्वा अनुपपरिक्खित्वा नेव अत्तना परिभुञ्जितब्बं, न परेसं दातब्बं. यम्पि आभिदोसिकं भत्तं वा खज्जकं वा ततो लभति, तम्पि न परिभुञ्जितब्बं. अपिहितवत्थुम्पि हि सप्पविच्छिकादीहि अधिसयितं छड्डनीयधम्मं तानि कुलानि देन्ति. गन्धहलिद्दादिमक्खितोपि ततो पिण्डपातो न गहेतब्बो. सरीरे रोगट्ठानानि पुञ्छित्वा ठपितभत्तम्पि हि तानि दातब्बं मञ्ञन्तीति.

वीमंसनवत्थुस्मिं – वीमंसमानो द्वे वीमंसति – ‘‘सक्कोति नु खो इमं मारेतुं नो’’ति विसं वा वीमंसति, ‘‘मरेय्य नु खो अयं इमं विसं खादित्वा नो’’ति पुग्गलं वा. उभयथापि वीमंसाधिप्पायेन दिन्ने मरतु वा मा वा थुल्लच्चयं. ‘‘इदं विसं एतं मारेतू’’ति वा ‘‘इदं विसं खादित्वा अयं मरतू’’ति वा एवं दिन्ने पन सचे मरति, पाराजिकं; नो चे, थुल्लच्चयं.

१८२-३. इतो परानि तीणि सिलावत्थूनि तीणि इट्ठकवासिगोपानसीवत्थूनि च उत्तानत्थानेव. न केवलञ्च सिलादीनंयेव वसेन अयं आपत्तानापत्तिभेदो होति, दण्डमुग्गरनिखादनवेमादीनम्पि वसेन होतियेव, तस्मा पाळियं अनागतम्पि आगतनयेनेव वेदितब्बं.

अट्टकवत्थूसु – अट्टकोति वेहासमञ्चो वुच्चति; यं सेतकम्ममालाकम्मलताकम्मादीनं अत्थाय बन्धन्ति. तत्थ आवुसो अत्रट्ठितो बन्धाहीति मरणाधिप्पायो यत्र ठितो पतित्वा खाणुना वा भिज्जेय्य, सोब्भपपातादीसु वा मरेय्य, तादिसं ठानं सन्धायाह. एत्थ च कोचि उपरिठानं नियामेति ‘‘इतो पतित्वा मरिस्सती’’ति, कोचि हेट्ठा ठानं ‘‘इध पतित्वा मरिस्सती’’ति, कोचि उभयम्पि ‘‘इतो इध पतित्वा मरिस्सती’’ति. तत्र यो उपरि नियमितट्ठाना अपतित्वा अञ्ञतो पतति, हेट्ठा नियमितट्ठाने वा अपतित्वा अञ्ञत्थ पतति, उभयनियामे वा यंकिञ्चि एकं विराधेत्वा पतति, तस्मिं मते विसङ्केतत्ता अनापत्ति. विहारच्छादनवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो.

अनभिरतिवत्थुस्मिं – सो किर भिक्खु कामवितक्कादीनं समुदाचारं दिस्वा निवारेतुं असक्कोन्तो सासने अनभिरतो गिहिभावाभिमुखो जातो. ततो चिन्तेसि – ‘‘याव सीलभेदं न पापुणामि ताव मरिस्सामी’’ति. अथ तं पब्बतं अभिरुहित्वा पपाते पपतन्तो अञ्ञतरं विलीवकारं ओत्थरित्वा मारेसि. विलीवकारन्ति वेणुकारं. न च भिक्खवे अत्तानं पातेतब्बन्ति न अत्ता पातेतब्बो. विभत्तिब्यत्तयेन पनेतं वुत्तं. एत्थ च न केवलं न पातेतब्बं, अञ्ञेनपि येन केनचि उपक्कमेन अन्तमसो आहारुपच्छेदेनपि न मारेतब्बो. योपि हि गिलानो विज्जमाने भेसज्जे च उपट्ठाकेसु च मरितुकामो आहारं उपच्छिन्दति, दुक्कटमेव. यस्स पन महाआबाधो चिरानुबद्धो, भिक्खू उपट्ठहन्ता किलमन्ति जिगुच्छन्ति ‘‘कदा नु खो गिलानतो मुच्चिस्सामा’’ति अट्टीयन्ति. सचे सो ‘‘अयं अत्तभावो पटिजग्गियमानोपि न तिट्ठति, भिक्खू च किलमन्ती’’ति आहारं उपच्छिन्दति, भेसज्जं न सेवति वट्टति. यो पन ‘‘अयं रोगो खरो, आयुसङ्खारा न तिट्ठन्ति, अयञ्च मे विसेसाधिगमो हत्थप्पत्तो विय दिस्सती’’ति उपच्छिन्दति वट्टतियेव. अगिलानस्सापि उप्पन्नसंवेगस्स ‘‘आहारपरियेसनं नाम पपञ्चो, कम्मट्ठानमेव अनुयुञ्जिस्सामी’’ति कम्मट्ठानसीसेन उपच्छिन्दन्तस्स वट्टति. विसेसाधिगमं ब्याकरित्वा आहारं उपच्छिन्दति, न वट्टति. सभागानञ्हि लज्जीभिक्खूनं कथेतुं वट्टति.

सिलावत्थुस्मिं – दवायाति दवेन हस्सेन; खिड्डायाति अत्थो. सिलाति पासाणो; न केवलञ्च पासाणो, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि दारुखण्डं वा इट्ठकाखण्डं वा हत्थेन वा यन्तेन वा पविज्झितुं न वट्टति. चेतियादीनं अत्थाय पासाणादयो हसन्ता हसन्ता पवट्टेन्तिपि खिपन्तिपि उक्खिपन्तिपि कम्मसमयोति वट्टति. अञ्ञम्पि ईदिसं नवकम्मं वा करोन्ता भण्डकं वा धोवन्ता रुक्खं वा धोवनदण्डकं वा उक्खिपित्वा पविज्झन्ति, वट्टति. भत्तविस्सग्गकालादीसु काके वा सोणे वा कट्ठं वा कथलं वा खिपित्वा पलापेति, वट्टति.

१८४. सेदनादिवत्थूनि सब्बानेव उत्तानत्थानि. एत्थ च अहं कुक्कुच्चकोति न गिलानुपट्ठानं न कातब्बं, हितकामताय सब्बं गिलानस्स बलाबलञ्च रुचिञ्च सप्पायासप्पायञ्च उपलक्खेत्वा कातब्बं.

१८५. जारगब्भिनिवत्थुस्मिं – पवुत्थपतिकाति पवासं गतपतिका. गब्भपातनन्ति येन परिभुत्तेन गब्भो पतति, तादिसं भेसज्जं. द्वे पजापतिकवत्थूनि उत्तानत्थानेव. गब्भमद्दनवत्थुस्मिं – ‘‘मद्दित्वा पातेही’’ति वुत्ते अञ्ञेन मद्दापेत्वा पातेति, विसङ्केतं. ‘‘मद्दापेत्वा पातापेही’’ति वुत्तेपि सयं मद्दित्वा पातेति, विसङ्केतमेव. मनुस्सविग्गहे परियायो नाम नत्थि. तस्मा ‘‘गब्भो नाम मद्दिते पतती’’ति वुत्ते सा सयं वा मद्दतु, अञ्ञेन वा मद्दापेत्वा पातेतु, विसङ्केतो नत्थि; पाराजिकमेव तापनवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो.

वञ्झित्थिवत्थुस्मिं – वञ्झित्थी नाम या गब्भं न गण्हाति. गब्भं अगण्हनकइत्थी नाम नत्थि, यस्सा पन गहितोपि गब्भो न सण्ठाति, तंयेव सन्धायेतं वुत्तं. उतुसमये किर सब्बित्थियो गब्भं गण्हन्ति. या पनायं ‘‘वञ्झा’’ति वुच्चति, तस्सा कुच्छियं निब्बत्तसत्तानं अकुसलविपाको सम्पापुणाति. ते परित्तकुसलविपाकेन गहितपटिसन्धिका अकुसलविपाकेन अधिभूता विनस्सन्ति. अभिनवपटिसन्धियंयेव हि कम्मानुभावेन द्वीहाकारेहि गब्भो न सण्ठाति – वातेन वा पाणकेहि वा. वातो सोसेत्वा अन्तरधापेति, पाणका खादित्वा. तस्स पन वातस्स पाणकानं वा पटिघाताय भेसज्जे कते गब्भो सण्ठहेय्य; सो भिक्खु तं अकत्वा अञ्ञं खरभेसज्जं अदासि. तेन सा कालमकासि. भगवा भेसज्जस्स कटत्ता दुक्कटं पञ्ञापेसि.

दुतियवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो. तस्मा आगतागतस्स परजनस्स भेसज्जं न कातब्बं, करोन्तो दुक्कटं आपज्जति. पञ्चन्नं पन सहधम्मिकानं कातब्बं भिक्खुस्स भिक्खुनिया सिक्खमानाय सामणेरस्स सामणेरियाति. समसीलसद्धापञ्ञानञ्हि एतेसं तीसु सिक्खासु युत्तानं भेसज्जं अकातुं न लब्भति, करोन्तेन च सचे तेसं अत्थि, तेसं सन्तकं गहेत्वा योजेत्वा दातब्बं. सचे नत्थि, अत्तनो सन्तकं कातब्बं. सचे अत्तनोपि नत्थि, भिक्खाचारवत्तेन वा ञातकपवारितट्ठानतो वा परियेसितब्बं. अलभन्तेन गिलानस्स अत्थाय अकतविञ्ञत्तियापि आहरित्वा कातब्बं.

अपरेसम्पि पञ्चन्नं कातुं वट्टति – मातु, पितु, तदुपट्ठाकानं, अत्तनो वेय्यावच्चकरस्स, पण्डुपलासस्साति. पण्डुपलासो नाम यो पब्बज्जापेक्खो याव पत्तचीवरं पटियादियति ताव विहारे वसति. तेसु सचे मातापितरो इस्सरा होन्ति, न पच्चासीसन्ति, अकातुं वट्टति. सचे पन रज्जेपि ठिता पच्चासीसन्ति, अकातुं न वट्टति. भेसज्जं पच्चासीसन्तानं भेसज्जं दातब्बं, योजेतुं अजानन्तानं योजेत्वा दातब्बं. सब्बेसं अत्थाय सहधम्मिकेसु वुत्तनयेनेव परियेसितब्बं. सचे पन मातरं विहारे आनेत्वा जग्गति, सब्बं परिकम्मं अनामसन्तेन कातब्बं. खादनीयं भोजनीयं सहत्था दातब्बं. पिता पन यथा सामणेरो एवं सहत्थेन न्हापनसम्बाहनादीनि कत्वा उपट्ठातब्बो. ये च मातापितरो उपट्ठहन्ति पटिजग्गन्ति, तेसम्पि एवमेव कातब्बं. वेय्यावच्चकरो नाम यो वेतनं गहेत्वा अरञ्ञे दारूनि वा छिन्दति, अञ्ञं वा किञ्चि कम्मं करोति, तस्स रोगे उप्पन्ने याव ञातका न पस्सन्ति ताव भेसज्जं कातब्बं. यो पन भिक्खुनिस्सितकोव हुत्वा सब्बकम्मानि करोति, तस्स भेसज्जं कातब्बमेव. पण्डुपलासेपि सामणेरे विय पटिपज्जितब्बं.

अपरेसम्पि दसन्नं कातुं वट्टति – जेट्ठभातु, कनिट्ठभातु, जेट्ठभगिनिया, कनिट्ठभगिनिया, चूळमातुया, महामातुया, चूळपितुनो, महापितुनो, पितुच्छाय, मातुलस्साति. तेसं पन सब्बेसम्पि करोन्तेन तेसंयेव सन्तकं भेसज्जं गहेत्वा केवलं योजेत्वा दातब्बं. सचे पन नप्पहोन्ति, याचन्ति च ‘‘देथ नो, भन्ते, तुम्हाकं पटिदस्सामा’’ति तावकालिकं दातब्बं. सचेपि न याचन्ति, ‘‘अम्हाकं भेसज्जं अत्थि, तावकालिकं गण्हथा’’ति वत्वा वा ‘‘यदा नेसं भविस्सति तदा दस्सन्ती’’ति आभोगं वा कत्वा दातब्बं. सचे पटिदेन्ति, गहेतब्बं, नो चे देन्ति, न चोदेतब्बा. एते दस ञातके ठपेत्वा अञ्ञेसं न कातब्बं.

एतेसं पुत्तपरम्पराय पन याव सत्तमो कुलपरिवट्टो ताव चत्तारो पच्चये आहरापेन्तस्स अकतविञ्ञत्ति वा भेसज्जं करोन्तस्स वेज्जकम्मं वा कुलदूसकापत्ति वा न होति. सचे भातुजाया भगिनिसामिको वा गिलाना होन्ति, ञातका चे, तेसम्पि वट्टति. अञ्ञातका चे, भातु च भगिनिया च कत्वा दातब्बं, ‘‘तुम्हाकं जग्गनट्ठाने देथा’’ति. अथ वा तेसं पुत्तानं कत्वा दातब्बं, ‘‘तुम्हाकं मातापितूनं देथा’’ति. एतेनुपायेन सब्बपदेसुपि विनिच्छयो वेदितब्बो.

तेसं अत्थाय च सामणेरेहि अरञ्ञतो भेसज्जं आहरापेन्तेन ञातिसामणेरेहि वा आहरापेतब्बं. अत्तनो अत्थाय वा आहरापेत्वा दातब्बं. तेहिपि ‘‘उपज्झायस्स आहरामा’’ति वत्तसीसेन आहरितब्बं. उपज्झायस्स मातापितरो गिलाना विहारं आगच्छन्ति, उपज्झायो च दिसापक्कन्तो होति, सद्धिविहारिकेन उपज्झायस्स सन्तकं भेसज्जं दातब्बं. नो चे अत्थि, अत्तनो भेसज्जं उपज्झायस्स परिच्चजित्वा दातब्बं. अत्तनोपि असन्ते वुत्तनयेन परियेसित्वा उपज्झायस्स सन्तकं कत्वा दातब्बं. उपज्झायेनपि सद्धिविहारिकस्स मातापितूसु एवमेव पटिपज्जितब्बं. एस नयो आचरियन्तेवासिकेसुपि. अञ्ञोपि यो आगन्तुको वा चोरो वा युद्धपराजितो इस्सरो वा ञातकेहि परिच्चत्तो कपणो वा गमियमनुस्सो वा गिलानो हुत्वा विहारं पविसति, सब्बेसं अपच्चासीसन्तेन भेसज्जं कातब्बं.

सद्धं कुलं होति चतूहि पच्चयेहि उपट्ठायकं भिक्खुसङ्घस्स मातापितुट्ठानियं, तत्र चे कोचि गिलानो होति, तस्सत्थाय विस्सासेन ‘‘भेसज्जं कत्वा भन्ते देथा’’ति वदन्ति, नेव दातब्बं न कातब्बं. अथ पन कप्पियं ञत्वा एवं पुच्छन्ति – ‘‘भन्ते, असुकस्स नाम रोगस्स किं भेसज्जं करोन्ती’’ति? ‘‘इदञ्चिदञ्च गहेत्वा करोन्ती’’ति वत्तुं वट्टति. ‘‘भन्ते, मय्हं माता गिलाना, भेसज्जं ताव आचिक्खथा’’ति एवं पुच्छिते पन न आचिक्खितब्बं. अञ्ञमञ्ञं पन कथा कातब्बा – ‘‘आवुसो, असुकस्स नाम भिक्खुनो इमस्मिं रोगे किं भेसज्जं करिंसू’’ति? ‘‘इदञ्चिदञ्च भन्ते’’ति. तं सुत्वा इतरो मातु भेसज्जं करोति, वट्टतेव.

महापदुमत्थेरोपि किर वसभरञ्ञो देविया रोगे उप्पन्ने एकाय इत्थिया आगन्त्वा पुच्छितो ‘‘न जानामी’’ति अवत्वा एवमेव भिक्खूहि सद्धिं समुल्लपेसि. तं सुत्वा तस्सा भेसज्जमकंसु. वूपसन्ते च रोगे तिचीवरेन तीहि च कहापणसतेहि सद्धिं भेसज्जचङ्कोटकं पूरेत्वा आहरित्वा थेरस्स पादमूले ठपेत्वा ‘‘भन्ते, पुप्फपूजं करोथा’’ति आहंसु. थेरो ‘‘आचरियभागो नामाय’’न्ति कप्पियवसेन गाहापेत्वा पुप्फपूजं अकासि. एवं ताव भेसज्जे पटिपज्जितब्बं.

परित्ते पन ‘‘गिलानस्स परित्तं करोथ, भन्ते’’ति वुत्ते न कातब्बं, ‘‘भणथा’’ति वुत्ते पन कातब्बं. सचे पिस्स एवं होति ‘‘मनुस्सा नाम न जानन्ति, अकयिरमाने विप्पटिसारिनो भविस्सन्ती’’ति कातब्बं; ‘‘परित्तोदकं परित्तसुत्तं कत्वा देथा’’ति वुत्तेन पन तेसंयेव उदकं हत्थेन चालेत्वा सुत्तं परिमज्जेत्वा दातब्बं. सचे विहारतो उदकं अत्तनो सन्तकं वा सुत्तं देति, दुक्कटं. मनुस्सा उदकञ्च सुत्तञ्च गहेत्वा निसीदित्वा ‘‘परित्तं भणथा’’ति वदन्ति, कातब्बं. नो चे जानन्ति, आचिक्खितब्बं. भिक्खूनं निसिन्नानं पादेसु उदकं आकिरित्वा सुत्तञ्च ठपेत्वा गच्छन्ति ‘‘परित्तं करोथ, परित्तं भणथा’’ति न पादा अपनेतब्बा. मनुस्सा हि विप्पटिसारिनो होन्ति. अन्तोगामे गिलानस्सत्थाय विहारं पेसेन्ति, ‘‘परित्तं भणन्तू’’ति भणितब्बं. अन्तोगामे राजगेहादीसु रोगे वा उपद्दवे वा उप्पन्ने पक्कोसापेत्वा भणापेन्ति, आटानाटियसुत्तादीनि भणितब्बानि. ‘‘आगन्त्वा गिलानस्स सिक्खापदानि देन्तु, धम्मं कथेन्तु. राजन्तेपुरे वा अमच्चगेहे वा आगन्त्वा सिक्खापदानि देन्तु, धम्मं कथेन्तू’’ति पेसितेपि गन्त्वा सिक्खापदानि दातब्बानि, धम्मो कथेतब्बो. ‘‘मतानं परिवारत्थं आगच्छन्तू’’ति पक्कोसन्ति, न गन्तब्बं. सीवथिकदस्सने असुभदस्सने च मरणस्सतिं पटिलभिस्सामीति कम्मट्ठानसीसेन गन्तुं वट्टति. एवं परित्ते पटिपज्जितब्बं.

पिण्डपाते पन – अनामट्ठपिण्डपातो कस्स दातब्बो, कस्स न दातब्बो? मातापितुनं ताव दातब्बो. सचेपि कहापणग्घनको होति, सद्धादेय्यविनिपातनं नत्थि. मातापितुउपट्ठाकानं वेय्यावच्चकरस्स पण्डुपलासस्साति एतेसम्पि दातब्बो. तत्थ पण्डुपलासस्स थालके पक्खिपित्वापि दातुं वट्टति. तं ठपेत्वा अञ्ञेसं आगारिकानं मातापितुनम्पि न वट्टति. पब्बजितपरिभोगो हि आगारिकानं चेतियट्ठानियो. अपिच अनामट्ठपिण्डपातो नामेस सम्पत्तस्स दामरिकचोरस्सापि इस्सरस्सापि दातब्बो. कस्मा? ते हि अदीयमानेपि ‘‘न देन्ती’’ति आमसित्वा दीयमानेपि ‘‘उच्छिट्ठकं देन्ती’’ति कुज्झन्ति. कुद्धा जीवितापि वोरोपेन्ति, सासनस्सापि अन्तरायं करोन्ति. रज्जं पत्थयमानस्स विचरतो चोरनागस्स वत्थु चेत्थ कथेतब्बं. एवं पिण्डपाते पटिपज्जितब्बं.

पटिसन्थारो पन कस्स कातब्बो, कस्स न कातब्बो? पटिसन्थारो नाम विहारं सम्पत्तस्स यस्स कस्सचि आगन्तुकस्स वा दलिद्दस्स वा चोरस्स वा इस्सरस्स वा कातब्बोयेव. कथं? आगन्तुकं ताव खीणपरिब्बयं विहारं सम्पत्तं दिस्वा पानीयं दातब्बं, पादमक्खनतेलं दातब्बं. काले आगतस्स यागुभत्तं, विकाले आगतस्स सचे तण्डुला अत्थि; तण्डुला दातब्बा. अवेलायं सम्पत्तो ‘‘गच्छाही’’ति न वत्तब्बो. सयनट्ठानं दातब्बं. सब्बं अपच्चासीसन्तेनेव कातब्बं. ‘‘मनुस्सा नाम चतुपच्चयदायका एवं सङ्गहे कयिरमाने पुनप्पुनं पसीदित्वा उपकारं करिस्सन्ती’’ति चित्तं न उप्पादेतब्बं. चोरानं पन सङ्घिकम्पि दातब्बं.

पटिसन्थारानिसंसदीपनत्थञ्च चोरनागवत्थु, भातरा सद्धिं जम्बुदीपगतस्स महानागरञ्ञो वत्थु, पितुराजस्स रज्जे चतुन्नं अमच्चानं वत्थु, अभयचोरवत्थूति एवमादीनि बहूनि वत्थूनि महाअट्ठकथायं वित्थारतो वुत्तानि.

तत्रायं एकवत्थुदीपना – सीहळदीपे किर अभयो नाम चोरो पञ्चसतपरिवारो एकस्मिं ठाने खन्धावारं बन्धित्वा समन्ता तियोजनं उब्बासेत्वा वसति. अनुराधपुरवासिनो कदम्बनदिं न उत्तरन्ति, चेतियगिरिमग्गे जनसञ्चारो उपच्छिन्नो. अथेकदिवसं चोरो ‘‘चेतियगिरिं विलुम्पिस्सामी’’ति अगमासि. आरामिका दिस्वा दीघभाणकअभयत्थेरस्स आरोचेसुं. थेरो ‘‘सप्पिफाणितादीनि अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘चोरानं देथ, तण्डुला अत्थी’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, सङ्घस्सत्थाय आहटा तण्डुला च पत्तसाकञ्च गोरसो चा’’ति. ‘‘भत्तं सम्पादेत्वा चोरानं देथा’’ति. आरामिका तथा करिंसु. चोरा भत्तं भुञ्जित्वा ‘‘केनायं पटिसन्थारो कतो’’ति पुच्छिंसु. ‘‘अम्हाकं अय्येन अभयत्थेरेना’’ति. चोरा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आहंसु – ‘‘मयं सङ्घस्स च चेतियस्स च सन्तकं अच्छिन्दित्वा गहेस्सामाति आगता, तुम्हाकं पन इमिना पटिसन्थारेनम्ह पसन्ना, अज्ज पट्ठाय विहारे धम्मिका रक्खा अम्हाकं आयत्ता होतु, नागरा आगन्त्वा दानं देन्तु, चेतियं वन्दन्तू’’ति. ततो पट्ठाय च नागरे दानं दातुं आगच्छन्ते नदीतीरेयेव पच्चुग्गन्त्वा रक्खन्ता विहारं नेन्ति, विहारेपि दानं देन्तानं रक्खं कत्वा तिट्ठन्ति. तेपि भिक्खूनं भुत्तावसेसं चोरानं देन्ति. गमनकालेपि ते चोरा नदीतीरं पापेत्वा निवत्तन्ति.

अथेकदिवसं भिक्खुसङ्घे खीयनककथा उप्पन्ना ‘‘थेरो इस्सरवताय सङ्घस्स सन्तकं चोरानं अदासी’’ति. थेरो सन्निपातं कारापेत्वा आह – ‘‘चोरा सङ्घस्स पकतिवट्टञ्च चेतियसन्तकञ्च अच्छिन्दित्वा गण्हिस्सामा’’ति आगमिंसु. अथ नेसं मया एवं न हरिस्सन्तीति एत्तको नाम पटिसन्थारो कतो, तं सब्बम्पि एकतो सम्पिण्डेत्वा अग्घापेथ. तेन कारणेन अविलुत्तं भण्डं एकतो सम्पिण्डेत्वा अग्घापेथाति. ततो सब्बम्पि थेरेन दिन्नकं चेतियघरे एकं वरपोत्थकचित्तत्थरणं न अग्घति. ततो आहंसु – ‘‘थेरेन कतपटिसन्थारो सुकतो चोदेतुं वा सारेतुं वा न लब्भा, गीवा वा अवहारो वा नत्थी’’ति. एवं महानिसंसो पटिसन्थारोति सल्लक्खेत्वा कत्तब्बो पण्डितेन भिक्खुनाति.

१८७. अङ्गुलिपतोदकवत्थुस्मिं – उत्तन्तोति किलमन्तो. अनस्सासकोति निरस्सासो. इमस्मिं पन वत्थुस्मिं याय आपत्तिया भवितब्बं सा ‘‘खुद्दकेसु निदिट्ठा’’ति इध न वुत्ता.

तदनन्तरे वत्थुस्मिं – ओत्थरित्वाति अक्कमित्वा. सो किर तेहि आकड्ढियमानो पतितो. एको तस्स उदरं अभिरुहित्वा निसीदि. सेसापि पन्नरस जना पथवियं अज्झोत्थरित्वा अदूहलपासाणा विय मिगं मारेसुं. यस्मा पन ते कम्माधिप्पाया, न मरणाधिप्पाया; तस्मा पाराजिकं न वुत्तं.

भूतवेज्जकवत्थुस्मिं – यक्खं मारेसीति भूतविज्जाकपाठका यक्खगहितं मोचेतुकामा यक्खं आवाहेत्वा मुञ्चाति वदन्ति. नो चे मुञ्चति, पिट्ठेन वा मत्तिकाय वा रूपं कत्वा हत्थपादादीनि छिन्दन्ति, यं यं तस्स छिज्जति तं तं यक्खस्स छिन्नमेव होति. सीसे छिन्ने यक्खोपि मरति. एवं सोपि मारेसि; तस्मा थुल्लच्चयं वुत्तं. न केवलञ्च यक्खमेव, योपि हि सक्कं देवराजं मारेय्य, सोपि थुल्लच्चयमेव आपज्जति.

वाळयक्खवत्थुस्मिं – वाळयक्खविहारन्ति यस्मिं विहारे वाळो चण्डो यक्खो वसति, तं विहारं. यो हि एवरूपं विहारं अजानन्तो केवलं वसनत्थाय पेसेति, अनापत्ति. यो मरणाधिप्पायो पेसेति, सो इतरस्स मरणेन पाराजिकं, अमरणेन थुल्लच्चयं आपज्जति. यथा च वाळयक्खविहारं; एवं यत्थ वाळसीहब्यग्घादिमिगा वा अजगरकण्हसप्पादयो दीघजातिका वा वसन्ति, तं वाळविहारं पेसेन्तस्सापि आपत्तानापत्तिभेदो वेदितब्बो. अयं पाळिमुत्तकनयो. यथा च भिक्खुं वाळयक्खविहारं पेसेन्तस्स; एवं वाळयक्खम्पि भिक्खुसन्तिकं पेसेन्तस्स आपत्तानापत्तिभेदो वेदितब्बो. एसेव नयो वाळकन्तारादिवत्थूसुपि. केवलञ्हेत्थ यस्मिं कन्तारे वाळमिगा वा दीघजातिका वा अत्थि, सो वाळकन्तारो. यस्मिं चोरा अत्थि, सो चोरकन्तारोति एवं पदत्थमत्तमेव नानं. मनुस्सविग्गहपाराजिकञ्च नामेतं सण्हं, परियायकथाय न मुच्चति; तस्मा यो वदेय्य ‘‘असुकस्मिं नाम ओकासे चोरो निसिन्नो, यो तस्स सीसं छिन्दित्वा आहरति, सो राजतो सक्कारविसेसं लभती’’ति. तस्स चेतं वचनं सुत्वा कोचि नं गन्त्वा मारेति, अयं पाराजिको होतीति.

१८८. तं मञ्ञमानोति आदीसु सो किर भिक्खु अत्तनो वेरिभिक्खुं मारेतुकामो चिन्तेसि – ‘‘इमं मे दिवा मारेन्तस्स न सुकरं भवेय्य सोत्थिना गन्तुं, रत्तिं नं मारेस्सामी’’ति सल्लक्खेत्वा रत्तिं आगम्म बहूनं सयितट्ठाने तं मञ्ञमानो तमेव जीविता वोरोपेसि. अपरो तं मञ्ञमानो अञ्ञं, अपरो अञ्ञं तस्सेव सहायं मञ्ञमानो तं, अपरो अञ्ञं तस्सेव सहायं मञ्ञमानो अञ्ञं तस्स सहायमेव जीविता वोरोपेसि. सब्बेसम्पि पाराजिकमेव.

अमनुस्सगहितवत्थूसु पठमे वत्थुस्मिं ‘‘यक्खं पलापेस्सामी’’ति पहारं अदासि, इतरो ‘‘न दानायं विरज्झितुं समत्थो, मारेस्सामि न’’न्ति. एत्थ च नमरणाधिप्पायस्स अनापत्ति वुत्ताति. न एत्तकेनेव अमनुस्सगहितस्स पहारो दातब्बो, तालपण्णं पन परित्तसुत्तं वा हत्थे वा पादे वा बन्धितब्बं, रतनसुत्तादीनि परित्तानि भणितब्बानि, ‘‘मा सीलवन्तं भिक्खुं विहेठेही’’ति धम्मकथा कातब्बाति. सग्गकथादीनि उत्तानत्थानि. यञ्हेत्थ वत्तब्बं तं वुत्तमेव.

१८९. रुक्खच्छेदनवत्थु अट्टबन्धनवत्थुसदिसं. अयं पन विसेसो – यो रुक्खेन ओत्थतोपि न मरति, सक्का च होति एकेन पस्सेन रुक्खं छेत्वा पथविं वा खनित्वा निक्खमितुं, हत्थे चस्स वासि वा कुठारी वा अत्थि, तेन अपि जीवितं परिच्चजितब्बं, न च रुक्खो वा छिन्दितब्बो, न पथवी वा खणितब्बा. कस्मा? एवं करोन्तो हि पाचित्तियं आपज्जति, बुद्धस्स आणं भञ्जति, न जीवितपरियन्तं सीलं करोति. तस्मा अपि जीवितं परिच्चजितब्बं, न च सीलन्ति परिग्गहेत्वा न एवं कातब्बं. अञ्ञस्स पन भिक्खुनो रुक्खं वा छिन्दित्वा पथविं वा खनित्वा तं नीहरितुं वट्टति. सचे उदुक्खलयन्तकेन रुक्खं पवट्टेत्वा नीहरितब्बो होति, तंयेव रुक्खं छिन्दित्वा उदुक्खलं गहेतब्बन्ति महासुमत्थेरो आह. अञ्ञम्पि छिन्दित्वा गहेतुं वट्टतीति महापदुमत्थेरो. सोब्भादीसु पतितस्सापि निस्सेणिं बन्धित्वा उत्तारणे एसेव नयो. अत्तना भूतगामं छिन्दित्वा निस्सेणी न कातब्बा, अञ्ञेसं कत्वा उद्धरितुं वट्टतीति.

१९०. दायालिम्पनवत्थूसु – दायं आलिम्पेसुन्ति वने अग्गिं अदंसु. एत्थ पन उद्दिस्सानुद्दिस्सवसेन पाराजिकानन्तरियथुल्लच्चयपाचित्तिवत्थूनं अनुरूपतो पाराजिकादीनि अकुसलरासिभावो च पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. ‘‘अल्लतिणवनप्पगुम्बादयो डय्हन्तू’’ति आलिम्पेन्तस्स च पाचित्तियं. ‘‘दब्बूपकरणानि विनस्सन्तू’’ति आलिम्पेन्तस्स दुक्कटं. खिड्डाधिप्पायेनापि दुक्कटन्ति सङ्खेपट्ठकथायं वुत्तं. ‘‘यंकिञ्चि अल्लसुक्खं सइन्द्रियानिन्द्रियं डय्हतू’’ति आलिम्पेन्तस्स वत्थुवसेन पाराजिकथुल्लच्चयपाचित्तियदुक्कटानि वेदितब्बानि.

पटग्गिदानं पन परित्तकरणञ्च भगवता अनुञ्ञातं, तस्मा अरञ्ञे वनकम्मिकेहि वा दिन्नं सयं वा उट्ठितं अग्गिं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘तिणकुटियो मा विनस्सन्तू’’ति तस्स अग्गिनो पटिअग्गिं दातुं वट्टति, येन सद्धिं आगच्छन्तो अग्गि एकतो हुत्वा निरुपादानो निब्बाति. परित्तम्पि कातुं वट्टति तिणकुटिकानं समन्ता भूमितच्छनं परिखाखणनं वा, यथा आगतो अग्गि उपादानं अलभित्वा निब्बाति. एतञ्च सब्बं उट्ठितेयेव अग्गिस्मिं कातुं वट्टति. अनुट्ठिते अनुपसम्पन्नेहि कप्पियवोहारेन कारेतब्बं. उदकेन पन निब्बापेन्तेहि अप्पाणकमेव उदकं आसिञ्चितब्बं.

१९१. आघातनवत्थुस्मिं – यथा एकप्पहारवचने; एवं ‘‘द्वीहि पहारेही’’ति आदिवचनेसुपि पाराजिकं वेदितब्बं. ‘‘द्वीही’’ति वुत्ते च एकेन पहारेन मारितेपि खेत्तमेव ओतिण्णत्ता पाराजिकं, तीहि मारिते पन विसङ्केतं. इति यथापरिच्छेदे वा परिच्छेदब्भन्तरे वा अविसङ्केतं, परिच्छेदातिक्कमे पन सब्बत्थ विसङ्केतं होति, आणापको मुच्चति, वधकस्सेव दोसो. यथा च पहारेसु; एवं पुरिसेसुपि ‘‘एको मारेतू’’ति वुत्ते एकेनेव मारिते पाराजिकं, द्वीहि मारिते विसङ्केतं. ‘‘द्वे मारेन्तू’’ति वुत्ते एकेन वा द्वीहि वा मारिते पाराजिकं, तीहि मारिते विसङ्केतन्ति वेदितब्बं. एको सङ्गामे वेगेन धावतो पुरिसस्स सीसं असिना छिन्दति, असीसकं कबन्धं धावति, तमञ्ञो पहरित्वा पातेसि, कस्स पाराजिकन्ति वुत्ते उपड्ढा थेरा ‘‘गमनूपच्छेदकस्सा’’ति आहंसु. आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरो ‘‘सीसच्छेदकस्सा’’ति. एवरूपानिपि वत्थूनि इमस्स वत्थुस्स अत्थदीपने वत्तब्बानीति.

१९२. तक्कवत्थुस्मिं – अनियमेत्वा ‘‘तक्कं पायेथा’’ति वुत्ते यं वा तं वा तक्कं पायेत्वा मारिते पाराजिकं. नियमेत्वा पन ‘‘गोतक्कं महिंसतक्कं अजिकातक्क’’न्ति वा, ‘‘सीतं उण्हं धूपितं अधूपित’’न्ति वा वुत्ते यं वुत्तं, ततो अञ्ञं पायेत्वा मारिते विसङ्केतं.

लोणसोवीरकवत्थुस्मिं – लोणसोवीरकं नाम सब्बरसाभिसङ्खतं एकं भेसज्जं. तं किर करोन्ता हरीतकामलकविभीतककसावे सब्बधञ्ञानि सब्बअपरण्णानि सत्तन्नम्पि धञ्ञानं ओदनं कदलिफलादीनि सब्बफलानि वेत्तकेतकखज्जूरिकळीरादयो सब्बकळीरे मच्छमंसखण्डानि अनेकानि च मधुफाणितसिन्धवलोणनिकटुकादीनि भेसज्जानि पक्खिपित्वा कुम्भिमुखं लिम्पित्वा एकं वा द्वे वा तीणि वा संवच्छरानि ठपेन्ति, तं परिपच्चित्वा जम्बुरसवण्णं होति. वातकासकुट्ठपण्डुभगन्दरादीनं सिनिद्धभोजनं भुत्तानञ्च उत्तरपानं भत्तजीरणकभेसज्जं तादिसं नत्थि. तं पनेतं भिक्खूनं पच्छाभत्तम्पि वट्टति, गिलानानं पाकतिकमेव, अगिलानानं पन उदकसम्भिन्नं पानपरिभोगेनाति.

समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय

ततियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.