एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथा

५९-६०. एवं पठमचतुक्कं दस्सेत्वा इदानि यस्मा भिक्खुपच्चत्थिका इत्थिं आनेत्वा न केवलं वच्चमग्गेनेव अभिनिसीदेन्ति, अथ खो पस्सावमग्गेनपि मुखेनपि. इत्थिं आनेत्वापि च केचि जागरन्तिं आनेन्ति, केचि सुत्तं, केचि मत्तं, केचि उम्मत्तं, केचि पमत्तं अञ्ञविहितं विक्खित्तचित्तन्ति अत्थो. केचि मतं अक्खायितं, सोणसिङ्गालादीहि अक्खायितनिमित्तन्ति अत्थो. केचि मतं येभुय्येन अक्खायितं, येभुय्येन अक्खायिता नाम यस्सा निमित्ते वच्चमग्गे पस्सावमग्गे मुखे वा बहुतरो ओकासो अक्खायितो होति. केचि मतं येभुय्येन खायितं, येभुय्येन खायिता नाम यस्सा वच्चमग्गादिके निमित्ते बहुं खायितं होति, अप्पं अक्खायितं. न केवलञ्च मनुस्सित्थिमेव आनेन्ति, अथ खो अमनुस्सित्थिम्पि तिरच्छानगतित्थिम्पि. न केवलञ्च वुत्तप्पकारं इत्थिमेव, उभतोब्यञ्जनकम्पि पण्डकम्पि पुरिसम्पि आनेन्ति. तस्मा तेसं वसेन अञ्ञानिपि चतुक्कानि दस्सेन्तो ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं जागरन्ति’’न्तिआदिमाह.

तत्थ पाळिया असम्मोहत्थं वुत्तचतुक्कानि एवं सङ्ख्यातो वेदितब्बानि – मनुस्सित्थिया तिण्णं मग्गानं वसेन तीणि सुद्धिकचतुक्कानि, तीणि जागरन्तीचतुक्कानि, तीणि सुत्तचतुक्कानि, तीणि मत्तचतुक्कानि, तीणि उम्मत्तचतुक्कानि, तीणि पमत्तचतुक्कानि, तीणि मतअक्खायितचतुक्कानि, तीणि येभुय्येन अक्खायितचतुक्कानि, तीणि येभुय्येन खायितचतुक्कानीति सत्तवीसति चतुक्कानि. तथा अमनुस्सित्थिया; तथा तिरच्छानगतित्थियाति इत्थिवारे एकासीति चतुक्कानि. यथा च इत्थिवारे एवं उभतोब्यञ्जनकवारे. पण्डकपुरिसवारेसु पन द्विन्नं मग्गानं वसेन चतुपण्णास चतुपण्णास होन्ति. एवं सब्बानिपि द्वेसतानि, सत्तति च चतुक्कानि होन्ति, तानि उत्तानत्थानियेव.

सब्बवारेसु पनेत्थ ‘‘मतं येभुय्येन अक्खायितं खायित’’न्ति एतस्मिं ठाने अयं विनिच्छयो – तम्बपण्णिदीपे किर द्वे विनयधरा समानाचरियका थेरा अहेसुं – उपतिस्सत्थेरो च, फुस्सदेवत्थेरो च. ते महाभये उप्पन्ने विनयपिटकं परिहरन्ता रक्खिंसु. तेसु उपतिस्सत्थेरो ब्यत्ततरो. तस्सापि द्वे अन्तेवासिका अहेसुं – महापदुमत्थेरो च महासुमत्थेरो च. तेसु महासुमत्थेरो नक्खत्तुं विनयपिटकं अस्सोसि, महापदुमत्थेरो तेन सद्धिं नवक्खत्तुं, विसुञ्च एककोव नवक्खत्तुन्ति अट्ठारसक्खत्तुं अस्सोसि; अयमेव तेसु ब्यत्ततरो. तेसु महासुमत्थेरो नवक्खत्तुं विनयपिटकं सुत्वा आचरियं मुञ्चित्वा अपरगङ्गं अगमासि. ततो महापदुमत्थेरो आह – ‘‘सूरो वत, रे, एस विनयधरो यो धरमानकंयेव आचरियं मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ वसितब्बं मञ्ञति. ननु आचरिये धरमाने विनयपिटकञ्च अट्ठकथा च अनेकक्खत्तुं गहेत्वापि न विस्सज्जेतब्बं, निच्चकालं सोतब्बं, अनुसंवच्छरं सज्झायितब्ब’’न्ति.

एवं विनयगरुकानं भिक्खूनं काले एकदिवसं उपतिस्सत्थेरो महापदुमत्थेरप्पमुखानं पञ्चन्नं अन्तेवासिकसतानं पठमपाराजिकसिक्खापदे इमं पदेसं वण्णेन्तो निसिन्नो होति. तं अन्तेवासिका पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, येभुय्येन अक्खायिते पाराजिकं, येभुय्येन खायिते थुल्लच्चयं, उपड्ढक्खायिते केन भवितब्ब’’न्ति? थेरो आह – ‘‘आवुसो, बुद्धा नाम पाराजिकं पञ्ञपेन्ता न सावसेसं कत्वा पञ्ञपेन्ति, अनवसेसंयेव कत्वा सब्बं परियादियित्वा सोतं छिन्दित्वा पाराजिकवत्थुस्मिं पाराजिकमेव पञ्ञपेन्ति. इदञ्हि सिक्खापदं लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं. तस्मा यदि उपड्ढक्खायिते पाराजिकं भवेय्य, पञ्ञपेय्य सम्मासम्बुद्धो. पाराजिकच्छाया पनेत्थ न दिस्सति, थुल्लच्चयमेव दिस्सती’’ति.

अपिच मतसरीरे पाराजिकं पञ्ञपेन्तो भगवा येभुय्येन अक्खायिते ठपेसि ‘‘ततो परं पाराजिकं नत्थी’’ति दस्सेतुं. थुल्लच्चयं पञ्ञपेन्तो येभुय्येन खायिते ठपेसि ‘‘ततो परं थुल्लच्चयं नत्थी’’ति दस्सेतुन्तिपि वेदितब्बं. खायिताखायितञ्च नामेतं मतसरीरस्मिंयेव वेदितब्बं, न जीवमाने. जीवमाने हि नखपिट्ठिप्पमाणेपि छविमंसे वा न्हारुम्हि वा सति पाराजिकमेव होति. यदिपि निमित्तं सब्बसो खायितं छविचम्मं नत्थि, निमित्तसण्ठानं पञ्ञायति, पवेसनं जायति, पाराजिकमेव. निमित्तसण्ठानं पन अनवसेसेत्वा सब्बस्मिं निमित्ते छिन्दित्वा समन्ततो तच्छेत्वा उप्पाटिते वणसङ्खेपवसेन थुल्लच्चयं. निमित्ततो पतिताय मंसपेसिया उपक्कमन्तस्स दुक्कटं. मतसरीरे पन यदिपि सब्बं सरीरं खायितं होति, यदिपि अक्खायितं, तयो पन मग्गा अक्खायिता, तेसु उपक्कमन्तस्स पाराजिकं. येभुय्येन अक्खायिते पाराजिकमेव. उपड्ढक्खायिते च येभुय्येन खायिते च थुल्लच्चयं.

मनुस्सानं जीवमानकसरीरे अक्खिनासकण्णच्छिद्दवत्थिकोसेसु सत्थकादीहि कतवणे वा मेथुनरागेन तिलफलमत्तम्पि अङ्गजातं पवेसेन्तस्स थुल्लच्चयमेव. अवसेससरीरे उपकच्छकादीसु दुक्कटं. मते अल्लसरीरे पाराजिकक्खेत्ते पाराजिकं, थुल्लच्चयक्खेत्ते थुल्लच्चयं, दुक्कटक्खेत्ते दुक्कटं. यदा पन सरीरं उद्धुमातकं होति कुथितं नीलमक्खिकसमाकिण्णं किमिकुलसमाकुलं नवहि वणमुखेहि पग्गळितपुब्बकुणपभावेन उपगन्तुम्पि असक्कुणेय्यं, तदा पाराजिकवत्थुञ्च थुल्लच्चयवत्थुञ्च विजहति; तादिसे सरीरे यत्थ कत्थचि उपक्कमतो दुक्कटमेव. तिरच्छानगतानं हत्थि-अस्स-गोण-गद्रभ-ओट्ठमहिंसादीनं नासाय थुल्लच्चयं. वत्थिकोसे थुल्लच्चयमेव. सब्बेसम्पि तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं, अवसेससरीरेपि दुक्कटमेव. मतानं अल्लसरीरे पाराजिकक्खेत्ते पाराजिकं, थुल्लच्चयक्खेत्ते थुल्लच्चयं, दुक्कटक्खेत्ते दुक्कटं.

कुथितकुणपे पन पुब्बे वुत्तनयेनेव सब्बत्थ दुक्कटं. कायसंसग्गरागेन वा मेथुनरागेन वा जीवमानकपुरिसस्स वत्थिकोसं अप्पवेसेन्तो निमित्तेन निमित्तं छुपति, दुक्कटं. मेथुनरागेन इत्थिया अप्पवेसेन्तो निमित्तेन निमित्तं छुपति, थुल्लच्चयं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘इत्थिनिमित्तं मेथुनरागेन मुखेन छुपति थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तं. चम्मक्खन्धके ‘‘छब्बग्गिया भिक्खू अचिरवतिया नदिया गावीनं तरन्तीनं विसाणेसुपि गण्हन्ति, कण्णेसुपि गण्हन्ति, गीवायपि गण्हन्ति, छेप्पायपि गण्हन्ति, पिट्ठिम्पि अभिरुहन्ति, रत्तचित्तापि अङ्गजातं छुपन्ती’’ति (महाव. २५२) इमिस्सा अट्ठुप्पत्तिया अविसेसेन वुत्तं – ‘‘न च, भिक्खवे, रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्बं, यो छुपेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. २५२). तं सब्बम्पि संसन्दित्वा यथा न विरुज्झति तथा गहेतब्बं. कथञ्च न विरुज्झति? यं ताव महाअट्ठकथायं वुत्तं ‘‘मेथुनरागेन मुखेन छुपती’’ति. तत्र किर निमित्तमुखं मुखन्ति अधिप्पेतं. ‘‘मेथुनरागेना’’ति च वुत्तत्तापि अयमेव तत्थ अधिप्पायोति वेदितब्बो. न हि इत्थिनिमित्ते पकतिमुखेन मेथुनुपक्कमो होति. खन्धकेपि ये पिट्ठिं अभिरुहन्ता मेथुनरागेन अङ्गजातेन अङ्गजातं छुपिंसु, ते सन्धाय थुल्लच्चयं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इतरथा हि दुक्कटं सिया. केचि पनाहु ‘‘खन्धकेपि मुखेनेव छुपनं सन्धाय ओळारिकत्ता कम्मस्स थुल्लच्चयं वुत्तं. अट्ठकथायम्पि तं सन्धायभासितं गहेत्वाव मेथुनरागेन मुखेन छुपति थुल्लच्चयन्ति वुत्त’’न्ति. तस्मा सुट्ठु सल्लक्खेत्वा उभोसु विनिच्छयेसु यो युत्ततरो सो गहेतब्बो. विनयञ्ञू पन पुरिमं पसंसन्ति. कायसंसग्गरागेन पन पकतिमुखेन वा निमित्तमुखेन वा इत्थिनिमित्तं छुपन्तस्स सङ्घादिसेसो. तिरच्छानगतित्थिया पस्सावमग्गं निमित्तमुखेन छुपन्तस्स वुत्तनयेनेव थुल्लच्चयं. कायसंसग्गरागेन दुक्कटन्ति.

एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथा निट्ठिता.