दुतियसङ्गीतिकथा

दुतियसङ्गीतिविजाननत्थं पन अयमनुक्कमो वेदितब्बो. यदा हि –

सङ्गायित्वान सद्धम्मं, जोतयित्वा च सब्बधि;

याव जीवितपरियन्तं, ठत्वा पञ्चसतापि ते.

खीणासवा जुतीमन्तो, थेरा कस्सपआदयो;

खीणस्नेहपदीपाव, निब्बायिंसु अनालया.

अथानुक्कमेन गच्छन्तेसु रत्तिन्दिवेसु वस्ससतपरिनिब्बुते भगवति वेसालिका वज्जिपुत्तका भिक्खू वेसालियं ‘‘कप्पति सिङ्गीलोणकप्पो, कप्पति द्वङ्गुलकप्पो, कप्पति गामन्तरकप्पो, कप्पति आवासकप्पो, कप्पति अनुमतिकप्पो, कप्पति आचिण्णकप्पो, कप्पति अमथितकप्पो, कप्पति जळोगिं पातुं, कप्पति अदसकं निसीदनं, कप्पति जातरूपरजत’’न्ति इमानि दस वत्थूनि दीपेसुं. तेसं सुसुनागपुत्तो काळासोको नाम राजा पक्खो अहोसि.

तेन खो पन समयेन आयस्मा यसो काकण्डकपुत्तो वज्जीसु चारिकं चरमानो ‘‘वेसालिका किर वज्जिपुत्तका भिक्खू वेसालियं दस वत्थूनि दीपेन्ती’’ति सुत्वा ‘‘न खो पनेतं पतिरूपं य्वाहं दसबलस्स सासनविपत्तिं सुत्वा अप्पोस्सुक्को भवेय्यं. हन्दाहं अधम्मवादिनो निग्गहेत्वा धम्मं दीपेमी’’ति चिन्तेन्तो येन वेसाली तदवसरि. तत्र सुदं आयस्मा यसो काकण्डकपुत्तो वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं.

तेन खो पन समयेन वेसालिका वज्जिपुत्तका भिक्खू तदहुपोसथे कंसपातिं उदकेन पूरेत्वा मज्झे भिक्खुसङ्घस्स ठपेत्वा आगतागते वेसालिके उपासके एवं वदन्ति – ‘‘देथावुसो, सङ्घस्स कहापणम्पि अड्ढम्पि पादम्पि मासकरूपम्पि, भविस्सति सङ्घस्स परिक्खारेन करणीय’’न्ति सब्बं ताव वत्तब्बं, याव ‘‘इमाय पन विनयसङ्गीतिया सत्त भिक्खुसतानि अनूनानि अनधिकानि अहेसुं, तस्मा अयं दुतियसङ्गीति सत्तसतिकाति वुच्चती’’ति.

एवं तस्मिञ्च सन्निपाते द्वादस भिक्खुसतसहस्सानि सन्निपतिंसु आयस्मता यसेन समुस्साहिता. तेसं मज्झे आयस्मता रेवतेन पुट्ठेन सब्बकामित्थेरेन विनयं विस्सज्जेन्तेन तानि दस वत्थूनि विनिच्छितानि, अधिकरणं वूपसमितं. अथ थेरा ‘‘पुन धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामा’’ति तिपिटकधरे पत्तपटिसम्भिदे सत्तसते भिक्खू उच्चिनित्वा वेसालियं वालिकारामे सन्निपतित्वा महाकस्सपत्थेरेन सङ्गायितसदिसमेव सब्बं सासनमलं सोधेत्वा पुन पिटकवसेन निकायवसेन अङ्गवसेन धम्मक्खन्धवसेन च सब्बं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिंसु. अयं सङ्गीति अट्ठहि मासेहि निट्ठिता. या लोके –

सतेहि सत्तहि कता, तेन सत्तसताति च;

पुब्बे कतं उपादाय, दुतियाति च वुच्चतीति.

सा पनायं –

येहि थेरेहि सङ्गीता, सङ्गीति तेसु विस्सुता;

सब्बकामी च साळ्हो च, रेवतो खुज्जसोभितो.

यसो च साणसम्भूतो, एते सद्धिविहारिका;

थेरा आनन्दथेरस्स, दिट्ठपुब्बा तथागतं.

सुमनो वासभगामी च, ञेय्या सद्धिविहारिका;

द्वे इमे अनुरुद्धस्स, दिट्ठपुब्बा तथागतं.

दुतियो पन सङ्गीतो, येहि थेरेहि सङ्गहो;

सब्बेपि पन्नभारा ते, कतकिच्चा अनासवाति.

अयं दुतियसङ्गीति.

एवमिमं दुतियसङ्गीतिं सङ्गायित्वा थेरा ‘‘उप्पज्जिस्सति नु खो अनागतेपि सासनस्स एवरूपं अब्बुद’’न्ति ओलोकयमाना इमं अद्दसंसु – ‘‘इतो वस्ससतस्स उपरि अट्ठारसमे वस्से पाटलिपुत्ते धम्मासोको नाम राजा उप्पज्जित्वा सकलजम्बुदीपे रज्जं कारेस्सति. सो बुद्धसासने पसीदित्वा महन्तं लाभसक्कारं पवत्तयिस्सति. ततो तित्थिया लाभसक्कारं पत्थयमाना सासने पब्बजित्वा सकं सकं दिट्ठिं परिदीपेस्सन्ति. एवं सासने महन्तं अब्बुदं उप्पज्जिस्सती’’ति. अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘किन्नु खो मयं एतस्मिं अब्बुदे उप्पन्ने सम्मुखा भविस्साम, न भविस्सामा’’ति. अथ ते सब्बेव तदा अत्तनो असम्मुखभावं ञत्वा ‘‘को नु खो तं अधिकरणं वूपसमेतुं समत्थो भविस्सती’’ति सकलं मनुस्सलोकं छकामावचरदेवलोकञ्च ओलोकेन्ता न कञ्चि दिस्वा ब्रह्मलोके तिस्सं नाम महाब्रह्मानं अद्दसंसु परित्तायुकं उपरिब्रह्मलोकूपपत्तिया भावितमग्गं. दिस्वान नेसं एतदहोसि – ‘‘सचे मयं एतस्स ब्रह्मुनो मनुस्सलोके निब्बत्तनत्थाय उस्साहं करेय्याम, अद्धा एस मोग्गलिब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं गहेस्सति. ततो च मन्तेहि पलोभितो निक्खमित्वा पब्बजिस्सति. सो एवं पब्बजित्वा सकलं बुद्धवचनं उग्गहेत्वा अधिगतपटिसम्भिदो हुत्वा तित्थिये मद्दित्वा तं अधिकरणं विनिच्छित्वा सासनं पग्गण्हिस्सती’’ति.

ते ब्रह्मलोकं गन्त्वा तिस्सं महाब्रह्मानं एतदवोचुं – ‘‘इतो वस्ससतस्स उपरि अट्ठारसमे वस्से सासने महन्तं अब्बुदं उप्पज्जिस्सति. मयञ्च सकलं मनुस्सलोकं छकामावचरदेवलोकञ्च ओलोकयमाना कञ्चि सासनं पग्गहेतुं समत्थं अदिस्वा ब्रह्मलोकं विचिनन्ता भवन्तमेव अद्दसाम. साधु, सप्पुरिस, मनुस्सलोके निब्बत्तित्वा दसबलस्स सासनं पग्गण्हितुं पटिञ्ञं देही’’ति.

एवं वुत्ते महाब्रह्मा, ‘‘अहं किर सासने उप्पन्नं अब्बुदं सोधेत्वा सासनं पग्गहेतुं समत्थो भविस्सामी’’ति हट्ठपहट्ठो उदग्गुदग्गो हुत्वा, ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा पटिञ्ञं अदासि. थेरा ब्रह्मलोके तं करणीयं तीरेत्वा पुन पच्चागमिंसु.

तेन खो पन समयेन सिग्गवत्थेरो च चण्डवज्जित्थेरो च द्वेपि नवका होन्ति दहरभिक्खू तिपिटकधरा पत्तपटिसम्भिदा खीणासवा, ते तं अधिकरणं न सम्पापुणिंसु. थेरा ‘‘तुम्हे, आवुसो, अम्हाकं इमस्मिं अधिकरणे नो सहायका अहुवत्थ, तेन वो इदं दण्डकम्मं होतु – ‘तिस्सो नाम ब्रह्मा मोग्गलिब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हिस्सति, तं तुम्हाकं एको नीहरित्वा पब्बाजेतु, एको बुद्धवचनं उग्गण्हापेतू’’’ति वत्वा सब्बेपि यावतायुकं ठत्वा –

सब्बकामिप्पभुतयो, तेपि थेरा महिद्धिका;

अग्गिक्खन्धाव लोकम्हि, जलित्वा परिनिब्बुता.

दुतियं सङ्गहं कत्वा, विसोधेत्वान सासनं;

अनागतेपि कत्वान, हेतुं सद्धम्मसुद्धिया.

खीणासवा वसिप्पत्था, पभिन्नपटिसम्भिदा;

अनिच्चतावसं थेरा, तेपि नाम उपागता.

एवं अनिच्चतं जम्मिं, ञत्वा दुरभिसम्भवं;

तं पत्तुं वायमे धीरो, यं निच्चं अमतं पदन्ति.

एत्तावता सब्बाकारेन दुतियसङ्गीतिवण्णना निट्ठिता होति.

दुतियसङ्गीतिकथा निट्ठिता