ततियसङ्गीतिकथा

तिस्सोपि खो महाब्रह्मा ब्रह्मलोकतो चवित्वा मोग्गलिब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं अग्गहेसि. सिग्गवत्थेरोपि तस्स पटिसन्धिग्गहणतो पभुति सत्त वस्सानि ब्राह्मणस्स गेहं पिण्डाय पाविसि. एकदिवसम्पि उळुङ्कमत्तं वा यागुं कटच्छुमत्तं वा भत्तं नालत्थ. सत्तन्नं पन वस्सानं अच्चयेन एकदिवसं ‘‘अतिच्छथ, भन्ते’’ति वचनमत्तं अलत्थ. तंदिवसमेव ब्राह्मणोपि बहिद्धा किञ्चि करणीयं कत्वा आगच्छन्तो पटिपथे थेरं दिस्वा, ‘‘भो पब्बजित, अम्हाकं गेहं अगमित्था’’ति आह. ‘‘आम, ब्राह्मण, अगमिम्हा’’ति. ‘‘अपि किञ्चि लभित्था’’ति? ‘‘आम, ब्राह्मण, लभिम्हा’’ति. सो गेहं गन्त्वा पुच्छि – ‘‘तस्स पब्बजितस्स किञ्चि अदत्था’’ति? ‘‘न किञ्चि अदम्हा’’ति. ब्राह्मणो दुतियदिवसे घरद्वारेयेव निसीदि ‘‘अज्ज पब्बजितं मुसावादेन निग्गहेस्सामी’’ति. थेरो दुतियदिवसे ब्राह्मणस्स घरद्वारं सम्पत्तो. ब्राह्मणो थेरं दिस्वाव एवमाह – ‘‘तुम्हे हिय्यो अम्हाकं गेहे किञ्चि अलद्धायेव ‘लभिम्हा’ति अवोचुत्थ. वट्टति नु खो तुम्हाकं मुसावादो’’ति! थेरो आह – ‘‘मयं, ब्राह्मण, तुम्हाकं गेहे सत्त वस्सानि ‘अतिच्छथा’ति वचनमत्तम्पि अलभित्वा हिय्यो ‘अतिच्छथा’ति वचनमत्तं लभिम्ह; अथेतं पटिसन्थारं उपादाय एवमवोचुम्हा’’ति.

ब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘इमे पटिसन्थारमत्तम्पि लभित्वा ‘लभिम्हा’ति पसंसन्ति, अञ्ञं किञ्चि खादनीयं भोजनीयं लभित्वा कस्मा न पसंसन्ती’’ति पसीदित्वा अत्तनो अत्थाय पटियादितभत्ततो कटच्छुमत्तं भिक्खं तदुपियञ्च ब्यञ्जनं दापेत्वा ‘‘इमं भिक्खं सब्बकालं तुम्हे लभिस्सथा’’ति आह. सो पुनदिवसतो पभुति उपसङ्कमन्तस्स थेरस्स उपसमं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसीदित्वा थेरं निच्चकालं अत्तनो घरे भत्तविस्सग्गकरणत्थाय याचि. थेरो अधिवासेत्वा दिवसे दिवसे भत्तकिच्चं कत्वा गच्छन्तो थोकं थोकं बुद्धवचनं कथेत्वा गच्छति. सोपि खो माणवको सोळसवस्सुद्देसिकोयेव तिण्णं वेदानं पारगू अहोसि. ब्रह्मलोकतो आगतसुद्धसत्तस्स आसने वा सयने वा अञ्ञो कोचि निसज्जिता वा निपज्जिता वा नत्थि. सो यदा आचरियघरं गच्छति, तदास्स मञ्चपीठं सेतेन वत्थेन पटिच्छादेत्वा लग्गेत्वा ठपेन्ति. थेरो चिन्तेसि – ‘‘समयो दानि माणवकं पब्बाजेतुं, चिरञ्च मे इधागच्छन्तस्स, न च काचि माणवकेन सद्धिं कथा उप्पज्जति. हन्द दानि इमिना उपायेन पल्लङ्कं निस्साय उप्पज्जिस्सती’’ति गेहं गन्त्वा यथा तस्मिं गेहे ठपेत्वा माणवकस्स पल्लङ्कं अञ्ञं न किञ्चि आसनं दिस्सति तथा अधिट्ठासि. ब्राह्मणस्स गेहजनो थेरं दिस्वा अञ्ञं किञ्चि आसनं अपस्सन्तो माणवकस्स पल्लङ्कं अत्थरित्वा थेरस्स अदासि. निसीदि थेरो पल्लङ्के. माणवकोपि खो तङ्खणञ्ञेव आचरियघरा आगम्म थेरं अत्तनो पल्लङ्के निसिन्नं दिस्वा कुपितो अनत्तमनो ‘‘को मम पल्लङ्कं समणस्स पञ्ञपेसी’’ति आह.

थेरो भत्तकिच्चं कत्वा वूपसन्ते माणवकस्स चण्डिक्कभावे एवमाह – ‘‘किं पन त्वं, माणवक, किञ्चि मन्तं जानासी’’ति? माणवको ‘‘भो पब्बजित, मयि दानि मन्ते अजानन्ते अञ्ञे के जानिस्सन्ती’’ति वत्वा, थेरं पुच्छि – ‘‘तुम्हे पन मन्तं जानाथा’’ति? ‘‘पुच्छ, माणवक, पुच्छित्वा सक्का जानितु’’न्ति. अथ खो माणवको तीसु वेदेसु सनिघण्डुकेटुभेसु साक्खरप्पभेदेसु इतिहासपञ्चमेसु यानि यानि गण्ठिट्ठानानि, येसं येसं नयं नेव अत्तना पस्सति नापिस्स आचरियो अद्दस, तेसु तेसु थेरं पुच्छि. थेरो ‘‘पकतियापि तिण्णं वेदानं पारगू, इदानि पन पटिसम्भिदाप्पत्तो, तेनस्स नत्थि तेसं पञ्हानं विस्सज्जने भारो’’ति तावदेव ते पञ्हे विस्सज्जेत्वा माणवकं आह – ‘‘माणवक, अहं तया बहुं पुच्छितो; अहम्पि दानि तं एकं पञ्हं पुच्छामि, ब्याकरिस्ससि मे’’ति? ‘‘आम, भो पब्बजित, पुच्छ ब्याकरिस्सामी’’ति. थेरो चित्तयमके इमं पञ्हं पुच्छि –

‘‘यस्स चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति तस्स चित्तं निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सति; यस्स वा पन चित्तं निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सति तस्स चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झती’’ति?

माणवो उद्धं वा अधो वा हरितुं असक्कोन्तो ‘‘किं नाम, भो पब्बजित, इद’’न्ति आह. ‘‘बुद्धमन्तो नामायं, माणवा’’ति. ‘‘सक्का पनायं, भो, मय्हम्पि दातु’’न्ति. ‘‘सक्का माणव, अम्हेहि गहितपब्बज्जं गण्हन्तस्स दातु’’न्ति. ततो माणवो मातापितरो उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘अयं पब्बजितो बुद्धमन्तं नाम जानाति, न च अत्तनो सन्तिके अपब्बजितस्स देति, अहं एतस्स सन्तिके पब्बजित्वा मन्तं उग्गण्हिस्सामी’’ति.

अथस्स मातापितरो ‘‘पब्बजित्वापि नो पुत्तो मन्ते गण्हतु, गहेत्वा पुनागमिस्सती’’ति मञ्ञमाना ‘‘उग्गण्ह, पुत्ता’’ति अनुजानिंसु. थेरो दारकं पब्बाजेत्वा द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं ताव आचिक्खि. सो तत्थ परिकम्मं करोन्तो नचिरस्सेव सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ततो थेरो चिन्तेसि – ‘‘सामणेरो सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, अभब्बो दानि सासनतो निवत्तितुं. सचे पनस्साहं कम्मट्ठानं वड्ढेत्वा कथेय्यं, अरहत्तं पापुणेय्य, अप्पोस्सुक्को भवेय्य बुद्धवचनं गहेतुं, समयो दानि नं चण्डवज्जित्थेरस्स सन्तिकं पेसेतु’’न्ति. ततो आह – ‘‘एहि त्वं, सामणेर, थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा बुद्धवचनं उग्गण्ह. मम वचनेन तञ्च आरोग्यं पुच्छ; एवञ्च वदेहि – ‘उपज्झायो मं, भन्ते, तुम्हाकं सन्तिकं पहिणी’ति. ‘को नाम ते उपज्झायो’ति च वुत्ते ‘सिग्गवत्थेरो नाम, भन्ते’ति वदेय्यासि. ‘अहं को नामा’ति वुत्ते एवं वदेय्यासि – ‘मम उपज्झायो, भन्ते, तुम्हाकं नामं जानाती’’’ति.

‘‘एवं, भन्ते’’ति खो तिस्सो सामणेरो थेरं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा अनुपुब्बेन चण्डवज्जित्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. थेरो सामणेरं पुच्छि – ‘‘कुतो आगतोसी’’ति? ‘‘उपज्झायो मं, भन्ते, तुम्हाकं सन्तिकं पहिणी’’ति. ‘‘को नाम ते उपज्झायो’’ति? ‘‘सिग्गवत्थेरो नाम, भन्ते’’ति. ‘‘अहं को नामा’’ति? ‘‘मम उपज्झायो, भन्ते, तुम्हाकं नामं जानाती’’ति. ‘‘पत्तचीवरं दानि पटिसामेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति सामणेरो पत्तचीवरं पटिसामेत्वा पुनदिवसे परिवेणं सम्मज्जित्वा उदकदन्तपोनं उपट्ठापेसि. थेरो तस्स सम्मज्जितट्ठानं पुन सम्मज्जि. तं उदकं छड्डेत्वा अञ्ञं उदकं आहरि. तञ्च दन्तकट्ठं अपनेत्वा अञ्ञं दन्तकट्ठं गण्हि. एवं सत्त दिवसानि कत्वा सत्तमे दिवसे पुन पुच्छि. सामणेरो पुनपि पुब्बे कथितसदिसमेव कथेसि. थेरो ‘‘सो वतायं ब्राह्मणो’’ति सञ्जानित्वा ‘‘किमत्थं आगतोसी’’ति आह. ‘‘बुद्धवचनं उग्गण्हत्थाय, भन्ते’’ति. थेरो ‘‘उग्गण्ह दानि, सामणेरा’’ति वत्वा पुन दिवसतो पभुति बुद्धवचनं पट्ठपेसि. तिस्सो सामणेरोव हुत्वा, ठपेत्वा विनयपिटकं सब्बं बुद्धवचनं उग्गण्हि सद्धिं अट्ठकथाय. उपसम्पन्नकाले पन अवस्सिकोव समानो तिपिटकधरो अहोसि. आचरियुपज्झाया मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरस्स हत्थे सकलं बुद्धवचनं पतिट्ठापेत्वा यावतायुकं ठत्वा परिनिब्बायिंसु. मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरोपि अपरेन समयेन कम्मट्ठानं वड्ढेत्वा अरहत्तप्पत्तो बहूनं धम्मविनयं वाचेसि.

तेन खो पन समयेन बिन्दुसारस्स रञ्ञो एकसतपुत्ता अहेसुं. ते सब्बे असोको अत्तना सद्धिं एकमातिकं तिस्सकुमारं ठपेत्वा घातेसि. घातेन्तो च चत्तारि वस्सानि अनभिसित्तोव रज्जं कारेत्वा चतुन्नं वस्सानं अच्चयेन तथागतस्स परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि अट्ठारसमे वस्से सकलजम्बुदीपे एकरज्जाभिसेकं पापुणि. अभिसेकानुभावेन चस्स इमा राजिद्धियो आगता – महापथविया हेट्ठा योजनप्पमाणे आणा पवत्तति; तथा उपरि आकासे अनोतत्तदहतो अट्ठहि काजेहि सोळस पानीयघटे दिवसे दिवसे देवता आहरन्ति, यतो सासने उप्पन्नसद्धो हुत्वा अट्ठ घटे भिक्खुसङ्घस्स अदासि, द्वे घटे सट्ठिमत्तानं तिपिटकधरभिक्खूनं, द्वे घटे अग्गमहेसिया असन्धिमित्ताय, चत्तारो घटे अत्तना परिभुञ्जि; देवताएव हिमवन्ते नागलतादन्तकट्ठं नाम अत्थि सिनिद्धं मुदुकं रसवन्तं तं दिवसे दिवसे आहरन्ति, येन रञ्ञो च महेसिया च सोळसन्नञ्च नाटकित्थिसहस्सानं सट्ठिमत्तानञ्च भिक्खुसहस्सानं देवसिकं दन्तपोनकिच्चं निप्पज्जति. देवसिकमेव चस्स देवता अगदामलकं अगदहरीतकं सुवण्णवण्णञ्च गन्धरससम्पन्नं अम्बपक्कं आहरन्ति. तथा छद्दन्तदहतो पञ्चवण्णनिवासनपावुरणं पीतकवण्णहत्थपुच्छनपटकं दिब्बञ्च पानकं आहरन्ति. देवसिकमेव पनस्स न्हानगन्धं अनुविलेपनगन्धं पारुपनत्थाय असुत्तमयिकं सुमनपुप्फपटं महारहञ्च अञ्जनं नागभवनतो नागराजानो आहरन्ति. छद्दन्तदहेव उट्ठितस्स सालिनो नव वाहसहस्सानि दिवसे दिवसे सुका आहरन्ति. मूसिका नित्थुसकणे करोन्ति, एकोपि खण्डतण्डुलो न होति, रञ्ञो सब्बट्ठानेसु अयमेव तण्डुलो परिभोगं गच्छति. मधुमक्खिका मधुं करोन्ति. कम्मारसालासु अच्छा कूटं पहरन्ति. करवीकसकुणा आगन्त्वा मधुरस्सरं विकूजन्ता रञ्ञो बलिकम्मं करोन्ति.

इमाहि इद्धीहि समन्नागतो राजा एकदिवसं सुवण्णसङ्खलिकबन्धनं पेसेत्वा चतुन्नं बुद्धानं अधिगतरूपदस्सनं कप्पायुकं काळं नाम नागराजानं आनयित्वा सेतच्छत्तस्स हेट्ठा महारहे पल्लङ्के निसीदापेत्वा अनेकसतवण्णेहि जलज थलजपुप्फेहि सुवण्णपुप्फेहि च पूजं कत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितेहि सोळसहि नाटकित्थिसहस्सेहि समन्ततो परिक्खिपित्वा ‘‘अनन्तञाणस्स ताव मे सद्धम्मवरचक्कवत्तिनो सम्मासम्बुद्धस्स रूपं इमेसं अक्खीनं आपाथं करोही’’ति वत्वा तेन निम्मितं सकलसरीरविप्पकिण्णपुञ्ञप्पभावनिब्बत्तासीतानुब्यञ्जनपटिमण्डितद्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणसस्सिरीकताय विकसितकमलुप्पलपुण्डरीकपटिमण्डितमिव सलिलतलं तारागणरस्मिजालविसदविप्फुरितसोभासमुज्जलितमिव गगनतलं नीलपीतलोहितादिभेदविचित्रवण्णरंसिविनद्धब्यामप्पभापरिक्खेपविलासिताय सञ्चाप्पभानुरागइन्दधनुविज्जुलतापरिक्खित्तमिव कनकगिरिसिखरं नानाविरागविमलकेतुमालासमुज्जलितचारुमत्थकसोभं नयनरसायतनमिव ब्रह्मदेवमनुजनागयक्खगणानं बुद्धरूपं पस्सन्तो सत्त दिवसानि अक्खिपूजं नाम अकासि.

राजा किर अभिसेकं पापुणित्वा तीणियेव संवच्छरानि बाहिरकपासण्डं परिग्गण्हि. चतुत्थे संवच्छरे बुद्धसासने पसीदि. तस्स किर पिता बिन्दुसारो ब्राह्मणभत्तो अहोसि, सो ब्राह्मणानञ्च ब्राह्मणजातियपासण्डानञ्च पण्डरङ्गपरिब्बाजकादीनं सट्ठिसहस्समत्तानं निच्चभत्तं पट्ठपेसि. असोकोपि पितरा पवत्तितं दानं अत्तनो अन्तेपुरे तथेव ददमानो एकदिवसं सीहपञ्जरे ठितो ते उपसमपरिबाहिरेन आचारेन भुञ्जमाने असंयतिन्द्रिये अविनीतइरियापथे दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘ईदिसं दानं उपपरिक्खित्वा युत्तट्ठाने दातुं वट्टती’’ति. एवं चिन्तेत्वा अमच्चे आह – ‘‘गच्छथ, भणे, अत्तनो अत्तनो साधुसम्मते समणब्राह्मणे अन्तेपुरं अतिहरथ, दानं दस्सामा’’ति. अमच्चा ‘‘साधु, देवा’’ति रञ्ञो पटिस्सुणित्वा ते ते पण्डरङ्गपरिब्बाजकाजीवकनिगण्ठादयो आनेत्वा ‘‘इमे, महाराज, अम्हाकं अरहन्तो’’ति आहंसु.

अथ राजा अन्तेपुरे उच्चावचानि आसनानि पञ्ञपेत्वा ‘‘आगच्छन्तू’’ति वत्वा आगतागते आह – ‘‘अत्तनो अत्तनो पतिरूपे आसने निसीदथा’’ति. तेसु एकच्चे भद्दपीठकेसु, एकच्चे फलकपीठकेसु निसीदिंसु. ते दिस्वा राजा ‘‘नत्थि नेसं अन्तो सारो’’ति ञत्वा तेसं अनुरूपं खादनीयं भोजनीयं दत्वा उय्योजेसि.

एवं गच्छन्ते काले एकदिवसं राजा सीहपञ्जरे ठितो अद्दस निग्रोधसामणेरं राजङ्गणेन गच्छन्तं दन्तं गुत्तं सन्तिन्द्रियं इरियापथसम्पन्नं. को पनायं निग्रोधो नाम? बिन्दुसाररञ्ञो जेट्ठपुत्तस्स सुमनराजकुमारस्स पुत्तो.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

बिन्दुसाररञ्ञो किर दुब्बलकालेयेव असोककुमारो अत्तना लद्धं उज्जेनीरज्जं पहाय आगन्त्वा सब्बनगरं अत्तनो हत्थगतं कत्वा सुमनराजकुमारं अग्गहेसि. तंदिवसमेव सुमनस्स राजकुमारस्स सुमना नाम देवी परिपुण्णगब्भा अहोसि. सा अञ्ञातकवेसेन निक्खमित्वा अविदूरे अञ्ञतरं चण्डालगामं सन्धाय गच्छन्ती जेट्ठकचण्डालस्स गेहतो अविदूरे अञ्ञतरस्मिं निग्रोधरुक्खे अधिवत्थाय देवताय ‘‘इतो एहि, सुमने’’ति वदन्तिया सद्दं सुत्वा तस्सा समीपं गता. देवता अत्तनो आनुभावेन एकं सालं निम्मिनित्वा ‘‘एत्थ वसाही’’ति अदासि. सा तं सालं पाविसि. गतदिवसेयेव च पुत्तं विजायि. सा तस्स निग्रोधदेवताय परिग्गहितत्ता ‘‘निग्रोधो’’ त्वेव नामं अकासि. जेट्ठकचण्डालो दिट्ठदिवसतो पभुति तं अत्तनो सामिधीतरं विय मञ्ञमानो निबद्धवत्तं पट्ठपेसि. राजधीता तत्थ सत्त वस्सानि वसि. निग्रोधकुमारोपि सत्तवस्सिको जातो. तदा महावरुणत्थेरो नाम एको अरहा दारकस्स हेतुसम्पदं दिस्वा रक्खित्वा तत्थ विहरमानो ‘‘सत्तवस्सिको दानि दारको, कालो नं पब्बाजेतु’’न्ति चिन्तेत्वा राजधीताय आरोचापेत्वा निग्रोधकुमारं पब्बाजेसि. कुमारो खुरग्गेयेव अरहत्तं पापुणि. सो एकदिवसं पातोव सरीरं जग्गित्वा आचरियुपज्झायवत्तं कत्वा पत्तचीवरमादाय ‘‘मातुउपासिकाय गेहद्वारं गच्छामी’’ति निक्खमि. मातुनिवासनट्ठानञ्चस्स दक्खिणद्वारेन नगरं पविसित्वा नगरमज्झेन गन्त्वा पाचीनद्वारेन निक्खमित्वा गन्तब्बं होति.

तेन च समयेन असोको धम्मराजा पाचीनदिसाभिमुखो सीहपञ्जरे चङ्कमति. तङ्खणञ्ञेव निग्रोधो राजङ्गणं सम्पापुणि सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो युगमत्तं पेक्खमानो. तेन वुत्तं – ‘‘एकदिवसं राजा सीहपञ्जरे ठितो अद्दस निग्रोधसामणेरं राजङ्गणेन गच्छन्तं दन्तं गुत्तं सन्तिन्द्रियं इरियापथसम्पन्न’’न्ति. दिस्वा पनस्स एतदहोसि – ‘‘अयं जनो सब्बोपि विक्खित्तचित्तो भन्तमिगप्पटिभागो. अयं पन दारको अविक्खित्तचित्तो अतिविय चस्स आलोकितविलोकितं समिञ्जनपसारणञ्च सोभति. अद्धा एतस्स अब्भन्तरे लोकुत्तरधम्मो भविस्सती’’ति रञ्ञो सह दस्सनेनेव सामणेरे चित्तं पसीदि, पेमं सण्ठहि. कस्मा? पुब्बे हि किर पुञ्ञकरणकाले एस रञ्ञो जेट्ठभाता वाणिजको अहोसि. वुत्तम्पि हेतं –

‘‘पुब्बे व सन्निवासेन, पच्चुप्पन्नहितेन वा;

एवं तं जायते पेमं, उप्पलं व यथोदके’’ति. (जा. १.२.१७४);

अथ राजा सञ्जातपेमो सबहुमानो ‘‘एतं सामणेरं पक्कोसथा’’ति अमच्चे पेसेसि. ‘‘ते अतिचिरायन्ती’’ति पुन द्वे तयो पेसेसि – ‘‘तुरितं आगच्छतू’’ति. सामणेरो अत्तनो पकतिया एव अगमासि. राजा पतिरूपमासनं ञत्वा ‘‘निसीदथा’’ति आह. सो इतो चितो च विलोकेत्वा ‘‘नत्थि दानि अञ्ञे भिक्खू’’ति समुस्सितसेतच्छत्तं राजपल्लङ्कं उपसङ्कमित्वा पत्तग्गहणत्थाय रञ्ञो आकारं दस्सेसि. राजा तं पल्लङ्कसमीपं उपगच्छन्तंयेव दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अज्जेव दानि अयं सामणेरो इमस्स गेहस्स सामिको भविस्सती’’ति सामणेरो रञ्ञो हत्थे पत्तं दत्वा पल्लङ्कं अभिरुहित्वा निसीदि. राजा अत्तनो अत्थाय सम्पादितं सब्बं यागुखज्जकभत्तविकतिं उपनामेसि. सामणेरो अत्तनो यापनीयमत्तकमेव सम्पटिच्छि. भत्तकिच्चावसाने राजा आह – ‘‘सत्थारा तुम्हाकं दिन्नोवादं जानाथा’’ति? ‘‘जानामि, महाराज, एकदेसेना’’ति. ‘‘तात, मय्हम्पि नं कथेही’’ति. ‘‘साधु, महाराजा’’ति रञ्ञो अनुरूपं धम्मपदे अप्पमादवग्गं अनुमोदनत्थाय अभासि.

राजा पन ‘‘अप्पमादो अमतपदं, पमादो मच्चुनो पद’’न्ति सुत्वाव ‘‘अञ्ञातं, तात, परियोसापेही’’ति आह. अनुमोदनावसाने च ‘‘अट्ठ ते, तात, धुवभत्तानि दम्मी’’ति आह. सामणेरो आह – ‘‘एतानि अहं उपज्झायस्स दम्मि, महाराजा’’ति. ‘‘को अयं, तात, उपज्झायो नामा’’ति? ‘‘वज्जावज्जं दिस्वा चोदेता सारेता च, महाराजा’’ति. ‘‘अञ्ञानिपि ते, तात, अट्ठ दम्मी’’ति. ‘‘एतानि आचरियस्स दम्मि, महाराजा’’ति. ‘‘को अयं, तात, आचरियो नामा’’ति? ‘‘इमस्मिं सासने सिक्खितब्बकधम्मेसु पतिट्ठापेता, महाराजा’’ति. ‘‘साधु, तात, अञ्ञानिपि ते अट्ठ दम्मी’’ति. ‘‘एतानिपि भिक्खुसङ्घस्स दम्मि, महाराजा’’ति. ‘‘को अयं, तात, भिक्खुसङ्घो नामा’’ति? ‘‘यं निस्साय, महाराज, अम्हाकं आचरियुपज्झायानञ्च मम च पब्बज्जा च उपसम्पदा चा’’ति. राजा भिय्योसो मत्ताय तुट्ठचित्तो आह – ‘‘अञ्ञानिपि ते, तात, अट्ठ दम्मी’’ति. सामणेरो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पुनदिवसे द्वत्तिंस भिक्खू गहेत्वा राजन्तेपुरं पविसित्वा भत्तकिच्चमकासि. राजा ‘‘अञ्ञेपि द्वत्तिंस भिक्खू तुम्हेहि सद्धिं स्वे भिक्खं गण्हन्तू’’ति एतेनेव उपायेन दिवसे दिवसे वड्ढापेन्तो सट्ठिसहस्सानं ब्राह्मणपरिब्बाजकादीनं भत्तं उपच्छिन्दित्वा अन्तोनिवेसने सट्ठिसहस्सानं भिक्खूनं निच्चभत्तं पट्ठपेसि निग्रोधत्थेरे गतेनेव पसादेन. निग्रोधत्थेरोपि राजानं सपरिसं तीसु सरणेसु पञ्चसु च सीलेसु पतिट्ठापेत्वा बुद्धसासने पोथुज्जनिकेन पसादेन अचलप्पसादं कत्वा पतिट्ठापेसि. पुन राजा असोकारामं नाम महाविहारं कारेत्वा सट्ठिसहस्सानं भिक्खूनं निच्चभत्तं पट्ठपेसि. सकलजम्बुदीपे चतुरासीतिया नगरसहस्सेसु चतुरासीतिविहारसहस्सानि कारापेसि चतुरासीतिसहस्सचेतियपटिमण्डितानि धम्मेनेव, नो अधम्मेन.

एकदिवसं किर राजा असोकारामे महादानं दत्वा सट्ठिसहस्सभिक्खुसङ्घस्स मज्झे निसज्ज सङ्घं चतूहि पच्चयेहि पवारेत्वा इमं पञ्हं पुच्छि – ‘‘भन्ते, भगवता देसितधम्मो नाम कित्तको होती’’ति? ‘‘अङ्गतो, महाराज, नवङ्गानि, खन्धतो चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति. राजा धम्मे पसीदित्वा ‘‘एकेकं धम्मक्खन्धं एकेकविहारेन पूजेस्सामी’’ति एकदिवसमेव छन्नवुतिकोटिधनं विसज्जेत्वा अमच्चे आणापेसि – ‘‘एथ, भणे, एकमेकस्मिं नगरे एकमेकं विहारं कारापेन्ता चतुरासीतिया नगरसहस्सेसु चतुरासीतिविहारसहस्सानि कारापेथा’’ति. सयञ्च असोकारामे असोकमहाविहारत्थाय कम्मं पट्ठपेसि. सङ्घो इन्दगुत्तत्थेरं नाम महिद्धिकं महानुभावं खीणासवं नवकम्माधिट्ठायकं अदासि. थेरो यं यं न निट्ठाति तं तं अत्तनो आनुभावेन निट्ठापेसि. एवम्पि तीहि संवच्छरेहि विहारकम्मं निट्ठापेसि. एकदिवसमेव सब्बनगरेहि पण्णानि आगमिंसु.

अमच्चा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘निट्ठितानि, देव, चतुरासीतिविहारसहस्सानी’’ति. राजा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘इतो सत्तन्नं दिवसानं अच्चयेन विहारमहो भविस्सति. सब्बे अट्ठ सीलङ्गानि समादियित्वा अन्तोनगरे च बहिनगरे च विहारमहं पटियादेन्तू’’ति. ततो सत्तन्नं दिवसानं अच्चयेन सब्बालङ्कारविभूसिताय अनेकसतसहस्ससङ्ख्याय चतुरङ्गिनिया सेनाय परिवुतो देवलोके अमरवतिया राजधानिया सिरितो अधिकतरसस्सिरीकं विय नगरं कातुकामेन उस्साहजातेन महाजनेन अलङ्कतपटियत्तं नगरं अनुविचरन्तो विहारं गन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स मज्झे अट्ठासि.

तस्मिञ्च खणे सन्निपतिता असीति भिक्खुकोटियो अहेसुं, भिक्खुनीनञ्च छन्नवुतिसतसहस्सानि. तत्थ खीणासवभिक्खूयेव सतसहस्ससङ्ख्या अहेसुं. तेसं एतदहोसि – ‘‘सचे राजा अत्तनो अधिकारं अनवसेसं पस्सेय्य अतिविय बुद्धसासने पसीदेय्या’’ति. ततो लोकविवरणं नाम पाटिहारियं अकंसु. राजा असोकारामे ठितोव चतुद्दिसा अनुविलोकेन्तो समन्ततो समुद्दपरियन्तं जम्बुदीपं पस्सति चतुरासीतिञ्च विहारसहस्सानि उळाराय विहारमहपूजाय विरोचमानानि. सो तं विभूतिं पस्समानो उळारेन पीतिपामोज्जेन समन्नागतो ‘‘अत्थि पन अञ्ञस्सपि कस्सचि एवरूपं पीतिपामोज्जं उप्पन्नपुब्ब’’न्ति चिन्तेन्तो भिक्खुसङ्घं पुच्छि – ‘‘भन्ते, अम्हाकं लोकनाथस्स दसबलस्स सासने को महापरिच्चागं परिच्चजि. कस्स परिच्चागो महन्तोति? भिक्खुसङ्घो मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरस्स भारं अकासि. थेरो आह – ‘‘महाराज, दसबलस्स सासने पच्चयदायको नाम तया सदिसो धरमानेपि तथागते न कोचि अहोसि, तवेव परिच्चागो महा’’ति. राजा थेरस्स वचनं सुत्वा उळारेन पीतिपामोज्जेन निरन्तरं फुट्ठसरीरो हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘नत्थि किर मया सदिसो पच्चयदायको, मय्हं किर परिच्चागो महा, अहं किर देय्यधम्मेन सासनं पग्गण्हामि. किं पनाहं एवं सति सासनस्स दायादो होमि, न होमी’’ति. ततो भिक्खुसङ्घं पुच्छि – ‘‘भवामि नु खो अहं, भन्ते, सासनस्स दायादो’’ति?

ततो मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो रञ्ञो इदं वचनं सुत्वा राजपुत्तस्स महिन्दस्स उपनिस्सयसम्पत्तिं सम्पस्समानो ‘‘सचे अयं कुमारो पब्बजिस्सति सासनस्स अतिविय वुड्ढि भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा राजानं एतदवोच – ‘‘न खो, महाराज, एत्तावता सासनस्स दायादो होति; अपिच खो पच्चयदायकोति वा उपट्ठाकोति वा सङ्ख्यं गच्छति. योपि हि, महाराज, पथवितो याव ब्रह्मलोकपरिमाणं पच्चयरासिं ददेय्य सोपि ‘सासने दायादो’ति सङ्ख्यं न गच्छती’’ति. ‘‘अथ कथं चरहि, भन्ते, सासनस्स दायादो होती’’ति? ‘‘यो हि कोचि, महाराज, अड्ढो वा दलिद्दो वा अत्तनो ओरसं पुत्तं पब्बाजेति – अयं वुच्चति, महाराज, दायादो सासनस्सा’’ति.

एवं वुत्ते असोको राजा ‘‘अहं किर एवरूपं परिच्चागं कत्वापि नेव सासनस्स दायादभावं पत्तो’’ति सासने दायादभावं पत्थयमानो इतो चितो च विलोकेत्वा अद्दस महिन्दकुमारं अविदूरे ठितं. दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘किञ्चापि अहं इमं कुमारं तिस्सकुमारस्स पब्बजितकालतो पभुति ओपरज्जे ठपेतुकामो, अथ खो ओपरज्जतोपि पब्बज्जाव उत्तमा’’ति. ततो कुमारं आह – ‘‘सक्खसि त्वं, तात, पब्बजितु’’न्ति? कुमारो पकतियापि तिस्सकुमारस्स पब्बजितकालतो पभुति पब्बजितुकामोव रञ्ञो वचनं सुत्वा अतिविय पामोज्जजातो हुत्वा आह – ‘‘पब्बजामि, देव, मं पब्बाजेत्वा तुम्हे सासनदायादा होथा’’ति.

तेन च समयेन राजधीता सङ्घमित्तापि तस्मिंयेव ठाने ठिता होति. तस्सा च सामिको अग्गिब्रह्मा नाम कुमारो युवराजेन तिस्सकुमारेन सद्धिं पब्बजितो होति. राजा तं दिस्वा आह – ‘‘त्वम्पि, अम्म, पब्बजितुं सक्खसी’’ति? ‘‘साधु, तात, सक्कोमी’’ति. राजा पुत्तानं मनं लभित्वा पहट्ठचित्तो भिक्खुसङ्घं एतदवोच – ‘‘भन्ते, इमे दारके पब्बाजेत्वा मं सासने दायादं करोथा’’ति. सङ्घो रञ्ञो वचनं सम्पटिच्छित्वा कुमारं मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेन उपज्झायेन महादेवत्थेरेन च आचरियेन पब्बाजेसि. मज्झन्तिकत्थेरेन आचरियेन उपसम्पादेसि. तदा किर कुमारो परिपुण्णवीसतिवस्सोव होति. सो तस्मिंयेव उपसम्पदसीममण्डले सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. सङ्घमित्तायपि राजधीताय आचरिया आयुपालित्थेरी नाम, उपज्झाया पन धम्मपालित्थेरी नाम अहोसि. तदा सङ्घमित्ता अट्ठारसवस्सा होति. तं पब्बजितमत्तं तस्मिंयेव सीममण्डले सिक्खाय पतिट्ठापेसुं. उभिन्नं पब्बजितकाले राजा छब्बस्साभिसेको होति.

अथ महिन्दत्थेरो उपसम्पन्नकालतो पभुति अत्तनो उपज्झायस्सेव सन्तिके धम्मञ्च विनयञ्च परियापुणन्तो द्वेपि सङ्गीतियो आरूळ्हं तिपिटकसङ्गहितं साट्ठकथं सब्बं थेरवादं तिण्णं वस्सानं अब्भन्तरे उग्गहेत्वा अत्तनो उपज्झायस्स अन्तेवासिकानं सहस्समत्तानं भिक्खूनं पामोक्खो अहोसि. तदा असोको धम्मराजा नववस्साभिसेको होति. रञ्ञो पन अट्ठवस्साभिसेककालेयेव कोन्तपुत्ततिस्सत्थेरो ब्याधिपटिकम्मत्थं भिक्खाचारवत्तेन आहिण्डन्तो पसतमत्तं सप्पिं अलभित्वा ब्याधिबलेन परिक्खीणायुसङ्खारो भिक्खुसङ्घं अप्पमादेन ओवदित्वा आकासे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा परिनिब्बायि. राजा तं पवत्तिं सुत्वा थेरस्स सक्कारं कत्वा ‘‘मयि नाम रज्जं कारेन्ते एवं भिक्खूनं पच्चया दुल्लभा’’ति नगरस्स चतूसु द्वारेसु पोक्खरणियो कारापेत्वा भेसज्जस्स पूरापेत्वा दापेसि.

तेन किर समयेन पाटलिपुत्तस्स चतूसु द्वारेसु चत्तारि सतसहस्सानि, सभायं सतसहस्सन्ति दिवसे दिवसे पञ्चसतसहस्सानि रञ्ञो उप्पज्जन्ति. ततो राजा निग्रोधत्थेरस्स देवसिकं सतसहस्सं विसज्जेसि. बुद्धस्स चेतिये गन्धमालादीहि पूजनत्थाय सतसहस्सं. धम्मस्स सतसहस्सं, तं धम्मधरानं बहुस्सुतानं चतुपच्चयत्थाय उपनीयति. सङ्घस्स सतसहस्सं, चतूसु द्वारेसु भेसज्जत्थाय सतसहस्सं. एवं सासने उळारो लाभसक्कारो निब्बत्ति.

तित्थिया परिहीनलाभसक्कारा अन्तमसो घासच्छादनम्पि अलभन्ता लाभसक्कारं पत्थयमाना सासने पब्बजित्वा सकानि सकानि दिट्ठिगतानि ‘‘अयं धम्मो, अयं विनयो’’ति दीपेन्ति. पब्बज्जं अलभमानापि सयमेव मुण्डेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा विहारेसु विचरन्ता उपोसथम्पि पवारणम्पि सङ्घकम्मम्पि गणकम्मम्पि पविसन्ति. भिक्खू तेहि सद्धिं उपोसथं न करोन्ति. तदा मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो ‘‘उप्पन्नं दानि इदं अधिकरणं, तं नचिरस्सेव कक्खळं भविस्सति. न खो पनेतं सक्का इमेसं मज्झे वसन्तेन वूपसमेतु’’न्ति महिन्दत्थेरस्स गणं नीय्यातेत्वा अत्तना फासुविहारेन विहरितुकामो अहोगङ्गपब्बतं अगमासि. तेपि खो तित्थिया भिक्खुसङ्घेन धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन निग्गय्हमानापि धम्मविनयानुलोमाय पटिपत्तिया असण्ठहन्ता अनेकरूपं सासनस्स अब्बुदञ्च मलञ्च कण्टकञ्च समुट्ठापेसुं. केचि अग्गिं परिचरन्ति, केचि पञ्चातपेन तापेन्ति, केचि आदिच्चं अनुपरिवत्तन्ति, केचि ‘‘धम्मञ्च विनयञ्च वोभिन्दिस्सामा’’ति पग्गण्हिंसु. तदा भिक्खुसङ्घो न तेहि सद्धिं उपोसथं वा पवारणं वा अकासि. असोकारामे सत्तवस्सानि उपोसथो उपच्छिज्जि. रञ्ञोपि एतमत्थं आरोचेसुं. राजा एकं अमच्चं आणापेसि – ‘‘विहारं गन्त्वा अधिकरणं वूपसमेत्वा उपोसथं कारापेही’’ति. अमच्चो राजानं पटिपुच्छितुं अविसहन्तो अञ्ञे अमच्चे उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘राजा मं ‘विहारं गन्त्वा अधिकरणं वूपसमेत्वा उपोसथं कारापेही’ति पहिणि. कथं नु खो अधिकरणं वूपसम्मती’’ति? ते आहंसु – ‘‘मयं एवं सल्लक्खेम – ‘यथा नाम पच्चन्तं वूपसमेन्ता चोरे घातेन्ति, एवमेव ये उपोसथं न करोन्ति, ते मारेतुकामो राजा भविस्सती’’’ति. अथ सो अमच्चो विहारं गन्त्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातेत्वा आह – ‘‘अहं रञ्ञा ‘उपोसथं कारापेही’ति पेसितो. करोथ दानि, भन्ते, उपोसथ’’न्ति. भिक्खू ‘‘न मयं तित्थियेहि सद्धिं उपोसथं करोमा’’ति आहंसु. अथ अमच्चो थेरासनतो पट्ठाय असिना सीसानि पातेतुं आरद्धो.

अद्दसा खो तिस्सत्थेरो तं अमच्चं तथा विप्पटिपन्नं. तिस्सत्थेरो नाम न यो वा सो वा, रञ्ञो एकमातिको भाता तिस्सकुमारो नाम, तं किर राजा पत्ताभिसेको ओपरज्जे ठपेसि. सो एकदिवसं वनचारं गतो अद्दस महन्तं मिगसङ्घं चित्तकीळाय कीळन्तं. दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘इमे ताव तिणभक्खा मिगा एवं कीळन्ति, इमे पन समणा राजकुले पणीतानि भोजनानि भुञ्जित्वा मुदुकासु सेय्यासु सयमाना किं नाम कीळितं न कीळिस्सन्ती’’ति! सो ततो आगन्त्वा इमं अत्तनो वितक्कं रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘अट्ठाने कुक्कुच्चायितं कुमारेन! हन्द, नं एवं सञ्ञापेस्सामी’’ति एकदिवसं केनचि कारणेन कुद्धो विय हुत्वा ‘‘एहि सत्तदिवसेन रज्जं सम्पटिच्छ, ततो तं घातेस्सामी’’ति मरणभयेन तज्जेत्वा तमत्थं सञ्ञापेसि. सो किर कुमारो ‘‘सत्तमे मं दिवसे मारेस्सती’’ति न चित्तरूपं न्हायि, न भुञ्जि, न सुपि, अतिविय लूखसरीरो अहोसि. ततो नं राजा पुच्छि – ‘‘किस्स त्वं एवरूपो जातो’’ति? ‘‘मरणभयेन, देवा’’ति. ‘‘अरे, त्वं नाम परिच्छिन्नमरणं सम्पस्समानो विस्सत्थो न कीळसि? भिक्खू अस्सासपस्सासनिबद्धं मरणं पेक्खमाना कथं कीळिस्सन्ती’’ति! ततो पभुति कुमारो सासने पसीदि.

सो पुन एकदिवसं मिगवं निक्खमित्वा अरञ्ञे अनुविचरमानो अद्दस योनकमहाधम्मरक्खितत्थेरं अञ्ञतरेन हत्थिनागेन सालसाखं गहेत्वा बीजियमानं निसिन्नं. दिस्वा पामोज्जजातो चिन्तेसि – ‘‘कदा नु खो अहम्पि अयं महाथेरो विय पब्बजेय्यं! सिया नु खो सो दिवसो’’ति. थेरो तस्सासयं विदित्वा तस्स पस्सन्तस्सेव आकासे उप्पतित्वा असोकारामे पोक्खरणिया उदकतले ठत्वा चीवरञ्च उत्तरासङ्गञ्च आकासे लग्गेत्वा न्हायितुं आरद्धो.

कुमारो थेरस्सानुभावं दिस्वा अतिविय पसन्नो ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामी’’ति निवत्तित्वा रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘पब्बजिस्सामहं, देवा’’ति. राजा अनेकप्पकारं याचित्वापि तं निवत्तेतुं असक्कोन्तो असोकारामगमनीयमग्गं अलङ्कारापेत्वा कुमारं छणवेसं गाहापेत्वा अलङ्कताय सेनाय परिवारापेत्वा विहारं नेसि. ‘‘युवराजा किर पब्बजिस्सती’’ति सुत्वा बहू भिक्खू पत्तचीवरानि पटियादेसुं. कुमारो पधानघरं गन्त्वा महाधम्मरक्खितत्थेरस्सेव सन्तिके पब्बजि सद्धिं पुरिससतसहस्सेन. कुमारस्स पन अनुपब्बजितानं गणनपरिच्छेदो नत्थि. कुमारो रञ्ञो चतुवस्साभिसेककाले पब्बजितो. अथञ्ञोपि रञ्ञो भागिनेय्यो सङ्घमित्ताय सामिको अग्गिब्रह्मा नाम कुमारो अत्थि. सङ्घमित्ता तं पटिच्च एकमेव पुत्तं विजायि. सोपि ‘‘युवराजा पब्बजितो’’ति सुत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा – ‘‘अहम्पि, देव, पब्बजिस्सामी’’ति याचि. ‘‘पब्बज, ताता’’ति च रञ्ञा अनुञ्ञातो तंदिवसमेव पब्बजि.

एवं अनुपब्बजितो, उळारविभवेन खत्तियजनेन;

रञ्ञो कनिट्ठभाता, तिस्सत्थेरोति विञ्ञेय्यो.

सो तं अमच्चं तथा विप्पटिपन्नं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘न राजा थेरे मारापेतुं पहिणेय्य; अद्धा इमस्सेवेतं अमच्चस्स दुग्गहितं भविस्सती’’ति गन्त्वा सयं तस्स आसन्ने आसने निसीदि. सो थेरं सञ्जानित्वा सत्थं निपातेतुं अविसहन्तो गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘अहं, देव, उपोसथं कातुं अनिच्छन्तानं एत्तकानं नाम भिक्खूनं सीसानि पातेसिं; अथ अय्यस्स तिस्सत्थेरस्स पटिपाटि सम्पत्ता, किन्ति करोमी’’ति? राजा सुत्वाव – ‘‘अरे! किं पन, त्वं, मया भिक्खू घातेतुं पेसितो’’ति तावदेव सरीरे उप्पन्नदाहो हुत्वा विहारं गन्त्वा थेरे भिक्खू पुच्छि – ‘‘अयं, भन्ते, अमच्चो मया अनाणत्तोव एवं अकासि, कस्स नु खो इमिना पापेन भवितब्ब’’न्ति? एकच्चे थेरा, ‘‘अयं तव वचनेन अकासि, तुय्हेतं पाप’’न्ति आहंसु. एकच्चे ‘‘उभिन्नम्पि वो एतं पाप’’न्ति आहंसु. एकच्चे एवमाहंसु – ‘‘किं पन ते, महाराज, अत्थि चित्तं ‘अयं गन्त्वा भिक्खू घातेतू’’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, कुसलाधिप्पायो अहं पेसेसिं – ‘समग्गो भिक्खुसङ्घो उपोसथं करोतू’’’ति. ‘‘सचे त्वं कुसलाधिप्पायो, नत्थि तुय्हं पापं, अमच्चस्सेवेतं पाप’’न्ति. राजा द्वेळ्हकजातो आह – ‘‘अत्थि नु खो, भन्ते, कोचि भिक्खु ममेतं द्वेळ्हकं छिन्दित्वा सासनं पग्गहेतुं समत्थो’’ति? ‘‘अत्थि, महाराज, मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो नाम, सो ते इमं द्वेळ्हकं छिन्दित्वा सासनं पग्गण्हितुं समत्थो’’ति. राजा तदहेव चत्तारो धम्मकथिके एकेकभिक्खुसहस्सपरिवारे, चत्तारो च अमच्चे एकेकपुरिससहस्सपरिवारे ‘‘थेरं गण्हित्वा आगच्छथा’’ति पेसेसि. ते गन्त्वा ‘‘राजा पक्कोसती’’ति आहंसु. थेरो नागच्छि. दुतियम्पि खो राजा अट्ठ धम्मकथिके, अट्ठ च अमच्चे सहस्ससहस्सपरिवारेयेव पेसेसि – ‘‘‘राजा, भन्ते, पक्कोसती’ति वत्वा गण्हित्वाव आगच्छथा’’ति. ते तथेव आहंसु. दुतियम्पि थेरो नागच्छि. राजा थेरे पुच्छि – ‘‘अहं, भन्ते, द्विक्खत्तुं पहिणिं; कस्मा थेरो नागच्छती’’ति? ‘‘‘राजा पक्कोसती’ति वुत्तत्ता, महाराज, नागच्छति. एवं पन वुत्ते आगच्छेय्य ‘सासनं, भन्ते, ओसीदति, अम्हाकं सासनं पग्गहत्थाय सहायका होथा’’’ति. अथ राजा तथा वत्वा सोळस धम्मकथिके, सोळस च अमच्चे सहस्ससहस्सपरिवारे पेसेसि. भिक्खू च पटिपुच्छि – ‘‘महल्लको नु खो, भन्ते, थेरो दहरो नु खो’’ति? ‘‘महल्लको, महाराजा’’ति. ‘‘वय्हं वा सिविकं वा अभिरुहिस्सति, भन्ते’’ति? ‘‘नाभिरुहिस्सति, महाराजा’’ति. ‘‘कुहिं, भन्ते, थेरो वसती’’ति? ‘‘उपरि गङ्गाय, महाराजा’’ति. राजा आह – ‘‘तेन हि, भणे, नावासङ्घाटं बन्धित्वा तत्थेव थेरं निसीदापेत्वा द्वीसुपि तीरेसु आरक्खं संविधाय थेरं आनेथा’’ति. भिक्खू च अमच्चा च थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा रञ्ञो सासनं आरोचेसुं.

थेरो सुत्वा ‘‘यं खो अहं मूलतो पट्ठाय सासनं पग्गण्हिस्सामीति पब्बजितोम्हि. अयं दानि मे सो कालो अनुप्पत्तो’’ति चम्मखण्डं गण्हित्वाव उट्ठहि. अथ ‘‘थेरो स्वे पाटलिपुत्तं सम्पापुणिस्सती’’ति रत्तिभागे राजा सुपिनं अद्दस. एवरूपो सुपिनो अहोसि – ‘‘सब्बसेतो हत्थिनागो आगन्त्वा राजानं सीसतो पट्ठाय परामसित्वा दक्खिणहत्थे अग्गहेसी’’ति. पुनदिवसे राजा सुपिनज्झायके पुच्छि – ‘‘मया एवरूपो सुपिनो दिट्ठो, किं मे भविस्सती’’ति? एको तं, ‘‘महाराज, समणनागो दक्खिणहत्थे गण्हिस्सती’’ति. अथ राजा तावदेव ‘‘थेरो आगतो’’ति सुत्वा गङ्गातीरं गन्त्वा नदिं ओतरित्वा अब्भुग्गच्छन्तो जाणुमत्ते उदके थेरं सम्पापुणित्वा थेरस्स नावातो ओतरन्तस्स हत्थं अदासि. थेरो राजानं दक्खिणहत्थे अग्गहेसि. तं दिस्वा असिग्गाहा ‘‘थेरस्स सीसं पातेस्सामा’’ति कोसतो असिं अब्बाहिंसु. कस्मा? एतं किर चारित्तं राजकुलेसु – ‘‘यो राजानं हत्थे गण्हति तस्स असिना सीसं पातेतब्ब’’न्ति. राजा छायंयेव दिस्वा आह – ‘‘पुब्बेपि अहं भिक्खूसु विरद्धकारणा अस्सादं न विन्दामि, मा खो थेरे विरज्झित्था’’ति. थेरो पन कस्मा राजानं हत्थे अग्गहेसीति? यस्मा रञ्ञा पञ्हं पुच्छनत्थाय पक्कोसापितो तस्मा ‘‘अन्तेवासिको मे अय’’न्ति अग्गहेसि.

राजा थेरं अत्तनो उय्यानं नेत्वा बाहिरतो तिक्खत्तुं परिवारापेत्वा आरक्खं ठपेत्वा सयमेव थेरस्स पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा थेरस्स सन्तिके निसीदित्वा ‘‘पटिबलो नु खो थेरो मम कङ्खं छिन्दित्वा उप्पन्नं अधिकरणं वूपसमेत्वा सासनं पग्गण्हितु’’न्ति वीमंसनत्थाय ‘‘अहं, भन्ते, एकं पाटिहारियं दट्ठुकामो’’ति आह. ‘‘कतरं पाटिहारियं दट्ठुकामोसि, महाराजा’’ति? ‘‘पथवीकम्पनं, भन्ते’’ति. ‘‘सकलपथवीकम्पनं दट्ठुकामोसि, महाराज, पदेसपथवीकम्पन’’न्ति? ‘‘कतरं पनेत्थ, भन्ते, दुक्कर’’न्ति? ‘‘किं नु खो, महाराज, कंसपातिया उदकपुण्णाय सब्बं उदकं कम्पेतुं दुक्करं; उदाहु उपड्ढ’’न्ति? ‘‘उपड्ढं, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, पदेसपथवीकम्पनं दुक्कर’’न्ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, पदेसपथवीकम्पनं पस्सिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, समन्ततो योजने पुरत्थिमाय दिसाय एकेन चक्केन सीमं अक्कमित्वा रथो तिट्ठतु; दक्खिणाय दिसाय द्वीहि पादेहि सीमं अक्कमित्वा अस्सो तिट्ठतु; पच्छिमाय दिसाय एकेन पादेन सीमं अक्कमित्वा पुरिसो तिट्ठतु; उत्तराय दिसाय उपड्ढभागेन सीमं अक्कमित्वा एका उदकपाति तिट्ठतू’’ति. राजा तथा कारापेसि. थेरो अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय ‘‘राजा पस्सतू’’ति योजनप्पमाणपथवीचलनं अधिट्ठहि. पुरत्थिमाय दिसाय रथस्स अन्तोसीमाय ठितो पादोव चलि, इतरो न चलि. एवं दक्खिणपच्छिमदिसासु अस्सपुरिसानं अन्तोसीमाय ठितपादायेव चलिंसु, उपड्ढुपड्ढं सरीरञ्च. उत्तरदिसाय उदकपातियापि अन्तोसीमाय ठितं उपड्ढभागगतमेव उदकं चलि, अवसेसं निच्चलमहोसीति. राजा तं पाटिहारियं दिस्वा ‘‘सक्खति दानि थेरो सासनं पग्गण्हितु’’न्ति निट्ठं गन्त्वा अत्तनो कुक्कुच्चं पुच्छि – ‘‘अहं, भन्ते, एकं अमच्चं ‘विहारं गन्त्वा अधिकरणं वूपसमेत्वा उपोसथं कारापेही’ति पहिणिं, सो विहारं गन्त्वा एत्तके भिक्खू जीविता वोरोपेसि, एतं पापं कस्स होती’’ति?

‘‘किं पन ते, महाराज, अत्थि चित्तं ‘अयं विहारं गन्त्वा भिक्खू घातेतू’’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘सचे ते, महाराज, नत्थि एवरूपं चित्तं, नत्थि तुय्हं पाप’’न्ति. अथ थेरो राजानं एतमत्थं इमिना सुत्तेन सञ्ञापेसि – ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि. चेतयित्वा कम्मं करोति – कायेन वाचाय मनसा’’ति (अ. नि. ६.६३).

तमेवत्थं परिदीपेतुं तित्तिरजातकं (जा. १.४.७५) आहरि – ‘‘अतीते, महाराज, दीपकतित्तिरो तापसं पुच्छि –

‘ञातको नो निसिन्नोति, बहु आगच्छती जनो;

पटिच्च कम्मं फुसति, तस्मिं मे सङ्कते मनो’ति.

तापसो आह – ‘अत्थि पन ते चित्तं मम सद्देन च रूपदस्सनेन च आगन्त्वा एते पक्खिनो बज्झन्तु वा हञ्ञन्तु वा’ति? ‘नत्थि, भन्ते’ति तित्तिरो आह. ततो नं तापसो सञ्ञापेसि – ‘सचे ते नत्थि चित्तं, नत्थि पापं; चेतयन्तमेव हि पापं फुसति, नाचेतयन्तं.

‘न पटिच्च कम्मं फुसति, मनो चे नप्पदुस्सति;

अप्पोस्सुक्कस्स भद्रस्स, न पापमुपलिम्पती’’’ति.

एवं थेरो राजानं सञ्ञापेत्वा तत्थेव राजुय्याने सत्त दिवसानि वसन्तो राजानं समयं उग्गण्हापेसि. राजा सत्तमे दिवसे असोकारामे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा साणिपाकारन्तरे निसिन्नो एकलद्धिके एकलद्धिके भिक्खू एकतो एकतो कारापेत्वा एकमेकं भिक्खुसमूहं पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘किंवादी सम्मासम्बुद्धो’’ति? ततोसस्सतवादिनो ‘‘सस्सतवादी’’ति आहंसु. एकच्चसस्सतिका…पे… अन्तानन्तिका… अमराविक्खेपिका… अधिच्चसमुप्पन्निका… सञ्ञीवादा… असञ्ञीवादा… नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा … उच्छेदवादा… दिट्ठधम्मनिब्बानवादा ‘‘दिट्ठधम्मनिब्बानवादी’’ति आहंसु. राजा पठममेव समयस्स उग्गहितत्ता ‘‘नयिमे भिक्खू, अञ्ञतित्थिया इमे’’ति ञत्वा तेसं सेतकानि वत्थानि दत्वा उप्पब्बाजेसि. ते सब्बेपि सट्ठिसहस्सा अहेसुं.

अथञ्ञे भिक्खू पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘किंवादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति? ‘‘विभज्जवादी, महाराजा’’ति. एवं वुत्ते राजा थेरं पुच्छि – ‘‘विभज्जवादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ततो राजा ‘‘सुद्धं दानि, भन्ते, सासनं; करोतु भिक्खुसङ्घो उपोसथ’’न्ति आरक्खं दत्वा नगरं पाविसि.

समग्गो सङ्घो सन्निपतित्वा उपोसथं अकासि. तस्मिं सन्निपाते सट्ठि भिक्खुसतसहस्सानि अहेसुं. तस्मिं समागमे मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो परप्पवादं मद्दमानो कथावत्थुप्पकरणं अभासि. ततो सट्ठिसतसहस्ससङ्ख्येसु भिक्खूसु उच्चिनित्वा तिपिटकपरियत्तिधरानं पभिन्नपटिसम्भिदानं तेविज्जादिभेदानं भिक्खूनं सहस्समेकं गहेत्वा यथा महाकस्सपत्थेरो च काकण्डकपुत्तो यसत्थेरो च धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिंसु; एवमेव धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायन्तो सब्बं सासनमलं विसोधेत्वा ततियसङ्गीतिं अकासि. सङ्गीतिपरियोसाने अनेकप्पकारं पथवी अकम्पित्थ. अयं सङ्गीति नवहि मासेहि निट्ठिता. या लोके –

कता भिक्खुसहस्सेन, तस्मा सहस्सिकाति च;

पुरिमा द्वे उपादाय, ततियाति च वुच्चतीति.

अयं ततियसङ्गीति.

एत्तावता च ‘‘केनाभत’’न्ति एतस्स पञ्हस्स विस्सज्जनत्थं यं अवोचुम्ह – ‘‘जम्बुदीपे ताव उपालित्थेरमादिं कत्वा आचरियपरम्पराय याव ततियसङ्गीति ताव आभतं. तत्रायं आचरियपरम्परा –

‘‘उपालि दासको चेव, सोणको सिग्गवो तथा;

तिस्सो मोग्गलिपुत्तो च, पञ्चेते विजिताविनो.

‘‘परम्पराय विनयं, दीपे जम्बुसिरिव्हये;

अच्छिज्जमानमानेसुं, ततियो याव सङ्गहो’’ति.

तस्सत्थो पकासितोव होति.

ततियसङ्गहतो पन उद्धं इमं दीपं महिन्दादीहि आभतं. महिन्दतो उग्गहेत्वा कञ्चि कालं अरिट्ठत्थेरादीहि आभतं. ततो यावज्जतना तेसंयेव अन्तेवासिकपरम्परभूताय आचरियपरम्पराय आभतन्ति वेदितब्बं. यथाहु पोराणा –

‘‘ततो महिन्दो इट्टियो, उत्तियो सम्बलो तथा;

भद्दनामो च पण्डितो.

‘‘एते नागा महापञ्ञा, जम्बुदीपा इधागता;

विनयं ते वाचयिंसु, पिटकं तम्बपण्णिया.

‘‘निकाये पञ्च वाचेसुं, सत्त चेव पकरणे;

ततो अरिट्ठो मेधावी, तिस्सदत्तो च पण्डितो.

‘‘विसारदो काळसुमनो, थेरो च दीघनामको;

दीघसुमनो च पण्डितो.

‘‘पुनदेव काळसुमनो, नागत्थेरो च बुद्धरक्खितो;

तिस्सत्थेरो च मेधावी, देवत्थेरो च पण्डितो.

‘‘पुनदेव सुमनो मेधावी, विनये च विसारदो;

बहुस्सुतो चूळनागो, गजोव दुप्पधंसियो.

‘‘धम्मपालितनामो च, रोहणे साधुपूजितो;

तस्स सिस्सो महापञ्ञो, खेमनामो तिपेटको.

‘‘दीपे तारकराजाव, पञ्ञाय अतिरोचथ;

उपतिस्सो च मेधावी, फुस्सदेवो महाकथी.

‘‘पुनदेव सुमनो मेधावी, पुप्फनामो बहुस्सुतो;

महाकथी महासिवो, पिटके सब्बत्थ कोविदो.

‘‘पुनदेव उपालि मेधावी, विनये च विसारदो;

महानागो महापञ्ञो, सद्धम्मवंसकोविदो.

‘‘पुनदेव अभयो मेधावी, पिटके सब्बत्थ कोविदो;

तिस्सत्थेरो च मेधावी, विनये च विसारदो.

‘‘तस्स सिस्सो महापञ्ञो, पुप्फनामो बहुस्सुतो;

सासनं अनुरक्खन्तो, जम्बुदीपे पतिट्ठितो.

‘‘चूळाभयो च मेधावी, विनये च विसारदो;

तिस्सत्थेरो च मेधावी, सद्धम्मवंसकोविदो.

‘‘चूळदेवो च मेधावी, विनये च विसारदो;

सिवत्थेरो च मेधावी, विनये सब्बत्थ कोविदो.

‘‘एते नागा महापञ्ञा, विनयञ्ञू मग्गकोविदा;

विनयं दीपे पकासेसुं, पिटकं तम्बपण्णिया’’ति.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा – मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो किर इमं ततियधम्मसङ्गीतिं कत्वा एवं चिन्तेसि – ‘‘कत्थ नु खो अनागते सासनं सुप्पतिट्ठितं भवेय्या’’ति? अथस्स उपपरिक्खतो एतदहोसि – ‘‘पच्चन्तिमेसु खो जनपदेसु सुप्पतिट्ठितं भविस्सती’’ति. सो तेसं तेसं भिक्खूनं भारं कत्वा ते ते भिक्खू तत्थ तत्थ पेसेसि. मज्झन्तिकत्थेरं कस्मीरगन्धाररट्ठं पेसेसि – ‘‘त्वं एतं रट्ठं गन्त्वा एत्थ सासनं पतिट्ठापेही’’ति. महादेवत्थेरं तथेव वत्वा महिंसकमण्डलं पेसेसि. रक्खितत्थेरं वनवासिं. योनकधम्मरक्खितत्थेरं अपरन्तकं. महाधम्मरक्खितत्थेरं महारट्ठं. महारक्खितत्थेरं योनकलोकं. मज्झिमत्थेरं हिमवन्तदेसभागं. सोणत्थेरञ्च उत्तरत्थेरञ्च सुवण्णभूमिं. अत्तनो सद्धिविहारिकं महिन्दत्थेरं इट्टियत्थेरेन उत्तियत्थेरेन सम्बलत्थेरेन भद्दसालत्थेरेन च सद्धिं तम्बपण्णिदीपं पेसेसि – ‘‘तुम्हे तम्बपण्णिदीपं गन्त्वा एत्थ सासनं पतिट्ठापेथा’’ति. सब्बेपि तं तं दिसाभागं गच्छन्ता अत्तपञ्चमा अगमंसु ‘‘पच्चन्तिमेसु जनपदेसु पञ्चवग्गो गणो अलं उपसम्पदकम्माया’’ति मञ्ञमाना.

तेन खो पन समयेन कस्मीरगन्धाररट्ठे सस्सपाकसमये अरवाळो नाम नागराजा करकवस्सं नाम वस्सापेत्वा सस्सं हरापेत्वा महासमुद्दं पापेति. मज्झन्तिकत्थेरो पन पाटलिपुत्ततो वेहासं अब्भुग्गन्त्वा हिमवति अरवाळदहस्स उपरि ओतरित्वा अरवाळदहपिट्ठियं चङ्कमतिपि तिट्ठतिपि निसीदतिपि सेय्यम्पि कप्पेति. नागमाणवका तं दिस्वा अरवाळस्स नागराजस्स आरोचेसुं – ‘‘महाराज, एको छिन्नभिन्नपटधरो भण्डु कासाववसनो अम्हाकं उदकं दूसेती’’ति. नागराजा तावदेव कोधाभिभूतो निक्खमित्वा थेरं दिस्वा मक्खं असहमानो अन्तलिक्खे अनेकानि भिंसनकानि निम्मिनि. ततो ततो भुसा वाता वायन्ति, रुक्खा छिज्जन्ति, पब्बतकूटानि पतन्ति, मेघा गज्जन्ति, विज्जुलता निच्छरन्ति, असनियो फलन्ति, भिन्नं विय गगनतलं उदकं पग्घरति. भयानकरूपा नागकुमारा सन्निपतन्ति. सयम्पि धूमायति, पज्जलति, पहरणवुट्ठियो विस्सज्जेति. ‘‘को अयं मुण्डको छिन्नभिन्नपटधरो’’तिआदीहि फरुसवचनेहि थेरं सन्तज्जेसि. ‘‘एथ गण्हथ हनथ निद्धमथ इमं समण’’न्ति नागबलं आणापेसि. थेरो सब्बं तं भिंसनकं अत्तनो इद्धिबलेन पटिबाहित्वा नागराजानं आह –

‘‘सदेवकोपि चे लोको, आगन्त्वा तासयेय्य मं;

न मे पटिबलो अस्स, जनेतुं भयभेरवं.

‘‘सचेपि त्वं महिं सब्बं, ससमुद्दं सपब्बतं;

उक्खिपित्वा महानाग, खिपेय्यासि ममूपरि.

‘‘नेव मे सक्कुणेय्यासि, जनेतुं भयभेरवं;

अञ्ञदत्थु तवेवस्स, विघातो उरगाधिपा’’ति.

एवं वुत्ते नागराजा विहतानुभावो निप्फलवायामो दुक्खी दुम्मनो अहोसि. तं थेरो तङ्खणानुरूपाय धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा तीसु सरणेसु पञ्चसु च सीलेसु पतिट्ठापेसि सद्धिं चतुरासीतिया नागसहस्सेहि. अञ्ञेपि बहू हिमवन्तवासिनो यक्खा च गन्धब्बा च कुम्भण्डा च थेरस्स धम्मकथं सुत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठहिंसु. पञ्चकोपि यक्खो सद्धिं भरियाय यक्खिनिया पञ्चहि च पुत्तसतेहि पठमे फले पतिट्ठितो. अथायस्मा मज्झन्तिकत्थेरो सब्बेपि नागयक्खरक्खसे आमन्तेत्वा एवमाह –

‘‘मा दानि कोधं जनयित्थ, इतो उद्धं यथा पुरे;

सस्सघातञ्च मा कत्थ, सुखकामा हि पाणिनो;

करोथ मेत्तं सत्तेसु, वसन्तु मनुजा सुख’’न्ति.

ते सब्बेपि ‘‘साधु भन्ते’’ति थेरस्स पटिस्सुणित्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्जिंसु. तंदिवसमेव च नागराजस्स पूजासमयो होति. अथ नागराजा अत्तनो रतनमयं पल्लङ्कं आहरापेत्वा थेरस्स पञ्ञपेसि. निसीदि थेरो पल्लङ्के. नागराजापि थेरं बीजयमानो समीपे अट्ठासि. तस्मिं खणे कस्मीरगन्धाररट्ठवासिनो आगन्त्वा थेरं दिस्वा ‘‘अम्हाकं नागराजतोपि थेरो महिद्धिकतरो’’ति थेरमेव वन्दित्वा निसिन्ना. थेरो तेसं आसीविसोपमसुत्तं कथेसि. सुत्तपरियोसाने असीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि, कुलसतसहस्सं पब्बजि. ततो पभुति च कस्मीरगन्धारा यावज्जतना कासावपज्जोता इसिवातपटिवाता एव.

गन्त्वा कस्मीरगन्धारं, इसि मज्झन्तिको तदा;

दुट्ठं नागं पसादेत्वा, मोचेसि बन्धना बहूति.

महादेवत्थेरोपि महिंसकमण्डलं गन्त्वा देवदूतसुत्तं कथेसि. सुत्तपरियोसाने चत्तालीस पाणसहस्सानि धम्मचक्खुं पटिलभिंसु, चत्तालीसंयेव पाणसहस्सानि पब्बजिंसु.

गन्त्वान रट्ठं महिंसं, महादेवो महिद्धिको;

चोदेत्वा देवदूतेहि, मोचेसि बन्धना बहूति.

रक्खितत्थेरो पन वनवासिं गन्त्वा आकासे ठत्वा अनमतग्गपरियायकथाय वनवासिके पसादेसि. कथापरियोसाने पनस्स सट्ठिसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. सत्ततिसहस्समत्ता पब्बजिंसु, पञ्चविहारसतानि पतिट्ठहिंसु. एवं सो तत्थ सासनं पतिट्ठापेसि.

गन्त्वान रक्खितत्थेरो, वनवासिं महिद्धिको;

अन्तलिक्खे ठितो तत्थ, देसेसि अनमतग्गियन्ति.

योनकधम्मरक्खितत्थेरोपि अपरन्तकं गन्त्वा अग्गिक्खन्धोपमसुत्तन्तकथाय अपरन्तके पसादेत्वा सत्तति पाणसहस्सानि धम्मामतं पायेसि. खत्तियकुलतो एव पुरिससहस्सानि पब्बजिंसु, समधिकानि च छ इत्थिसहस्सानि. एवं सो तत्थ सासनं पतिट्ठापेसि.

अपरन्तं विगाहित्वा, योनको धम्मरक्खितो;

अग्गिक्खन्धोपमेनेत्थ, पसादेसि जने बहूति.

महाधम्मरक्खितत्थेरो पन महारट्ठं गन्त्वा महानारदकस्सपजातककथाय महारट्ठके पसादेत्वा चतुरासीति पाणसहस्सानि मग्गफलेसु पतिट्ठापेसि. तेरससहस्सानि पब्बजिंसु. एवं सो तत्थ सासनं पतिट्ठापेसि.

महारट्ठं इसि गन्त्वा, सो महाधम्मरक्खितो;

जातकं कथयित्वान, पसादेसि महाजनन्ति.

महारक्खितत्थेरोपि योनकरट्ठं गन्त्वा काळकारामसुत्तन्तकथाय योनकलोकं पसादेत्वा सत्ततिसहस्साधिकस्स पाणसतसहस्सस्स मग्गफलालङ्कारं अदासि. सन्तिके चस्स दससहस्सानि पब्बजिंसु. एवं सोपि तत्थ सासनं पतिट्ठापेसि.

योनरट्ठं तदा गन्त्वा, सो महारक्खितो इसि;

काळकारामसुत्तेन ते पसादेसि योनकेति.

मज्झिमत्थेरो पन कस्सपगोत्तत्थेरेन अळकदेवत्थेरेन दुन्दुभिस्सरत्थेरेन महादेवत्थेरेन च सद्धिं हिमवन्तदेसभागं गन्त्वा धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तकथाय तं देसं पसादेत्वा असीतिपाणकोटियो मग्गफलरतनानि पटिलाभेसि. पञ्चपि च थेरा पञ्च रट्ठानि पसादेसुं. एकमेकस्स सन्तिके सतसहस्समत्ता पब्बजिंसु. एवं ते तत्थ सासनं पतिट्ठापेसुं.

गन्त्वान मज्झिमत्थेरो, हिमवन्तं पसादयि;

यक्खसेनं पकासेन्तो, धम्मचक्कपवत्तनन्ति.

सोणत्थेरोपि सद्धिं उत्तरत्थेरेन सुवण्णभूमिं अगमासि. तेन च समयेन तत्थ एका रक्खसी समुद्दतो निक्खमित्वा राजकुले जाते जाते दारके खादति. तंदिवसमेव च राजकुले एको दारको जातो होति. मनुस्सा थेरं दिस्वा ‘‘रक्खसानं सहायको एसो’’ति मञ्ञमाना आवुधानि गहेत्वा थेरं पहरितुकामा आगच्छन्ति. थेरो ‘‘किं तुम्हे आवुधहत्था आगच्छथा’’ति आह. ते आहंसु – ‘‘राजकुले जाते जाते दारके रक्खसा खादन्ति, तेसं तुम्हे सहायका’’ति. थेरो ‘‘न मयं रक्खसानं सहायका, समणा नाम मयं विरता पाणातिपाता…पे… विरता मज्जपाना एकभत्तिका सीलवन्तो कल्याणधम्मा’’ति आह. तस्मिंयेव च खणे सा रक्खसी सपरिवारा समुद्दतो निक्खमि ‘‘राजकुले दारको जातो तं खादिस्सामी’’ति. मनुस्सा तं दिस्वा ‘‘एसा, भन्ते, रक्खसी आगच्छती’’ति भीता विरविंसु. थेरो रक्खसेहि दिगुणे अत्तभावे निम्मिनित्वा तेहि अत्तभावेहि तं रक्खसिं सपरिसं मज्झे कत्वा उभोसु पस्सेसु परिक्खिपि. तस्सा सपरिसाय एतदहोसि – ‘‘अद्धा इमेहि इदं ठानं लद्धं भविस्सति. मयं पन इमेसं भक्खा भविस्सामा’’ति. सब्बे रक्खसा भीता वेगसा पलायिंसु. थेरोपि ते याव अदस्सनं ताव पलापेत्वा दीपस्स समन्ततो रक्खं ठपेसि. तस्मिञ्च समये सन्निपतितं महाजनकायं ब्रह्मजालसुत्तन्तकथाय पसादेत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापेसि. सट्ठिसहस्सानं पनेत्थ धम्माभिसमयो अहोसि. कुलदारकानं अड्ढुड्ढानि सहस्सानि पब्बजिंसु, कुलधीतानं दियड्ढसहस्सं. एवं सो तत्थ सासनं पतिट्ठापेसि. ततो पभुति राजकुले जातदारकानं सोणुत्तरनाममेव करोन्ति.

सुवण्णभूमिं गन्त्वान, सोणुत्तरा महिद्धिका;

पिसाचे निद्धमेत्वान, ब्रह्मजालं अदेसिसुन्ति.

महिन्दत्थेरो पन ‘‘तम्बपण्णिदीपं गन्त्वा सासनं पतिट्ठापेही’’ति उपज्झायेन च भिक्खुसङ्घेन च अज्झिट्ठो चिन्तेसि – ‘‘कालो नु खो मे तम्बपण्णिदीपं गन्तुं नो’’ति. अथस्स वीमंसतो ‘‘न ताव कालो’’ति अहोसि. किं पनस्स दिस्वा एतदहोसि? मुटसिवरञ्ञो महल्लकभावं. ततो चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा महल्लको, न सक्का इमं गण्हित्वा सासनं पग्गहेतुं. इदानि पनस्स पुत्तो देवानंपियतिस्सो रज्जं कारेस्सति. तं गण्हित्वा सक्का भविस्सति सासनं पग्गहेतुं. हन्द याव सो समयो आगच्छति, ताव ञातके ओलोकेम. पुन दानि मयं इमं जनपदं आगच्छेय्याम वा न वा’’ति. सो एवं चिन्तेत्वा उपज्झायञ्च भिक्खुसङ्घञ्च वन्दित्वा असोकारामतो निक्खम्म तेहि इट्टियादीहि चतूहि थेरेहि सङ्घमित्ताय पुत्तेन सुमनसामणेरेन भण्डुकेन च उपासकेन सद्धिं राजगहनगरपरिवत्तकेन दक्खिणागिरिजनपदे चारिकं चरमानो ञातके ओलोकेन्तो छ मासे अतिक्कामेसि. अथानुपुब्बेन मातु निवेसनट्ठानं वेदिसनगरं नाम सम्पत्तो. असोको किर कुमारकाले जनपदं लभित्वा उज्जेनिं गच्छन्तो वेदिसनगरं पत्वा वेदिससेट्ठिस्स धीतरं अग्गहेसि. सा तंदिवसमेव गब्भं गण्हित्वा उज्जेनियं महिन्दकुमारं विजायि. कुमारस्स चुद्दसवस्सकाले राजा अभिसेकं पापुणि. सा तस्स माता तेन समयेन ञातिघरे वसति. तेन वुत्तं – ‘‘अथानुपुब्बेन मातु निवेसनट्ठानं वेटिसनगरं नाम सम्पत्तो’’ति.

सम्पत्तञ्च पन थेरं दिस्वा थेरमाता देवी पादेसु सिरसा वन्दित्वा भिक्खं दत्वा थेरं अत्तना कतं वेदिसगिरिमहाविहारं नाम आरोपेसि. थेरो तस्मिं विहारे निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘अम्हाकं इध कत्तब्बकिच्चं निट्ठितं, समयो नु खो इदानि लङ्कादीपं गन्तु’’न्ति. ततो चिन्तेसि – ‘‘अनुभवतु ताव मे पितरा पेसितं अभिसेकं देवानंपियतिस्सो, रतनत्तयगुणञ्च सुणातु, छणत्थञ्च नगरतो निक्खमित्वा मिस्सकपब्बतं अभिरुहतु, तदा तं तत्थ दक्खिस्सामा’’ति. अथापरं एकमासं तत्थेव वासं कप्पेसि. मासातिक्कमेन च जेट्ठमूलमासपुण्णमायं उपोसथदिवसे सन्निपतिता सब्बेपि – ‘‘कालो नु खो अम्हाकं तम्बपण्णिदीपं गमनाय, उदाहु नो’’ति मन्तयिंसु. तेनाहु पोराणा –

‘‘महिन्दो नाम नामेन, सङ्घत्थेरो तदा अहु;

इट्टियो उत्तियो थेरो, भद्दसालो च सम्बलो.

‘‘सामणेरो च सुमनो, छळभिञ्ञो महिद्धिको;

भण्डुको सत्तमो तेसं, दिट्ठसच्चो उपासको;

इति हेते महानागा, मन्तयिंसु रहोगता’’ति.

तदा सक्को देवानमिन्दो महिन्दत्थेरं उपसङ्कमित्वा एतदवोच – ‘‘कालङ्कतो, भन्ते, मुटसिवराजा; इदानि देवानंपियतिस्समहाराजा रज्जं कारेति. सम्मासम्बुद्धेन च तुम्हे ब्याकता – ‘अनागते महिन्दो नाम भिक्खु तम्बपण्णिदीपं पसादेस्सती’ति. तस्मातिह वो, भन्ते, कालो दीपवरं गमनाय; अहम्पि वो सहायो भविस्सामी’’ति. कस्मा पन सक्को एवमाह? भगवा किरस्स बोधिमूलेयेव बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेत्वा अनागते इमस्स दीपस्स सम्पत्तिं दिस्वा एतमत्थं आरोचेसि – ‘‘तदा त्वम्पि सहायो भवेय्यासी’’ति च आणापेसि. तस्मा एवमाह. थेरो तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा अत्तसत्तमो वेटिसकपब्बता वेहासं उप्पतित्वा अनुराधपुरस्स पुरत्थिमदिसाय मिस्सकपब्बते पतिट्ठहि. यं पनेतरहि ‘‘चेतियपब्बतो’’तिपि सञ्जानन्ति. तेनाहु पोराणा –

‘‘वेटिसगिरिम्हि राजगहे, वसित्वा तिंसरत्तियो;

कालोव गमनस्साति, गच्छाम दीपमुत्तमं.

‘‘पळीना जम्बुदीपा ते, हंसराजाव अम्बरे;

एवमुप्पतिता थेरा, निपतिंसु नगुत्तमे.

‘‘पुरतो पुरसेट्ठस्स, पब्बते मेघसन्निभे;

पतिंसु सीलकूटम्हि, हंसाव नगमुद्धनी’’ति.

एवं इट्टियादीहि सद्धिं आगन्त्वा पतिट्ठहन्तो च आयस्मा महिन्दत्थेरो सम्मासम्बुद्धस्स परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि छत्तिंसतिमे वस्से इमस्मिं दीपे पतिट्ठहीति वेदितब्बो. अजातसत्तुस्स हि अट्ठमे वस्से सम्मासम्बुद्धो परिनिब्बायि. तस्मिंयेव वस्से सीहकुमारस्स पुत्तो तम्बपण्णिदीपस्स आदिराजा विजयकुमारो इमं दीपमागन्त्वा मनुस्सावासं अकासि. जम्बुदीपे उदयभद्दस्स चुद्दसमे वस्से इध विजयो कालमकासि. उदयभद्दस्स पञ्चदसमे वस्से पण्डुवासुदेवो नाम इमस्मिं दीपे रज्जं पापुणि. तत्थ नागदासकरञ्ञो वीसतिमे वस्से इध पण्डुवासुदेवो कालमकासि. तस्मिंयेव च वस्से अभयो नाम राजकुमारो इमस्मिं दीपे रज्जं पापुणि. तत्थ सुसुनागरञ्ञो सत्तरसमे वस्से इध अभयरञ्ञो वीसतिवस्सानि परिपूरिंसु. अथ अभयस्स वीसतिमे वस्से पण्डुकाभयो नाम दामरिको रज्जं अग्गहेसि. तत्थ काळासोकस्स सोळसमे वस्से इध पण्डुकस्स सत्तरसवस्सानि परिपूरिंसु. तानि हेट्ठा एकेन वस्सेन सह अट्ठारस होन्ति. तत्थ चन्दगुत्तस्स चुद्दसमे वस्से इध पण्डुकाभयो कालमकासि. मुटसिवराजा रज्जं पापुणि. तत्थ असोकधम्मराजस्स सत्तरसमे वस्से इध मुटसिवराजा कालमकासि. देवानम्पियतिस्सो रज्जं पापुणि. परिनिब्बुते च सम्मासम्बुद्धे अजातसत्तु चतुवीसति वस्सानि रज्जं कारेसि. उदयभद्दो सोळस, अनुरुद्धो च मुण्डो च अट्ठ, नागदासको चतुवीसति, सुसुनागो अट्ठारस, तस्सेव पुत्तो काळासोको अट्ठवीसति, ततो तस्स पुत्तका दस भातुकराजानो द्वेवीसति वस्सानि रज्जं कारेसुं. तेसं पच्छतो नव नन्दा द्वेवीसतिमेव, चन्दगुत्तो चतुवीसति, बिन्दुसारो अट्ठवीसति. तस्सावसाने असोको रज्जं पापुणि. तस्स पुरे अभिसेका चत्तारि अभिसेकतो अट्ठारसमे वस्से इमस्मिं दीपे महिन्दत्थेरो पतिट्ठितो. एवमेतेन राजवंसानुसारेन वेदितब्बमेतं – ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि छत्तिंसतिमे वस्से इमस्मिं दीपे पतिट्ठही’’ति.

तस्मिञ्च दिवसे तम्बपण्णिदीपे जेट्ठमूलनक्खत्तं नाम होति. राजा नक्खत्तं घोसापेत्वा ‘‘छणं करोथा’’ति अमच्चे च आणापेत्वा चत्तालीसपुरिससहस्सपरिवारो नगरम्हा निक्खमित्वा येन मिस्सकपब्बतो तेन पायासि मिगवं कीळितुकामो. अथ तस्मिं पब्बते अधिवत्था एका देवता ‘‘रञ्ञो थेरे दस्सेस्सामी’’ति रोहितमिगरूपं गहेत्वा अविदूरे तिणपण्णानि खादमाना विय चरति. राजा तं दिस्वा ‘‘अयुत्तं दानि पमत्तं विज्झितु’’न्ति जियं फोटेसि. मिगो अम्बत्थलमग्गं गहेत्वा पलायितुं आरभि. राजा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धन्तो अम्बत्थलमेव अभिरुहि. मिगोपि थेरानं अविदूरे अन्तरधायि. महिन्दत्थेरो राजानं अविदूरे आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘ममंयेव राजा पस्सतु, मा इतरे’’ति अधिट्ठहित्वा ‘‘तिस्स, तिस्स, इतो एही’’ति आह. राजा सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमस्मिं दीपे जातो मं ‘तिस्सा’ति नामं गहेत्वा आलपितुं समत्थो नाम नत्थि. अयं पन छिन्नभिन्नपटधरो भण्डु कासाववसनो मं नामेन आलपति, को नु खो अयं भविस्सति मनुस्सो वा अमनुस्सो वा’’ति? थेरो आह –

‘‘समणा मयं महाराज, धम्मराजस्स सावका;

तवेव अनुकम्पाय, जम्बुदीपा इधागता’’ति.

तेन च समयेन देवानम्पियतिस्समहाराजा च असोकधम्मराजा च अदिट्ठसहायका होन्ति. देवानम्पियतिस्समहाराजस्स च पुञ्ञानुभावेन छातपब्बतपादे एकम्हि वेळुगुम्बे तिस्सो वेळुयट्ठियो रथयट्ठिप्पमाणा उप्पज्जिंसु – एका लतायट्ठि नाम, एका पुप्फयट्ठि नाम, एका सकुणयट्ठि नाम. तासु लतायट्ठि रजतवण्णा होति, तं अलङ्करित्वा उप्पन्नलता कञ्चनवण्णा खायति. पुप्फयट्ठियं पन नीलपीतलोहितोदातकाळवण्णानि पुप्फानि सुविभत्तवण्टपत्तकिञ्जक्खानि हुत्वा खायन्ति. सकुणयट्ठियं हंसकुक्कुटजीवजीवकादयो सकुणा नानप्पकारानि च चतुप्पदानि सजीवानि विय खायन्ति. वुत्तम्पि चेतं दीपवंसे –

‘‘छातपब्बतपादम्हि, वेळुयट्ठी तयो अहु;

सेता रजतयट्ठीव, लता कञ्चनसन्निभा.

‘‘नीलादि यादिसं पुप्फं, पुप्फयट्ठिम्हि तादिसं;

सकुणा सकुणयट्ठिम्हि, सरूपेनेव सण्ठिता’’ति.

समुद्दतोपिस्स मुत्तामणिवेळुरियादि अनेकविहितं रतनं उप्पज्जि. तम्बपण्णियं पन अट्ठ मुत्ता उप्पज्जिंसु – हयमुत्ता, गजमुत्ता, रथमुत्ता, आमलकमुत्ता, वलयमुत्ता, अङ्गुलिवेठकमुत्ता, ककुधफलमुत्ता, पाकतिकमुत्ताति. सो ता च यट्ठियो ता च मुत्ता अञ्ञञ्च बहुं रतनं असोकस्स धम्मरञ्ञो पण्णाकारत्थाय पेसेसि. असोको पसीदित्वा तस्स पञ्च राजककुधभण्डानि पहिणि – छत्तं, चामरं, खग्गं, मोळिं, रतनपादुकं, अञ्ञञ्च अभिसेकत्थाय बहुविधं पण्णाकारं; सेय्यथिदं – सङ्खं, गङ्गोदकं, वड्ढमानं, वटंसकं, भिङ्गारं, नन्दियावट्टं, सिविकं, कञ्ञं, कटच्छुं, अधोविमं दुस्सयुगं, हत्थपुञ्छनं, हरिचन्दनं, अरुणवण्णमत्तिकं, अञ्जनं, हरीतकं, आमलकन्ति. वुत्तम्पि चेतं दीपवंसे –

‘‘वालबीजनिमुण्हीसं, छत्तं खग्गञ्च पादुकं;

वेठनं सारपामङ्गं, भिङ्गारं नन्दिवट्टकं.

‘‘सिविकं सङ्खं वटंसञ्च, अधोविमं वत्थकोटिकं;