६. सुरापानवग्गो
१. सुरापानसिक्खापदवण्णना
३२६. सुरापानवग्गस्स पठमसिक्खापदे – भद्दवतिकाति एको गामो, सो भद्दिकाय वतिया समन्नागतत्ता एतं नाम लभि. पथाविनोति अद्धिका. तेजसा तेजन्ति अत्तनो तेजसा आनुभावेन नागस्स तेजं. कापोतिकाति कपोतपादसमवण्णरत्तोभासा. पसन्नाति सुरामण्डस्सेतं अधिवचनं. अननुच्छवियं भिक्खवे सागतस्साति पञ्चाभिञ्ञस्स सतो मज्जपानं नाम न अनुच्छवियन्ति वुत्तं होति.
३२८. पुप्फासवो नाम मधुकपुप्फादीनं रसेन कतो. फलासवो नाम मुद्दिकफलादीनि मद्दित्वा तेसं रसेन कतो. मध्वासवो नाम मुद्दिकानं जातिरसेन कतो; मक्खिकमधुनापि करियतीति वदन्ति. गुळासवो नाम उच्छुरसादीहि करियति. सुरा नाम पिट्ठकिण्णपक्खित्ता; नाळिकेरादीनम्पि रसेन कता सुरात्वेव सङ्ख्यं गच्छति, तस्सायेव किण्णपक्खित्ताय मण्डे गहिते मेरयोत्वेव सङ्ख्यं गच्छतीति वदन्ति. अन्तमसो कुसग्गेनपि पिवतीति एतं सुरं वा मेरयं वा बीजतो पट्ठाय कुसग्गेन पिवतोपि पाचित्तियन्ति अत्थो. एकेन पन पयोगेन बहुम्पि पिवन्तस्स एका आपत्ति. विच्छिन्दित्वा विच्छिन्दित्वा पिवतो पयोगगणनाय आपत्तियो.
३२९. अमज्जञ्च होति मज्जवण्णं मज्जगन्धं मज्जरसन्ति लोणसोवीरकं वा सुत्तं वा होति. सूपसम्पाकेति वासगाहापनत्थं ईसकं मज्जं पक्खिपित्वा सूपं पचन्ति, तस्मिं अनापत्ति. मंससम्पाकेपि एसेव नयो. तेलं पन वातभेसज्जत्थं मज्जेन सद्धिं पचन्ति, तस्मिम्पि अनतिक्खित्तमज्जेयेव अनापत्ति, यं पन अतिक्खित्तमज्जं होति, एत्थ मज्जस्स वण्णगन्धरसा पञ्ञायन्ति, तस्मिं आपत्तियेव. अमज्जं अरिट्ठन्ति यो अरिट्ठो मज्जं न होति, तस्मिं अनापत्ति. आमलकादीनंयेव किर रसेन अरिट्ठं करोन्ति, सो मज्जवण्णगन्धरसोयेव होति, न च मज्जं; तं सन्धायेतं वुत्तं. यो पन सम्भारपक्खित्तो, सो मज्जं होति, बीजतो पट्ठाय न वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति. वत्थुअजाननताय चेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा, अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जताति.
सुरापानसिक्खापदं पठमं.
२. अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदवण्णना
३३०. दुतिये – अङ्गुलिपतोदकेनाति अङ्गुलीहि उपकच्छकादिघट्टनं वुच्चति. उत्तसन्तोति अतिहासेन किलमन्तो. अनस्सासकोति उपच्छिन्नअस्सासपस्साससञ्चारो हुत्वा. अनुपसम्पन्नं कायेन कायन्ति एत्थ भिक्खुनीपि अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिता, तम्पि खिड्डाधिप्पायेन फुसन्तस्स दुक्कटं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति.
अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदं दुतियं.
३. हसधम्मसिक्खापदवण्णना
३३५. ततिये – अप्पकतञ्ञुनोति यं भगवता पकतं पञ्ञत्तं, तं न जानन्तीति अत्थो.
३३६. उदके हसधम्मेति उदककीळिका वुच्चति. उपरिगोप्फकेति गोप्फकानं उपरिभागप्पमाणे. हसाधिप्पायोति कीळाधिप्पायो. निमुज्जति वातिआदीसु निमुज्जनत्थाय ओरोहन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं. निमुज्जनुम्मुज्जनेसु पयोगे पयोगे पाचित्तियं. निमुज्जित्वा अन्तोउदकेयेव गच्छन्तस्स हत्थवारपदवारेसु सब्बत्थ पाचित्तियं. पलवतीति तरति. हत्थेहि तरन्तस्स हत्थवारे हत्थवारे पाचित्तियं. पादेसुपि एसेव नयो. येन येन अङ्गेन तरति, तस्स तस्स पयोगे पयोगे पाचित्तियं. तीरतो वा रुक्खतो वा उदके पतति, पाचित्तियमेव. नावाय कीळतीति फियारित्तादीहि नावं पाजेन्तो वा तीरे उस्सारेन्तो वा नावाय कीळति, दुक्कटं.
हत्थेन वातिआदीसुपि पयोगे पयोगे दुक्कटं. केचि हत्थेन उदके खित्ताय कथलाय पतनुप्पतनवारेसु दुक्कटं वदन्ति, तं न गहेतब्बं. तत्थ हि एकपयोगत्ता एकमेव दुक्कटं, अपिच उपरिगोप्फके वुत्तानि उम्मुज्जनादीनि ठपेत्वा अञ्ञेन येन केनचि आकारेन उदकं ओतरित्वा वा अनोतरित्वा वा यत्थ कत्थचि ठितं उदकं अन्तमसो बिन्दुं गहेत्वा खिपनकीळायपि कीळन्तस्स दुक्कटमेव, अत्थजोतकं पन अक्खरं लिखितुं वट्टति, अयमेत्थ विनिच्छयो. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
हसधम्मसिक्खापदं ततियं.
४. अनादरियसिक्खापदवण्णना
३४२. चतुत्थे – कथायं नस्सेय्याति कथं अयं धम्मो तन्ति पवेणी नस्सेय्य. तं वा न सिक्खितुकामोति येन पञ्ञत्तेन वुच्चति, तं पञ्ञत्तं न सिक्खितुकामो. अपञ्ञत्तेनाति सुत्ते वा अभिधम्मे वा आगतेन.
३४४. एवं अम्हाकं आचरियानं उग्गहोति एत्थ गारय्हो आचरियुग्गहो न गहेतब्बो; पवेणिया आगतो आचरियुग्गहोव गहेतब्बो. कुरुन्दियं पन ‘‘लोकवज्जे आचरियुग्गहो न वट्टति, पण्णत्तिवज्जे पन वट्टती’’ति वुत्तं. महापच्चरियं ‘‘सुत्तं सुत्तानुलोमञ्च उग्गहितकानंयेव आचरियानं उग्गहो पमाणं, अजानन्तानं कथा अप्पमाणन्ति वुत्तं. तं सब्बं पवेणिया आगतेसमोधानं गच्छति. सेसं उत्तानमेवाति.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
अनादरियसिक्खापदं चतुत्थं.
५. भिंसापनसिक्खापदवण्णना
३४५. पञ्चमे – रूपूपहारादयो मनुस्सविग्गहे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. सेसं उत्तानमेव. समुट्ठानादीनि अनादरियसदिसानेवाति.
भिंसापनसिक्खापदं पञ्चमं.
६. जोतिसिक्खापदवण्णना
३५०. छट्ठे – भग्गाति जनपदस्स नामं. संसुमारगिरन्ति नगरस्स. भेसकळावनन्ति तन्निस्सितवनस्स. तं पन मिगानं फासुविहारत्थाय दिन्नत्ता मिगदायोति वुच्चति. समादहित्वाति जालेत्वा. परिपातेसीति अनुबन्धि.
३५२. पदीपेपीति पदीपुज्जलनेपि. जोतिकेपीति पत्तपचनसेदकम्मादीसु जोतिकरणे. तथारूपपच्चयाति पदीपादिपच्चया.
३५४-५. सयं समादहतीति एत्थ जोतिं समादहितुकामताय अरणिसण्ठपनतो पट्ठाय याव जाला न उट्ठहति, ताव सब्बपयोगेसु दुक्कटं. पटिलातं उक्खिपतीति दय्हमानं अलातं पतितं उक्खिपति, पुन यथाठाने ठपेतीति अत्थो. एवं अविज्झातं उक्खिपित्वा पक्खिपन्तस्सेव दुक्कटं, विज्झातं पुन जालापेन्तस्स पाचित्तियमेव.
३५६. तथारूपपच्चयाति ठपेत्वा पदीपादीनि अञ्ञेनपि तथारूपेन पच्चयेन समादहन्तस्स अनापत्ति. आपदासूति दुट्ठवाळमिगअमनुस्सेहि उपद्दवो होति, तत्थ समादहन्तस्सापि अनापत्ति. सेसं उत्तानमेवाति. छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
जोतिसिक्खापदं छट्ठं.
७. नहानसिक्खापदवण्णना
३६४. सत्तमे – चुण्णेन वा मत्तिकाय वाति एत्थ चुण्णमत्तिकानं अभिसङ्खरणकालतो पट्ठाय सब्बपयोगेसु दुक्कटं.
३६६. पारं गच्छन्तो न्हायतीति एत्थ सुक्खाय नदिया वालिकं उक्किरित्वा कतआवाटकेसुपि न्हायितुं वट्टति. आपदासूति भमरादीहि अनुबद्धस्स उदके निमुज्जितुं वट्टतीति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
नहानसिक्खापदं सत्तमं.
८. दुब्बण्णकरणसिक्खापदवण्णना
३६८-९. अट्ठमे – नवं पन भिक्खुना चीवरलाभेनाति एत्थ अलभीति लभो; लभोयेव लाभो. किं अलभि? चीवरं. कीदिसं? नवं. इति ‘‘नवचीवरलाभेना’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपं अकत्वा ‘‘नवचीवरलाभेना’’ति वुत्तं; पटिलद्धनवचीवरेनाति अत्थो. मज्झे ठितपदद्वये पनाति निपातो. भिक्खुनाति येन लद्धं तस्स निदस्सनं. पदभाजने पन ब्यञ्जनं अनादियित्वा यं लद्धं तं दस्सेतुं ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरान’’न्तिआदि वुत्तं. चीवरन्ति एत्थ यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा सक्का होति, तदेव वेदितब्बं. तेनेव ‘‘विकप्पनुपगपच्छिम’’न्ति न वुत्तं. कंसनीलन्ति चम्मकारनीलं. महापच्चरियं पन ‘‘अयोमलं लोहमलं एतं कंसनीलं नामा’’ति वुत्तं. पलासनीलन्ति यो कोचि नीलवण्णो पण्णरसो. दुब्बण्णकरणं आदातब्बन्ति एतं कप्पबिन्दुं सन्धाय वुत्तं; न नीलादीहि सकलचीवरस्स दुब्बण्णकरणं. तञ्च पन कप्पं आदियन्तेन चीवरं रजित्वा चतूसु वा कोणेसु तीसु वा द्वीसु वा एकस्मिं वा कोणे मोरस्स अक्खिमण्डलमत्तं वा मङ्कुलपिट्ठिमत्तं वा आदातब्बं. महापच्चरियं ‘‘पत्ते वा गण्ठियं वा न वट्टती’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘वट्टतियेवा’’ति वुत्तं. पाळिकप्पकण्णिककप्पादयो पन सब्बत्थ पटिसिद्धा, तस्मा ठपेत्वा एकं वट्टबिन्दुं अञ्ञेन केनचिपि विकारेन कप्पो न कातब्बो.
३७१. अग्गळेतिआदीसु एतानि अग्गळादीनि कप्पकतचीवरे पच्छा आरोपेत्वा कप्पकरणकिच्चं नत्थि. सेसं उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं; कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
दुब्बण्णकरणसिक्खापदं अट्ठमं.
९. विकप्पनसिक्खापदवण्णना
३७४. नवमे – तस्स वा अदिन्नन्ति चीवरसामिकस्स ‘‘परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं वत्वा अदिन्नं. तस्स वा अविस्ससन्तोति येन विनयकम्मं कतं, तस्स अविस्सासेन वा. तेन पन दिन्नं वा तस्स विस्सासेन वा परिभुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सेसमेत्थ तिंसकवण्णनायं वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति. कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
विकप्पनसिक्खापदं नवमं.
१०. चीवरापनिधानसिक्खापदवण्णना
३७७-८१. दसमे – अपनिधेन्तीति अपनेत्वा निधेन्ति. हसापेक्खोति हसाधिप्पायो. अञ्ञं परिक्खारन्ति पाळिया अनागतं पत्तत्थविकादिं. धम्मिं कथं कत्वाति ‘‘समणेन नाम अनिहितपरिक्खारेन भवितुं न वट्टती’’ति एवं धम्मकथं कथेत्वा दस्सामीति निक्खिपतो अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
चीवरापनिधानसिक्खापदं दसमं.
समत्तो वण्णनाक्कमेन सुरापानवग्गो छट्ठो.