७. सप्पाणकवग्गो
१. सञ्चिच्चपाणसिक्खापदवण्णना
३८२. सप्पाणकवग्गस्स पठमसिक्खापदे – इस्सासो होतीति गिहिकाले धनुग्गहाचरियो होति. जीविता वोरोपिताति जीविता वियोजिता.
सिक्खापदेपि वोरोपेय्याति वियोजेय्य. यस्मा पन वोहारमत्तमेवेतं; न हेत्थ किञ्चि वियोजिते सीसालङ्कारे सीसं विय जीविता वोरोपिते पाणेपि जीवितं नाम विसुं तिट्ठति, अञ्ञदत्थु अन्तरधानमेव गच्छति, तस्मा तमत्थं दस्सेतुं पदभाजने ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दती’’तिआदि वुत्तं. इमस्मिञ्च सिक्खापदे तिरच्छानगतोयेव ‘‘पाणो’’ति वेदितब्बो. तं खुद्दकम्पि महन्तम्पि मारेन्तस्स आपत्तिनानाकरणं नत्थि. महन्ते पन उपक्कममहन्तत्ता अकुसलमहत्तं होति. पाणे पाणसञ्ञीति अन्तमसो मञ्चपीठं सोधेन्तो मङ्गुलबीजकेपि पाणसञ्ञी निक्कारुणिकताय तं भिन्दन्तो अपनेति, पाचित्तियं. तस्मा एवरूपेसु ठानेसु कारुञ्ञं उपट्ठपेत्वा अप्पमत्तेन वत्तं कातब्बं. सेसं मनुस्सविग्गहे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति.
सञ्चिच्चपाणसिक्खापदं पठमं.
२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना
३८७. दुतिये – सप्पाणकन्ति ये पाणका परिभोगेन मरन्ति, तेहि पाणकेहि सप्पाणकं, तादिसञ्हि जानं परिभुञ्जतो पयोगे पयोगे पाचित्तियं. पत्तपूरम्पि अविच्छिन्दित्वा एकपयोगेन पिवतो एका आपत्ति. तादिसेन उदकेन सामिसं पत्तं आविञ्छित्वा धोवतोपि तादिसे उदके उण्हयागुपत्तं निब्बापयतोपि तं उदकं हत्थेन वा उळुङ्केन वा गहेत्वा न्हायतोपि पयोगे पयोगे पाचित्तियं. उदकसोण्डिं वा पोक्खरणिं वा पविसित्वा बहिनिक्खमनत्थाय वीचिं उट्ठापयतोपि. सोण्डिं वा पोक्खरणिं वा सोधेन्तेहि ततो गहितउदकं उदकेयेव आसिञ्चितब्बं. समीपम्हि उदके असति कप्पियउदकस्स अट्ठ वा दस वा घटे उदकसण्ठानकप्पदेसे आसिञ्चित्वा तत्थ आसिञ्चितब्बं. ‘‘पवट्टित्वा उदके पतिस्सती’’ति उण्हपासाणे उदकं नासिञ्चितब्बं. कप्पियउदकेन पन पासाणं निब्बापेत्वा आसिञ्चितुं वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं,
वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति. एत्थ च पटङ्गपाणकानं पतनं ञत्वापि सुद्धचित्तताय दीपजालने विय सप्पाणकभावं ञत्वापि उदकसञ्ञाय परिभुञ्जितब्बतो पण्णत्तिवज्जता वेदितब्बाति.
सप्पाणकसिक्खापदं दुतियं.
३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना
३९२. ततियसिक्खापदे – उक्कोटेन्तीति तस्स तस्स भिक्खुनो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अकतं कम्म’’न्तिआदीनि वदन्ता उच्चालेन्ति; यथापतिट्ठितभावेन पतिट्ठातुं न देन्ति.
३९३. यथाधम्मन्ति यो यस्स अधिकरणस्स वूपसमनाय धम्मो वुत्तो, तेनेव धम्मेनाति अत्थो. निहताधिकरणन्ति निहतं अधिकरणं; सत्थारा वुत्तधम्मेनेव वूपसमितं अधिकरणन्ति अत्थो.
३९५. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीति येन कम्मेन तं अधिकरणं वूपसमितं, तञ्चे धम्मकम्मं होति, तस्मिं धम्मकम्मे अयम्पि धम्मकम्मसञ्ञी हुत्वा यदि उक्कोटेति, पाचित्तियं आपज्जतीति अत्थो. एतेन नयेन सेसपदानिपि वेदितब्बानि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन ‘‘इमेसं चतुन्नं अधिकरणानं कति उक्कोटना’’तिआदिना नयेन परिवारे वुत्तो. अट्ठकथासु तं सब्बं आहरित्वा तस्सेवत्थो वण्णितो. मयं पन तं तत्थेव वण्णयिस्साम. इध आहरित्वा वण्णियमाने हि सुट्ठुतरं सम्मोहो भवेय्याति न वण्णयिम्ह. सेसमेत्थ उत्तानमेव. तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
उक्कोटनसिक्खापदं ततियं.
४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना
३९९. चतुत्थे – दुट्ठुल्ला नाम आपत्तीति एत्थ चत्तारि पाराजिकानि अत्थुद्धारवसेन दस्सितानि, सङ्घादिसेसापत्ति पन अधिप्पेता, तं छादेन्तस्स पाचित्तियं. धुरं निक्खित्तमत्तेति धुरे निक्खित्तमत्ते. सचेपि धुरं निक्खिपित्वा पच्छा आरोचेति, न रक्खति; धुरं निक्खित्तमत्तेयेव पाचित्तियन्ति वुत्तं होति. सचे पन एवं धुरं निक्खिपित्वा पटिच्छादनत्थमेव अञ्ञस्स आरोचेति, सोपि अञ्ञस्साति एतेनुपायेन समणसतम्पि समणसहस्सम्पि आपत्तिं आपज्जतियेव ताव, याव कोटि न छिज्जति. कदा पन कोटि छिज्जतीति? महासुमत्थेरो ताव वदति – ‘‘आपत्तिं आपन्नो एकस्स आरोचेति, सो पटिनिवत्तित्वा तस्सेव आरोचेति; एवं कोटि छिज्जती’’ति. महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘अयञ्हि वत्थुपुग्गलोयेव. आपत्तिं आपन्नो पन एकस्स भिक्खुनो आरोचेति, अयं अञ्ञस्स आरोचेति, सो पटिनिवत्तित्वा येनस्स आरोचितं, तस्सेव आरोचेति; एवं ततियेन पुग्गलेन दुतियस्स आरोचिते कोटि छिन्ना होती’’ति.
४००. अदुट्ठुल्लं आपत्तिन्ति अवसेसे पञ्चापत्तिक्खन्धे. अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति एत्थ अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठि च कायसंसग्गो चाति अयं दुट्ठुल्लअज्झाचारो नाम. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. धुरनिक्खेपसमुट्ठानं – कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति, अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
दुट्ठुल्लसिक्खापदं चतुत्थं.
५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना
४०२. पञ्चमसिक्खापदे – अङ्गुलियो दुक्खा भविस्सन्तीति अक्खरानि लिखन्तस्स अङ्गुलियो दुक्खा भविस्सन्तीति चिन्तेसुं. उरस्स दुक्खोति गणनं सिक्खन्तेन बहुं चिन्तेतब्बं होति, तेनस्स उरो दुक्खो भविस्सतीति मञ्ञिंसु. अक्खीनि दुक्खा भविस्सन्तीति रूपसुत्तं सिक्खन्तेन कहापणा परिवत्तेत्वा परिवत्तेत्वा पस्सितब्बा होन्ति, तेनस्स अक्खीनि दुक्खानि भविस्सन्तीति मञ्ञिंसु. डंसादीसु डंसाति पिङ्गलमक्खिकायो. दुक्खानन्ति दुक्खमानं. तिब्बानन्ति बहलानं. खरानन्ति तिखिणानं. कटुकानन्ति फरुसानं; अमनापताय वा कटुकरससदिसानं. असातानन्ति अमधुरानं. पाणहरानन्ति जीवितहरानं.
४०४. सीमं सम्मन्नतीति नवं सीमं बन्धति. कुरुन्दियं पन उदकुक्खेपपरिच्छिन्दनेपि दुक्कटं वुत्तं. परिपुण्णवीसतिवस्सोति पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय परिपुण्णवीसतिवस्सो; गब्भवीसोपि हि परिपुण्णवीसतिवस्सोत्वेव सङ्ख्ये गच्छति. यथाह –
‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा कुमारकस्सपो गब्भवीसो उपसम्पन्नो होति. अथ खो आयस्मतो कुमारकस्सपस्स एतदहोसि – ‘भगवता पञ्ञत्तं, न ऊनवीसतिवस्सो पुग्गलो उपसम्पादेतब्बोति. अहञ्चम्हि गब्भवीसो उपसम्पन्नो. उपसम्पन्नो नुखोम्हि, ननु खो उपसम्पन्नो’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. यं भिक्खवे मातुकुच्छिम्हि पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं तदुपादाय सावस्स जाति. अनुजानामि, भिक्खवे, गब्भवीसं उपसम्पादेतु’’न्ति (महाव. १२४).
तत्थ यो द्वादसमासे मातुकुच्छिस्मिं वसित्वा महापवारणाय जातो, सो ततो पट्ठाय याव एकूनवीसतिमे वस्से महापवारणा, तं अतिक्कमित्वा पाटिपदे उपसम्पादेतब्बो. एतेनुपायेन हायनवड्ढनं वेदितब्बं.
पोराणकत्थेरा पन एकूनवीसतिवस्सं सामणेरं निक्खमनीयपुण्णमासिं अतिक्कम्म पाटिपददिवसे उपसम्पादेन्ति, तं कस्माति? वुच्चते – एकस्मिं वस्से छ चातुद्दसिकउपोसथा होन्ति. इति वीसतिया वस्सेसु चत्तारो मासा परिहायन्ति. राजानो ततिये ततिये वस्से वस्सं उक्कड्ढन्ति. इति अट्ठारससु वस्सेसु छ मासा वड्ढन्ति, ततो उपोसथवसेन परिहीने चत्तारो मासे अपनेत्वा द्वे मासा अवसेसा होन्ति, ते द्वे मासे गहेत्वा वीसतिवस्सानि परिपुण्णानि होन्तीति निक्कङ्खा हुत्वा निक्खमनीयपुण्णमासिं अतिक्कम्म पाटिपदे उपसम्पादेन्ति. एत्थ पन यो पवारेत्वा वीसतिवस्सो भविस्सति, तं सन्धाय ‘‘एकूनवीसतिवस्स’’न्ति वुत्तं. तस्मा यो मातुकुच्छिस्मिं द्वादसमासे वसि, सो एकवीसतिवस्सो होति. यो सत्तमासे वसि, सो सत्तमासाधिकवीसतिवस्सो. छमासजातो पन न जीवति.
४०६. अनापत्ति ऊनवीसतिवस्सं परिपुण्णवीसतिवस्ससञ्ञीति एत्थ किञ्चापि उपसम्पादेन्तस्स अनापत्ति, पुग्गलो पन अनुपसम्पन्नोव होति. सचे पन सो दसवस्सच्चयेन अञ्ञं उपसम्पादेति, तञ्चे मुञ्चित्वा गणो पूरति, सूपसम्पन्नो. सोपि च याव न जानाति, तावस्स नेव सग्गन्तरायो न मोक्खन्तरायो, ञत्वा पन पुन उपसम्पज्जितब्बं. सेसं उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं,
वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदं पञ्चमं.
६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना
४०७. छट्ठे – पटियालोकन्ति सूरियालोकस्स पटिमुखं; पच्छिमदिसन्ति अत्थो. कम्मियाति सुङ्कट्ठाने कम्मिका.
४०९. राजानं वा थेय्यं गच्छन्तीति राजानं वा थेनेत्वा वञ्चेत्वा रञ्ञो सन्तकं किञ्चि गहेत्वा इदानि न तस्स दस्सामाति गच्छन्ति.
४११. विसङ्केतेनाति कालविसङ्केतेन दिवसविसङ्केतेन च गच्छतो अनापत्ति. मग्गविसङ्केतेन पन अटविविसङ्केतेन वा आपत्तियेव. सेसमेत्थ भिक्खुनिवग्गे वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव. थेय्यसत्थसमुट्ठानं – कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
थेय्यसत्थसिक्खापदं छट्ठं.
७. संविधानसिक्खापदवण्णना
४१२. सत्तमे – पधूपेन्तो निसीदीति पज्झायन्तो अत्तानंयेव परिभासन्तो निसीदि. नाय्यो सो भिक्खु मं निप्पातेसीति अय्यो अयं भिक्खु मं न निक्खामेसि; न मं गहेत्वा अगमासीति अत्थो. सेसमेत्थ भिक्खुनिया सद्धिं संविधानसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति.
संविधानसिक्खापदं सत्तमं.
८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना
४१७. अट्ठमे – गद्धे बाधयिंसूति गद्धबाधिनो; गद्धबाधिनो पुब्बपुरिसा अस्साति गद्धबाधिपुब्बो, तस्स गद्धबाधिपुब्बस्स गिज्झघातककुलप्पसुतस्साति अत्थो.
सग्गमोक्खानं अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका. ते कम्मकिलेसविपाकउपवादआणावीतिक्कमवसेन पञ्चविधा. तत्थ पञ्चानन्तरियकम्मा कम्मन्तरायिका नाम. तथा भिक्खुनीदूसककम्मं, तं पन मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स. नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा किलेसन्तरायिका नाम. पण्डकतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनकानं पटिसन्धिधम्मा विपाकन्तरायिका नाम. अरियूपवादा उपवादन्तरायिका नाम, ते पन याव अरिये न खमापेन्ति तावदेव, न ततो परं. सञ्चिच्च आपन्ना आपत्तियो आणावीतिक्कमन्तरायिका नाम, तापि याव भिक्खुभावं वा पटिजानाति, न वुट्ठाति वा न देसेति वा तावदेव, न ततो परं.
तत्रायं भिक्खु बहुस्सुतो धम्मकथिको सेसन्तरायिके जानाति, विनये पन अकोविदत्ता पण्णत्तिवीतिक्कमन्तरायिके न जानाति, तस्मा रहोगतो एवं चिन्तेसि – ‘‘इमे आगारिका पञ्च कामगुणे परिभुञ्जन्ता सोतापन्नापि सकदागामिनोपि अनागामिनोपि होन्ति, भिक्खूपि मनापिकानि चक्खुविञ्ञेय्यानि रूपानि पस्सन्ति…पे… कायविञ्ञेय्ये फोट्ठब्बे फुसन्ति, मुदुकानि अत्थरणपावुरणादीनि परिभुञ्जन्ति, एतं सब्बं वट्टति. कस्मा इत्थिरूपा…पे… इत्थिफोट्ठब्बा एव न वट्टन्ति, एतेपि वट्टन्ती’’ति. एवं रसेन रसं संसन्दित्वा सच्छन्दरागपरिभोगञ्च निच्छन्दरागपरिभोगञ्च एकं कत्वा थूलवाकेहि सद्धिं अतिसुखुमसुत्तं घटेन्तो विय सासपेन सद्धिं सिनेरुं उपसंहरन्तो विय पापकं दिट्ठिगतं उप्पादेत्वा ‘‘किं भगवता महासमुद्दं बन्धन्तेन विय महता उस्साहेन पठमपाराजिकं पञ्ञत्तं, नत्थि एत्थ दोसो’’ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं पटिविरुज्झन्तो भब्बपुग्गलानं आसं छिन्दन्तो जिनस्स आणाचक्के पहारमदासि. तेनाह – ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’तिआदि.
अट्ठिकङ्कलूपमातिआदिम्हि अट्ठिकङ्कलूपमा अप्पस्सादट्ठेन. मंसपेसूपमा बहुसाधारणट्ठेन. तिणुक्कूपमा अनुदहनट्ठेन. अङ्गारकासूपमा महाभितापनट्ठेन. सुपिनकूपमा इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन. याचितकूपमा तावकालिकट्ठेन. रुक्खफलूपमा सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन. असिसूनूपमा अधिकुट्टनट्ठेन. सत्तिसूलूपमा विनिविज्झनट्ठेन. सप्पसिरूपमा सासङ्कसप्पटिभयट्ठेनाति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन पपञ्चसूदनियं मज्झिमट्ठकथायं (म. नि. १.२३४ आदयो; २.४२ आदयो) गहेतब्बो. एवं ब्याखोति एवं विय खो. सेसमेत्थ पुब्बे वुत्तनयत्ता उत्तानमेव.
समनुभासनसमुट्ठानं – कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति, अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
अरिट्ठसिक्खापदं अट्ठमं.
९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना
४२४-५. नवमे – अकटानुधम्मेनाति अनुधम्मो वुच्चति आपत्तिया अदस्सने वा अप्पटिकम्मे वा पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे वा धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन उक्खित्तकस्स अनुलोमवत्तं दिस्वा कता ओसारणा; सो ओसारणसङ्खातो अनुधम्मो यस्स न कतो, अयं अकटानुधम्मो नाम, तादिसेन सद्धिन्ति अत्थो. तेनेवस्स पदभाजने ‘‘अकटानुधम्मो नाम उक्खित्तो अनोसारितो’’ति वुत्तं.
देति वा पटिग्गण्हाति वाति एकपयोगेन बहुम्पि ददतो वा गण्हतो वा एकं पाचित्तियं. विच्छिन्दित्वा विच्छिन्दित्वा देन्तस्स च गण्हन्तस्स च पयोगगणनाय पाचित्तियानि. सेसमेत्थ उत्तानमेव. तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदं नवमं.
१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना
४२८. दसमे – दिट्ठिगतं उप्पन्नन्ति अरिट्ठस्स विय एतस्सापि अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स उप्पन्नं. नासेतूति एत्थ तिविधा नासना – संवासनासना, लिङ्गनासना, दण्डकम्मनासनाति. तत्थ आपत्तिया अदस्सनादीसु उक्खेपना संवासनासना नाम. ‘‘दूसको नासेतब्बो (पारा. ६६) मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथा’’ति (पारा. ३८४) अयं लिङ्गनासना नाम. ‘‘अज्जतग्गे ते आवुसो समणुद्देस न चेव सो भगवा सत्था अपदिसितब्बो’’ति अयं दण्डकम्मनासना नाम. अयं इध अधिप्पेता. तेनाह – ‘‘एवञ्च पन भिक्खवे नासेतब्बो…पे… विनस्सा’’ति. तत्थ चराति गच्छ. पिरेति पर अमामक. विनस्साति नस्स; यत्थ ते न पस्साम, तत्थ गच्छाति.
४२९. उपलापेय्याति सङ्गण्हेय्य. उपट्ठापेय्याति तेन अत्तनो उपट्ठानं कारापेय्य. सेसं अरिट्ठसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति.
कण्टकसिक्खापदं दसमं.
समत्तो वण्णनाक्कमेन सप्पाणकवग्गो सत्तमो.