५. अचेलकवग्गो

१. अचेलकसिक्खापदवण्णना

२६९. अचेलकवग्गस्स ९ पठमसिक्खापदे – परिवेसनन्ति परिविसनट्ठानं. परिब्बाजकसमापन्नोति पब्बज्जं समापन्नो. देति आपत्ति पाचित्तियस्साति समतित्तिकं यागुपत्तं एकपयोगेन देति, एकं पाचित्तियं. अवच्छिन्दित्वा अवच्छिन्दित्वा देति, पयोगे पयोगे पाचित्तियं. एसेव नयो पूवभत्तादीसु. तित्थिये अतित्थियसञ्ञीति माता वा पिता वा तित्थियेसु पब्बजति, तेसं मातापितुसञ्ञाय देन्तस्सापि पाचित्तियमेव होति. दापेतीति अनुपसम्पन्नेन दापेति.

२७३. उपनिक्खिपित्वा देतीति तथारूपे भाजने ठपेत्वा तं भाजनं तेसं सन्तिके भूमियं निक्खिपित्वा देति, तेसं वा भाजनं निक्खिपापेत्वा तत्थ देति, पत्तं आधारके वा भूमियं वा ठपेत्वापि ‘‘इतो गण्हथा’’ति वत्तुं वट्टति. सचे तित्थियो वदति ‘‘मय्हं नाम इदं सन्तकं, इध न आकिरथा’’ति आकिरितब्बं. तस्स सन्तकत्ता सहत्था दानं नाम न होति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

अचेलकसिक्खापदं पठमं.

२. उय्योजनसिक्खापदवण्णना

२७४. दुतियसिक्खापदे – पटिक्कमनेपीति आसनसालायम्पि. भत्तविस्सग्गन्ति भत्तकिच्चं. न सम्भावेसीति न पापुणि.

२७६. अनाचारन्ति वुत्तावसेसं कायवचीद्वारवीतिक्कमं. दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वा विजहन्तस्साति एत्थ यदि ठितो वा निसिन्नो वा उय्योजेति; यो उय्योजितो, सो विजहति, तस्स च आपत्ति नाम नत्थि. तस्मिं पन विजहन्तेपि अत्थतो इतरेन विजहितमेव होति. तस्मा यो उय्योजेति, तस्सेवायं आपत्ति. तत्थ सचे उपचारब्भन्तरे एको पादो होति, दुक्कटं. सीमातिक्कमे पाचित्तियं. एत्थ च दस्सनूपचारस्स अब्भोकासे द्वादसहत्थप्पमाणं, तथा सवनूपचारस्स. सचे पन अन्तरा कुट्टद्वारपाकारादयो होन्ति, तेहि अन्तरितभावो दस्सनूपचारातिक्कमो, तस्स वसेन आपत्ति वेदितब्बा. न अञ्ञो कोचि पच्चयो होतीति ठपेत्वा वुत्तप्पकारमनाचारं अञ्ञं किञ्चि कारणं न होति.

२७७. कलिसासनं आरोपेतीति ‘‘कली’’ति कोधो; तस्स सासनं आरोपेति; कोधस्स आणं आरोपेति; कोधवसेन ठाननिसज्जादीसु दोसं दस्सेत्वा ‘‘पस्सथ भो इमस्स ठानं, निसज्जं आलोकितं विलोकितं खाणुको विय तिट्ठति, सुनखो विय निसीदति, मक्कटो विय इतो चितो च विलोकेती’’ति एवं अमनापवचनं वदति ‘‘अप्पेव नाम इमिनापि उब्बाळ्हो पक्कमेय्या’’ति. सेसं उत्तानमेव.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.

उय्योजनसिक्खापदं दुतियं.

३. सभोजनसिक्खापदवण्णना

२७९. ततियसिक्खापदे – सयनिघरेति सयनियघरे. यतो अय्यस्स भिक्खा दिन्नाति यस्मा भिक्खा दिन्ना, यं आगतेन लद्धब्बं तं वो लद्धं; गच्छथाति अधिप्पायो. परियुट्ठितोति रागपरियुट्ठितो; मेथुनाधिप्पायोति अत्थो.

२८०. सह उभोहि जनेहीति सभोजनं; तस्मिं सभोजने. अथ वा सभोजनेति सभोगे. रागपरियुट्ठितस्स हि पुरिसस्स इत्थी भोगो इत्थिया च पुरिसो. तेनेवस्स पदभाजने – ‘‘इत्थी चेव होति पुरिसो चा’’तिआदि वुत्तं. महल्लके घरेति महल्लके सयनिघरे. पिट्ठसङ्घाटस्स हत्थपासं विजहित्वाति तस्स सयनिघरे गब्भस्स यो पिट्ठसङ्घाटो, तस्स हत्थपासं विजहित्वा; अन्तोसयनस्स आसन्ने ठाने निसीदतीति अत्थो. ईदिसञ्च सयनिघरं महाचतुस्सालादीसु होति. पिट्ठिवंसं अतिक्कमित्वाति इमिना मज्झातिक्कमं दस्सेति. तस्मा यथा वा तथा वा कतस्स खुद्दकस्स सयनिघरस्स मज्झातिक्कमे आपत्ति वेदितब्बा. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति.

सभोजनसिक्खापदं ततियं.

२८४. चतुत्थपञ्चमसिक्खापदेसु यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं अनियतद्वये वुत्तनयमेव. यथा च सभोजनसिक्खापदं, एवमेतानिपि पठमपाराजिकसमुट्ठानानेवाति.

रहोपटिच्छन्नसिक्खापदं चतुत्थं, रहोनिसज्जसिक्खापदं पञ्चमं.

६. चारित्तसिक्खापदवण्णना

२९४. छट्ठसिक्खापदे – देथावुसो भत्तन्ति एत्थ तं किर भत्तं अभिहटं अहोसि, तस्मा एवमाहंसु. अनभिहटे पन एवं वत्तुं न लब्भति, पयुत्तवाचा होति.

२९५. तेन हि भिक्खवे पटिग्गहेत्वा निक्खिपथाति इदं पन भगवा कुलस्स सद्धानुरक्खणत्थाय आह. यदि ‘‘भाजेत्वा खादथा’’ति वदेय्य, मनुस्सानं पसादञ्ञथत्तं सिया. उस्सारियित्थाति पटिहरियित्थ; घरंयेव नं गहेत्वा अगमंसूति वुत्तं होति.

२९८. सन्तं भिक्खुन्ति एत्थ कित्तावता सन्तो होति, कित्तावता असन्तोति? अन्तोविहारे यत्थ ठितस्स कुलानि पयिरुपासनचित्तं उप्पन्नं, ततो पट्ठाय यं पस्से वा अभिमुखे वा पस्सति, यस्स सक्का होति पकतिवचनेन आरोचेतुं, अयं सन्तो नाम. इतो चितो च परियेसित्वा आरोचनकिच्चं नाम नत्थि. यो हि एवं परियेसितब्बो, सो असन्तोयेव. अपिच अन्तोउपचारसीमाय भिक्खुं दिस्वा आपुच्छिस्सामीति गन्त्वा तत्थ यं पस्सति, सो आपुच्छितब्बो. नो चे पस्सति, असन्तं भिक्खुं अनापुच्छा पविट्ठो नाम होति.

३०२. अन्तरारामन्ति अन्तोगामे विहारो होति, तं गच्छति. भत्तियघरन्ति निमन्तितघरं वा सलाकभत्तादिदायकानं वा घरं. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु सति गन्तुं वट्टति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरयं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

चारित्तसिक्खापदं छट्ठं.

७. महानामसिक्खापदवण्णना

३०३. सत्तमसिक्खापदे – महानामो नाम भगवतो चूळपितुपुत्तो मासमत्तेन महल्लकतरो द्वीसु फलेसु पतिट्ठितो अरियसावको. भेसज्जं उस्सन्नं होतीति वजतो आहरित्वा ठपितसप्पि बहु होति.

३०६. सादितब्बाति तस्मिं समये रोगो नत्थीति न पटिक्खिपितब्बा; रोगे सति विञ्ञापेस्सामीति अधिवासेतब्बा. एत्तकेहि भेसज्जेहि पवारेमीति नामवसेन सप्पितेलादीसु द्वीहि तीहि वा परिमाणवसेन पत्थेन नाळिया आळ्हकेनाति वा.अञ्ञं भेसज्जं विञ्ञापेतीति सप्पिना पवारितो तेलं विञ्ञापेति, आळ्हकेन पवारितो दोणं. न भेसज्जेन करणीयेनाति मिस्सकभत्तेनपि चे यापेतुं सक्कोति, न भेसज्जकरणीयं नाम होति.

३१०. पवारितानन्ति ये अत्तनो पुग्गलिकाय पवारणाय पवारिता; तेसं पवारितानुरूपेन विञ्ञत्तिया अनापत्ति. सङ्घवसेन पवारितेसु पन पमाणं सल्लक्खेतब्बमेवाति. सेसं उत्तानमेव.

छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

महानामसिक्खापदं सत्तमं.

८. उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना

३११. अट्ठमे – अब्भुय्यातोति अभिउय्यातो; परसेनं अभिमुखो गमिस्सामीति नगरतो निग्गतोति अत्थो. उय्युत्तन्ति कतउय्योगं; गामतो निक्खन्तन्ति अत्थो.

३१४. द्वादसपुरिसो हत्थीति चत्तारो आरोहका एकेकपादरक्खका द्वे द्वेति एवं द्वादसपुरिसो होति. तिपुरिसो अस्सोति एको आरोहको द्वे पादरक्खकाति एवं तिपुरिसो होति. चतुपुरिसो रथोति एको सारथि एको योधो द्वे आणिरक्खकाति एवं चतुपुरिसो होति. चत्तारो पुरिसा सरहत्थाति आवुधहत्था चत्तारो पुरिसाति अयं पच्छिमकोटिया चतुरङ्गसमन्नागता सेना नाम. ईदिसं सेनं दस्सनाय गच्छतो पदे पदे दुक्कटं. दस्सनूपचारं विजहित्वाति केनचि अन्तरिता वा निन्नं ओरुळ्हा वा न दिस्सति; इध ठत्वा न सक्का दट्ठुन्ति अञ्ञं ठानं गन्त्वा पस्सतो पयोगे पयोगे पाचित्तियन्ति अत्थो.

३१५. एकमेकन्ति हत्थिआदीसु चतूसु अङ्गेसु एकमेकं; अन्तमसो एकपुरिसारुळ्हकहत्थिम्पि एकम्पि सरहत्थं पुरिसं. अनुय्युत्ता नाम राजा उय्यानं वा नदिं वा गच्छति; एवं अनुय्युत्ता होति.

३१६. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु सति एत्थ गतो मुञ्चिस्सामीति गच्छतो अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.

उय्युत्तसेनासिक्खापदं अट्ठमं.

९. सेनावाससिक्खापदवण्णना

३१९. नवमे – अत्थङ्गते सूरिये सेनाय वसतीति तिट्ठतु वा निसीदतु वा सयतु वा सचेपि आकासे इद्धिया कञ्चि इरियापथं कप्पेति, पाचित्तियमेव. सेना वा पटिसेनाय रुद्धा होतीति यथा सञ्चारो छिज्जति; एवं रुद्धा होति. पलिबुद्धोति वेरिकेन वा इस्सरेन वा रुद्धो. सेसं उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

सेनावाससिक्खापदं नवमं.

१०. उय्योधिकसिक्खापदवण्णना

३२२. दसमे – उग्गन्त्वा उग्गन्त्वा एत्थ युज्झन्तीति उय्योधिकं; सम्पहारट्ठानस्सेतं अधिवचनं. बलस्स अग्गं जानन्ति एत्थाति बलग्गं; बलगणनट्ठानन्ति अत्थो. सेनाय वियूहं सेनाब्यूहं; सेनानिवेसस्सेतं अधिवचनं. तयो हत्थी पच्छिमं हत्थानीकन्ति यो पुब्बे वुत्तो द्वादसपुरिसो हत्थीति तेन हत्थिना तयो हत्थी. सेसेसुपि एसेव नयो. सेसं उय्युत्तसेनासिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति.

उय्योधिकसिक्खापदं दसमं.

समत्तो वण्णनाक्कमेन अचेलकवग्गो पञ्चमो.