४. भोजनवग्गो

१. आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना

२०३. भोजनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – आवसथपिण्डोति आवसथे पिण्डो. समन्ता परिक्खित्तं अद्धिकगिलानगब्भिनिपब्बजितानं यथानुरूपं पञ्ञत्तमञ्चपीठं अनेकगब्भपमुखपरिच्छेदं आवसथं कत्वा तत्थ पुञ्ञकामताय पिण्डो पञ्ञत्तो होति, यागुभत्तभेसज्जादि सब्बं तेसं तेसं दानत्थाय ठपितं होतीति अत्थो. हिय्योपीति स्वेपि. अपसक्कन्तीति अपगच्छन्ति. मनुस्सा उज्झायन्तीति तित्थिये अपस्सन्ता ‘‘तित्थिया कुहिं गता’’‘‘इमे पस्सित्वा पक्कन्ता’’ति सुत्वा उज्झायन्ति. कुक्कुच्चायन्तोति कुक्कुच्चं करोन्तो, अकप्पियसञ्ञं उप्पादेन्तोति अत्थो.

२०६. सक्कोति तम्हा आवसथा पक्कमितुन्ति अद्धयोजनं वा योजनं वा गन्तुं सक्कोति. न सक्कोतीति एत्तकमेव न सक्कोति. अनोदिस्साति इमेसंयेव वा एत्तकानंयेव वाति एकं पासण्डं अनुद्दिसित्वा सब्बेसं पञ्ञत्तो होति. यावदत्थोति भोजनम्पि एत्तकन्ति अपरिच्छिन्दित्वा यावदत्थो पञ्ञत्तो होति. सकिं भुञ्जितब्बन्ति एकदिवसं भुञ्जितब्बं, दुतियदिवसतो पट्ठाय पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

अयं पनेत्थ विनिच्छयो – एककुलेन वा नानाकुलेहि वा एकतो हुत्वा एकस्मिं ठाने वा नानाठानेसु वा ‘‘अज्ज एकस्मिं; स्वे एकस्मि’’न्ति एवं अनियमितट्ठाने वा पञ्ञत्तं एकस्मिं ठाने एकदिवसं भुञ्जित्वा दुतियदिवसे तस्मिं ठाने अञ्ञस्मिं वा भुञ्जितुं न वट्टति. नानाकुलेहि पन नानाठानेसु पञ्ञत्तं एकस्मिं ठाने एकदिवसं भुञ्जित्वा दुतियदिवसे अञ्ञत्थ भुञ्जितुं वट्टति. पटिपाटिं पन खेपेत्वा पुन आदितो पट्ठाय भुञ्जितुं न वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं. एकपूगनानापूगएकगामनानागामेसुपि एसेव नयो. योपि एककुलस्स वा नानाकुलानं वा एकतो पञ्ञत्तो तण्डुलादीनं अभावेन अन्तरन्तरा छिज्जति, सोपि न भुञ्जितब्बो. सचे पन ‘‘न सक्कोम दातु’’न्ति उपच्छिन्दित्वा पुन कल्याणचित्ते उप्पन्ने दातुं आरभन्ति, एतं पुन एकदिवसं भुञ्जितुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं.

२०८. अनापत्ति गिलानस्साति गिलानस्स अनुवसित्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. गच्छन्तो वाति यो गच्छन्तो अन्तरामग्गे एकदिवसं गतट्ठाने च एकदिवसं भुञ्जति, तस्सापि अनापत्ति. आगच्छन्तेपि एसेव नयो. गन्त्वा पच्चागच्छन्तोपि अन्तरामग्गे एकदिवसं आगतट्ठाने च एकदिवसं भुञ्जितुं लभति. गच्छिस्सामीति भुञ्जित्वा निक्खन्तस्स नदी वा पूरति चोरादिभयं वा होति, सो निवत्तित्वा खेमभावं ञत्वा गच्छन्तो पुन एकदिवसं भुञ्जितुं लभतीति सब्बमिदं महापच्चरियादीसु वुत्तं. ओदिस्स पञ्ञत्तो होतीति भिक्खूनंयेव अत्थाय उद्दिसित्वा पञ्ञत्तो होति. न यावदत्थोति यावदत्थं पञ्ञत्तो न होति, थोकं थोकं लब्भति, तादिसं निच्चम्पि भुञ्जितुं वट्टति. पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थाति यागुखज्जकफलाफलादिभेदे सब्बत्थ अनापत्ति. यागुआदीनि हि निच्चम्पि भुञ्जितुं वट्टति. सेसं उत्तानमेव. एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

आवसथपिण्डसिक्खापदं पठमं.

२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना

२०९. दुतियसिक्खापदे – परिहीनलाभसक्कारोति सो किर अजातसत्तुना राजानं मारापेत्वापि अभिमारे योजेत्वापि रुहिरुप्पादं कत्वापि गुळ्हपटिच्छन्नो अहोसि. यदा पन दिवायेव धनपालकं पयोजेसि, तदा पाकटो जातो. ‘‘कथं देवदत्तो हत्थिं पयोजेसी’’ति परिकथाय उप्पन्नाय ‘‘न केवलं हत्थिं पयोजेसि, राजानम्पि मारापेसि, अभिमारेपि पेसेसि, सिलम्पि पविज्झि, पापो देवदत्तो’’ति पाकटो अहोसि. ‘‘केन सद्धिं इदं कम्ममकासी’’ति च वुत्ते ‘‘रञ्ञा अजातसत्तुना’’ति आहंसु. ततो नागरा ‘‘कथञ्हि नाम राजा एवरूपं चोरं सासनकण्टकं गहेत्वा विचरिस्सती’’ति उट्ठहिंसु. राजा नगरसङ्खोभं ञत्वा देवदत्तं नीहरि. ततो पट्ठाय चस्स पञ्चथालिपाकसतानि उपच्छिन्दि, उपट्ठानम्पिस्स न अगमासि, अञ्ञेपिस्स मनुस्सा न किञ्चि दातब्बं वा कातब्बं वा मञ्ञिंसु. तेन वुत्तं – ‘‘परिहीनलाभसक्कारो’’ति. कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जतीति ‘‘मा मे गणो भिज्जी’’ति परिसं पोसेन्तो ‘‘त्वं एकस्स भिक्खुनो भत्तं देहि, त्वं द्विन्न’’न्ति एवं विञ्ञापेत्वा सपरिसो कुलेसु भुञ्जति.

२११. चीवरं परित्तं उप्पज्जतीति भत्तं अगण्हन्तानं चीवरं न देन्ति, तस्मा परित्तं उप्पज्जति.

२१२. चीवरकारके भिक्खू भत्तेन निमन्तेन्तीति गामे पिण्डाय चरित्वा चिरेन चीवरं निट्ठापेन्ते दिस्वा ‘‘एवं लहुं निट्ठापेत्वा चीवरं परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति पुञ्ञकामताय निमन्तेन्ति.

२१५. नानावेरज्जकेति नानाविधेहि अञ्ञरज्जेहि आगते. ‘‘नानाविरज्जके’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो.

२१७-८. गणभोजनेति गणस्स भोजने. इध च गणो नाम चत्तारो भिक्खू आदिं कत्वा ततुत्तरिं भिक्खू अधिप्पेता, तेनेव सब्बन्तिमं परिच्छेदं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ चत्तारो भिक्खू…पे… एतं गणभोजनं नामा’’ति. तं पनेतं गणभोजनं द्वीहाकारेहि पसवति निमन्तनतो वा विञ्ञत्तितो वा. कथं निमन्तनतो पसवति? चत्तारो भिक्खू उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथ आकङ्खथ ओलोकेथ अधिवासेथ पटिमानेथा’’ति एवं येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा निमन्तेति. एवं एकतो निमन्तिता परिच्छिन्नकालवसेन अज्जतनाय वा स्वातनाय वा एकतो गच्छन्ति, एकतो गण्हन्ति, एकतो भुञ्जन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति. एकतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्ति, एकतो गण्हन्ति, नानतो भुञ्जन्ति, आपत्तियेव. पटिग्गहणमेव हि एत्थ पमाणं. एकतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्ति, नानतो गण्हन्ति, एकतो वा नानतो वा भुञ्जन्ति, अनापत्ति. चत्तारि परिवेणानि वा विहारे वा गन्त्वा नानतो निमन्तिता एकट्ठाने ठितेसुयेव वा एको पुत्तेन एको पितराति एवम्पि नानतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्तु, एकतो वा नानतो वा भुञ्जन्तु, सचे एकतो गण्हन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति. एवं ताव निमन्तनतो पसवति.

कथं विञ्ञत्तितो? चत्तारो भिक्खू एकतो ठिता वा निसिन्ना वा उपासकं दिस्वा ‘‘अम्हाकं चतुन्नम्पि भत्तं देही’’ति वा विञ्ञापेय्युं, पाटेक्कं वा पस्सित्वा ‘‘मय्हं देहि, मय्हं देही’’ति एवं एकतो वा नानतो वा विञ्ञापेत्वा एकतो वा गच्छन्तु नानतो वा, भत्तं गहेत्वापि एकतो वा भुञ्जन्तु नानतो वा, सचे एकतो गण्हन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति. एवं विञ्ञत्तितो पसवति.

पादापि फलिताति यथा महाचम्मस्स परतो मंसं दिस्सति; एवं फालिता, वालिकाय वा सक्खराय वा पहटमत्ते दुक्खं उप्पादेन्ति, न सक्का होति अन्तोगामे पिण्डाय चरितुं. ईदिसे गेलञ्ञे गिलानसमयोति भुञ्जितब्बं, न लेसकप्पियं कातब्बं.

चीवरे कयिरमानेति यदा साटकञ्च सुत्तञ्च लभित्वा चीवरं करोन्ति तदा; विसुञ्हि चीवरकारसमयो नाम नत्थि. तस्मा यो तत्थ चीवरे कत्तब्बं यंकिञ्चि कम्मं करोति, महापच्चरियञ्हि ‘‘अन्तमसो सूचिवेधनको’’तिपि वुत्तं, तेन चीवरकारसमयोति भुञ्जितब्बं. कुरुन्दियं पन वित्थारेनेव वुत्तं. यो चीवरं विचारेति, छिन्दति, मोघसुत्तं ठपेति, आगन्तुकपट्टं ठपेति, पच्चागतं सिब्बति, आगन्तुकपट्टं बन्धति, अनुवातं छिन्दति घट्टेति आरोपेति, तत्थ पच्चागतं सिब्बति, सुत्तं करोति वलेति, पिप्फलिकं निसेति, परिवत्तनं करोति, सब्बोपि चीवरं करोतियेवाति वुच्चति. यो पन समीपे निसिन्नो जातकं वा धम्मपदं वा कथेति, अयं न चीवरकारको. एतं ठपेत्वा सेसानं गणभोजने अनापत्तीति.

अद्धयोजनन्ति एत्तकम्पि अद्धानं गन्तुकामेन. यो पन दूरं गन्तुकामो, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. गच्छन्तेनाति अद्धानं गच्छन्तेन, अद्धयोजनब्भन्तरे गावुतेपि भुञ्जितुं वट्टति. गतेन भुञ्जितब्बन्ति गतेन एकदिवसं भुञ्जितब्बं. नावाभिरुहनेपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – अभिरुळ्हेन इच्छितट्ठानं गन्त्वापि याव न ओरोहति ताव भुञ्जितब्बन्ति महापच्चरियं वुत्तं. चतुत्थे आगतेति अयं अन्तिमपरिच्छेदो, चतुत्थेपि आगते यत्थ न यापेन्ति; सो महासमयो. यत्थ पन सतं वा सहस्सं वा सन्निपतन्ति, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. तस्मा तादिसे काले ‘‘महासमयो’’ति अधिट्ठहित्वा भुञ्जितब्बं. यो कोचि परिब्बाजकसमापन्नोति सहधम्मिकेसु वा तित्थियेसु वा अञ्ञतरो, एतेसञ्हि येन केनचि कते भत्ते ‘‘समणभत्तसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.

२२०. अनापत्ति समयेति सत्तसु समयेसु अञ्ञतरस्मिं अनापत्ति. द्वे तयो एकतोति येपि अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा द्वे वा तयो वा एकतो गहेत्वा भुञ्जन्ति, तेसम्पि अनापत्ति.

तत्थ अनिमन्तितचतुत्थं, पिण्डपातिकचतुत्थं, अनुपसम्पन्नचतुत्थं, पत्तचतुत्थं, गिलानचतुत्थन्ति पञ्चन्नं चतुक्कानं वसेन विनिच्छयो वेदितब्बो. कथं? इधेकच्चो चत्तारो भिक्खू ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति निमन्तेति. तेसु तयो गता, एको न गतो. उपासको ‘‘एको भन्ते थेरो कुहि’’न्ति पुच्छति. नागतो उपासकाति. सो अञ्ञं तङ्खणप्पत्तं कञ्चि ‘‘एहि भन्ते’’ति पवेसेत्वा चतुन्नम्पि भत्तं देति, सब्बेसं अनापत्ति. कस्मा? गणपूरकस्स अनिमन्तितत्ता. तयो एव हि तत्थ निमन्तिता गण्हिंसु, तेहि गणो न पूरति, गणपूरको च अनिमन्तितो, तेन गणो भिज्जतीति इदं अनिमन्तितचतुत्थं.

पिण्डपातिकचतुत्थे – निमन्तनकाले एको पिण्डपातिको होति, सो नाधिवासेति. गमनवेलाय पन ‘‘एहि भन्ते’’ति वुत्ते अनधिवासितत्ता अनागच्छन्तम्पि ‘‘एथ भिक्खं लच्छथा’’ति गहेत्वा गच्छन्ति, सो तं गणं भिन्दति. तस्मा सब्बेसं अनापत्ति.

अनुपसम्पन्नचतुत्थे – सामणेरेन सद्धिं निमन्तिता होन्ति, सोपि गणं भिन्दति.

पत्तचतुत्थे – एको सयं अगन्त्वा पत्तं पेसेति; एवम्पि गणो भिज्जति. तस्मा सब्बेसं अनापत्ति.

गिलानचतुत्थे – गिलानेन सद्धिं निमन्तिता होन्ति, तत्थ गिलानस्सेव अनापत्ति, इतरेसं पन गणपूरको होति. न हि गिलानेन गणो भिज्जति. तस्मा तेसं आपत्तियेव. महापच्चरियं पन अविसेसेन वुत्तं.

समयलद्धको सयमेव मुच्चति, सेसानं गणपूरकत्ता आपत्तिकरो होति. तस्मा चीवरदानसमयलद्धकादीनम्पि वसेन चतुक्कानि वेदितब्बानि. सचे पन अधिवासेत्वा गतेसुपि चतूसु जनेसु एको पण्डितो भिक्खु ‘‘अहं तुम्हाकं गणं भिन्दिस्सामि, निमन्तनं सादियथा’’ति वत्वा यागुखज्जकावसाने भत्तत्थाय पत्तं गण्हन्तानं अदत्वा ‘‘इमे ताव भिक्खू भोजेत्वा विस्सज्जेथ, अहं पच्छा अनुमोदनं कत्वा गमिस्सामी’’ति निसिन्नो. तेसु भुत्वा गतेसु ‘‘देथ भन्ते पत्त’’न्ति उपासकेन पत्तं गहेत्वा भत्ते दिन्ने भुञ्जित्वा अनुमोदनं कत्वा गच्छति, सब्बेसं अनापत्ति. पञ्चन्नञ्हि भोजनानंयेव वसेन गणभोजने विसङ्केतं नत्थि. ओदनेन निमन्तिता कुम्मासं गण्हन्तापि आपत्तिं आपज्जन्ति. तानि च तेहि एकतो न गहितानि. यागुआदीसु पन विसङ्केतं होति, तानि तेहि एकतो गहितानीति. एवं एको पण्डितो अञ्ञेसम्पि अनापत्तिं करोति.

तस्मा सचे कोचि सङ्घभत्तं कत्तुकामेन निमन्तनत्थाय पेसितो विहारं आगम्म ‘‘भन्ते, स्वे अम्हाकं घरे भिक्खं गण्हथा’’ति अवत्वा ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वा ‘‘सङ्घभत्तं गण्हथा’’ति वा ‘‘सङ्घो भत्तं गण्हातू’’ति वा वदति, भत्तुद्देसकेन पण्डितेन भवितब्बं, नेमन्तनिका गणभोजनतो पिण्डपातिका च धुतङ्गभेदतो मोचेतब्बा. कथं? एवं ताव वत्तब्बं – ‘‘स्वे न सक्का उपासका’’ति. ‘‘पुनदिवसे, भन्ते’’ति. ‘‘पुनदिवसेपि न सक्का’’ति. एवं याव अद्धमासम्पि हरित्वा पुन वत्तब्बो – ‘‘त्वं किं अवचा’’ति? सचे पुनपि ‘‘सङ्घभत्तं गण्हथा’’ति वदति, ततो ‘‘इमं ताव उपासक पुप्फं कप्पियं करोहि, इमं तिण’’न्ति एवं विक्खेपं कत्वा पुन ‘‘किं कथयित्था’’ति पुच्छितब्बो. सचे पुनपि तथेव वदति, ‘‘आवुसो, त्वं पिण्डपातिके वा महाथेरे वा न लच्छसि, सामणेरे लच्छसी’’ति वत्तब्बो. ‘‘ननु, भन्ते असुकस्मिञ्च असुकस्मिञ्च गामे भदन्ते भोजेसुं, अहं कस्मा न लभामी’’ति च वुत्ते ‘‘ते निमन्तेतुं जानन्ति, त्वं न जानासी’’ति. ते कथं निमन्तेसुं भन्तेति? ते एवमाहंसु – ‘‘अम्हाकं, भन्ते, भिक्खं गण्हथा’’ति. सचे सोपि तथेव वदति, वट्टति. अथ पुनपि ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वदति, ‘‘न दानि त्वं, आवुसो, बहू भिक्खू लच्छसि, तयो एव लच्छसी’’ति वत्तब्बो. ‘‘ननु, भन्ते, असुकस्मिञ्च असुकस्मिञ्च गामे सकलं भिक्खुसङ्घं भोजेसुं, अहं कस्मा न लभामी’’ति? ‘‘त्वं निमन्तेतुं न जानासी’’ति. ‘‘ते कथं निमन्तेसु’’न्ति? ते ‘‘भिक्खं गण्हथा’’ति आहंसूति. सचे सोपि ‘‘भिक्खं गण्हथा’’ति वदति, वट्टति. अथ पुनपि ‘‘भत्तमेवा’’ति वदति, ततो वत्तब्बो – ‘‘गच्छ त्वं, नत्थम्हाकं तव भत्तेनत्थो, निबद्धगोचरो एस अम्हाकं, मयमेत्थ पिण्डाय चरिस्सामा’’ति. तं ‘‘चरथ, भन्ते’’ति वत्वा आगतं पुच्छन्ति – ‘‘किं भो लद्धा भिक्खू’’ति. ‘‘किं एतेन बहु एत्थ वत्तब्बं, ‘थेरा स्वे पिण्डाय चरिस्सामा’ति आहंसु. मा दानि तुम्हे पमज्जित्था’’ति. दुतियदिवसे चेतियवत्तं कत्वा ठिता भिक्खू सङ्घत्थेरेन वत्तब्बा – ‘‘आवुसो, धुरगामे सङ्घभत्तं अपण्डितमनुस्सो पन अगमासि, गच्छाम धुरगामे पिण्डाय चरिस्सामा’’ति. भिक्खूहि थेरस्स वचनं कातब्बं, न दुब्बचेहि भवितब्बं, गामद्वारे अट्ठत्वाव पिण्डाय चरितब्बं. तेसु पत्तानि गहेत्वा निसीदापेत्वा भोजेन्तेसु भुञ्जितब्बं. सचे आसनसालाय भत्तं ठपेत्वा रथिकासु आहिण्डन्ता आरोचेन्ति – ‘‘आसनसालाय, भन्ते, भत्तं गण्हथा’’ति न वट्टति.

अथ पन भत्तं आदाय तत्थ तत्थ गन्त्वा ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वदन्ति, पटिकच्चेव वा विहारं अभिहरित्वा पतिरूपे ठाने ठपेत्वा आगतागतानं देन्ति, अयं अभिहटभिक्खा नाम वट्टति. सचे पन भत्तसालाय दानं सज्जेत्वा तं तं परिवेणं पहिणन्ति ‘‘भत्तसालाय भत्तं गण्हथा’’ति, न वट्टति. ये पन मनुस्सा पिण्डचारिके भिक्खू दिस्वा आसनसालं सम्मज्जित्वा तत्थ निसीदापेत्वा भोजेन्ति, न ते पटिक्खिपितब्बा. ये पन गामे भिक्खं अलभित्वा गामतो निक्खमन्ते भिक्खू दिस्वा ‘‘भन्ते भत्तं गण्हथा’’ति वदन्ति, ते पटिक्खिपितब्बा, न वा निवत्तितब्बं. सचे ‘‘निवत्तथ, भन्ते, भत्तं गण्हथा’’ति वदन्ति, ‘‘निवत्तथा’’ति वुत्तपदे निवत्तितुं वट्टति. ‘‘निवत्तथ भन्ते, घरे भत्तं कतं, गामे भत्तं कत’’न्ति वदन्ति, गेहे च गामे च भत्तं नाम यस्स कस्सचि होतीति निवत्तितुं वट्टति. ‘‘निवत्तथ, भत्तं गण्हथा’’ति सम्बन्धं कत्वा वदन्ति, निवत्तितुं न वट्टति. आसनसालतो पिण्डाय चरितुं निक्खमन्ते दिस्वा ‘‘निसीदथ भन्ते भत्तं गण्हथा’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. निच्चभत्तन्ति धुवभत्तं वुच्चति. ‘‘निच्चभत्तं गण्हथा’’ति वदन्ति, बहूनम्पि एकतो गहेतुं वट्टति. सलाकभत्तादीसुपि एसेव नयो. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

गणभोजनसिक्खापदं दुतियं.

३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना

२२१. ततियसिक्खापदे – न खो इदं ओरकं भविस्सति, यथयिमे मनुस्सा सक्कच्चं भत्तं करोन्तीति, येन नियामेन इमे मनुस्सा सक्कच्चं भत्तं करोन्ति, तेन ञायति – ‘‘इदं सासनं इदं वा बुद्धप्पमुखे सङ्घे दानं न खो ओरकं भविस्सति, परित्तं लामकं नेव भविस्सती’’ति. किरपतिकोति एत्थ ‘‘किरो’’ति तस्स कुलपुत्तस्स नामं; अधिपच्चट्ठेन पन ‘‘किरपतिको’’ति वुच्चति. सो किर इस्सरो अधिपति मासउतुसंवच्छरनियामेन वेतनं दत्वा कम्मकारके कम्मं कारेति. बदरा पटियत्ताति उपचारवसेन वदति. बदरमिस्सेनाति बदरसाळवेन.

२२२. उस्सूरे आहरियित्थाति अतिदिवा आहरियित्थ.

२२६. मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मीति अयं भत्तविकप्पना नाम सम्मुखापि परम्मुखापि वट्टति. सम्मुखा दिस्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बं, अदिस्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु ‘‘इत्थन्नामस्स विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बं. महापच्चरियादीसु पन परम्मुखाविकप्पनाव वुत्ता. सा चायं यस्मा विनयकम्मेन सङ्गहिता, तस्मा भगवतो विकप्पेतुं न वट्टति. भगवति हि गन्धकुटियं निसिन्नेपि सङ्घमज्झे निसिन्नेपि सङ्घेन गणप्पहोनके भिक्खू गहेत्वा तं तं कम्मं कतं सुकतमेव होति, भगवा नेव कम्मं कोपेति; न सम्पादेति. न कोपेति धम्मिस्सरत्ता, न सम्पादेति अगणपूरकत्ता.

२२९. द्वे तयो निमन्तने एकतो भुञ्जतीति द्वे तीणि निमन्तनानि एकपत्ते पक्खिपित्वा मिस्सेत्वा एकं कत्वा भुञ्जतीति अत्थो. द्वे तीणि कुलानि निमन्तेत्वा एकस्मिं ठाने निसीदापेत्वा इतो चितो च आहरित्वा भत्तं आकिरन्ति, सूपब्यञ्जनं आकिरन्ति, एकमिस्सकं होति, एत्थ अनापत्तीति महापच्चरियं वुत्तं. सचे पन मूलनिमन्तनं हेट्ठा होति, पच्छिमं पच्छिमं उपरि, तं उपरितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स आपत्ति. हत्थं पन अन्तो पवेसेत्वा पठमनिमन्तनतो एकम्पि कबळं उद्धरित्वा भुत्तकालतो पट्ठाय यथा तथा वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सचेपि तत्थ खीरं वा रसं वा आकिरन्ति, येन अज्झोत्थतं भत्तं एकरसं होति, कोटितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स अनापत्तीति महापच्चरियं वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन वुत्तं – ‘‘खीरभत्तं वा रसभत्तं वा लभित्वा निसिन्नस्स तत्थेव अञ्ञेपि खीरभत्तं वा रसभत्तं वा आकिरन्ति, खीरं वा रसं वा पिवतो अनापत्ति. भुञ्जन्तेन पन पठमं लद्धमंसखण्डं वा भत्तपिण्डं वा मुखे पक्खिपित्वा कोटितो पट्ठाय भुञ्जितुं वट्टति. सप्पिपायासेपि एसेव नयो’’ति.

महाउपासको भिक्खुं निमन्तेति, तस्स कुलं उपगतस्स उपासकोपि तस्स पुत्तदारभातिकभगिनिआदयोपि अत्तनो अत्तनो कोट्ठासं आहरित्वा पत्ते पक्खिपन्ति, उपासकेन पठमं दिन्नं अभुञ्जित्वा पच्छा लद्धं भुञ्जन्तस्स ‘‘अनापत्ती’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. कुरुन्दट्ठकथायं पन वट्टतीति वुत्तं. महापच्चरियं ‘‘सचे पाटेक्कं पचन्ति, अत्तनो अत्तनो पक्कभत्ततो आहरित्वा देन्ति, तत्थ पच्छा आहटं पठमं भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं. यदि पन सब्बेसं एकोव पाको होति, परम्परभोजनं न होती’’ति वुत्तं. महाउपासको निमन्तेत्वा निसीदापेति, अञ्ञो मनुस्सो पत्तं गण्हाति, न दातब्बं. किं भन्ते न देथाति? ननु उपासक तया निमन्तितम्हाति! होतु भन्ते, लद्धं लद्धं भुञ्जथाति वदति, भुञ्जितुं वट्टति. अञ्ञेन आहरित्वा भत्ते दिन्ने आपुच्छित्वापि भुञ्जितुं वट्टतीति कुरुन्दियं वुत्तं.

अनुमोदनं कत्वा गच्छन्तं धम्मं सोतुकामा ‘‘स्वेपि भन्ते आगच्छेय्याथा’’ति सब्बे निमन्तेन्ति, पुनदिवसे आगन्त्वा लद्धं लद्धं भुञ्जितुं वट्टति. कस्मा? सब्बेहि निमन्तितत्ता. एको भिक्खु पिण्डाय चरन्तो भत्तं लभति, तमञ्ञो उपासको निमन्तेत्वा घरे निसीदापेति, न च ताव भत्तं सम्पज्जति. सचे सो भिक्खु पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ति. अभुत्वा निसिन्ने ‘‘किं भन्ते न भुञ्जसी’’ति वुत्ते ‘‘तया निमन्तितत्ता’’ति वत्वा लद्धं लद्धं भुञ्जथ भन्ते’’ति वुत्तो भुञ्जति, वट्टति.

सकलेन गामेनाति सकलेन गामेन एकतो हुत्वा निमन्तितस्सेव यत्थ कत्थचि भुञ्जतो अनापत्ति. पूगेपि एसेव नयो. निमन्तियमानो भिक्खं गहेस्सामीति भणतीति ‘‘भत्तं गण्हा’’ति निमन्तियमानो ‘‘न मय्हं तव भत्तेनत्थो, भिक्खं गण्हिस्सामी’’ति वदति. एत्थ पन महापदुमत्थेरो आह – ‘‘एवं वदन्तो इमस्मिं सिक्खापदे अनिमन्तनं कातुं सक्कोति, भुञ्जनत्थाय पन ओकासो कतो होतीति नेव गणभोजनतो न चारित्ततो मुच्चती’’ति. महासुमत्थेरो आह – ‘‘यदग्गेन अनिमन्तनं कातुं सक्कोति, तदग्गेन नेव गणभोजनं न चारित्तं होती’’ति. सेसं उत्तानमेव.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं एत्थ हि भोजनं किरिया, अविकप्पनं अकिरिया, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

परम्परभोजनसिक्खापदं ततियं.

४. काणमातासिक्खापदवण्णना

२३०. चतुत्थसिक्खापदे – काणमाताति काणाय माता. सा किरस्सा धीता अभिरूपा अहोसि, ये ये तं पस्सन्ति, ते ते रागेन काणा होन्ति, रागन्धा होन्तीति अत्थो. तस्मा परेसं काणभावकरणतो ‘‘काणा’’ति विस्सुता अहोसि. तस्सा वसेन मातापिस्सा ‘‘काणमाता’’ति पाकटा जाता. आगतन्ति आगमनं. किस्मिं वियाति कीदिसं विय; लज्जनकं विय होतीति अधिप्पायो. रित्तहत्थं गन्तुन्ति रित्ता हत्था अस्मिं गमने तदिदं रित्तहत्थं, तं रित्तहत्थं गमनं गन्तुं लज्जनकं विय होतीति वुत्तं होति. परिक्खयं अगमासीति उपासिका अरियसाविका भिक्खू दिस्वा सन्तं अदातुं न सक्कोति, तस्मा ताव दापेसि, याव सब्बं परिक्खयं अगमासि. धम्मिया कथायाति एत्थ काणापि मातु अत्थाय देसियमानं धम्मं सुणन्ती देसनापरियोसाने सोतापन्ना अहोसि. उट्ठायासना पक्कामीति आसनतो उट्ठहित्वा गतो. सोपि पुरिसो ‘‘सत्था किर काणमाताय निवेसनं अगमासी’’ति सुत्वा काणं आनेत्वा पकतिट्ठानेयेव ठपेसि.

२३१. इमस्मिं पन वत्थुस्मिं उप्पन्नमत्ते अप्पञ्ञत्तेयेव सिक्खापदे पाथेय्यवत्थु उदपादि, तस्मा अनन्तरमेव चेतं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदि वुत्तं. सोपि च उपासको अरियसावकत्ता सब्बमेव दापेसि. तेन वुत्तं – ‘‘परिक्खयं अगमासी’’ति.

२३३. यंकिञ्चि पहेणकत्थायाति पण्णाकारत्थाय पटियत्तं यंकिञ्चि अतिरसकमोदकसक्खलिकादि सब्बं इध पूवोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. यंकिञ्चि पाथेय्यत्थायाति मग्गं गच्छन्तानं अन्तरामग्गत्थाय पटियत्तं यंकिञ्चि बद्धसत्तुअबद्धसत्तुतिलतण्डुलादि सब्बं इध मन्थोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. ततो चे उत्तरिन्ति सचेपि ततियं पत्तं थूपीकतं गण्हाति, पूवगणनाय पाचित्तियं.

द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वाति मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखाय समपूरे पत्ते गहेत्वा. अमुत्र मया द्वत्तिपत्तपूराति एत्थ सचे द्वे गहिता, ‘‘अत्र मया द्वे पत्तपूरा पटिग्गहिता, त्वं एकं गण्हेय्यासी’’ति वत्तब्बं. तेनापि अञ्ञं पस्सित्वा ‘‘पठमं आगतेन द्वे पत्तपूरा गहिता, मया एको, मा त्वं गण्ही’’ति वत्तब्बं. येन पठमं एको गहितो, तस्सापि परम्परारोचने एसेव नयो. येन पन सयमेव तयो गहिता, तेन अञ्ञं दिस्वा ‘‘मा खो एत्थ पटिग्गण्हि’’ च्चेव वत्तब्बं. पटिक्कमनं नीहरित्वाति आसनसालं हरित्वा, आसनसालं गच्छन्तेन च छड्डितसाला न गन्तब्बा. यत्थ महा भिक्खुसङ्घो निसीदति, तत्थ गन्तब्बं. महापच्चरियं पन वुत्तं ‘‘या लद्धट्ठानतो आसन्ना आसनसाला, तत्थ गन्तब्बं. अत्तनो ‘सन्दिट्ठानं वा सम्भत्तानं वा एकनिकायिकानं वा दस्सामी’ति अञ्ञत्थ गन्तुं न लब्भति. सचे पनस्स निबद्धनिसीदनट्ठानं होति, दूरम्पि गन्तुं वट्टती’’ति.

संविभजितब्बन्ति सचे तयो पत्तपूरा गहिता, एकं अत्तनो ठपेत्वा द्वे भिक्खुसङ्घस्स दातब्बा. सच्चे द्वे गहिता, एकं अत्तनो ठपेत्वा एको सङ्घस्स दातब्बो, यथामित्तं पन दातुं न लब्भति. येन एको गहितो, न तेन किञ्चि अकामा दातब्बं, यथारुचि कातब्बं.

२३५. गमने पटिप्पस्सद्धेति अन्तरामग्गे उपद्दवं वा दिस्वा अनत्थिकताय वा ‘‘मयं इदानि न पेसिस्साम, न गमिस्सामा’’ति एवं गमने पटिप्पस्सद्धे उपच्छिन्ने. ञातकानं पवारितानन्ति एतेसं बहुम्पि देन्तानं पटिग्गण्हन्तस्स अनापत्ति. अट्ठकथासु पन ‘‘तेसम्पि पाथेय्यपहेणकत्थाय पटियत्ततो पमाणमेव वट्टती’’ति वुत्तं. सेसं उत्तानमेव.

छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

काणमातासिक्खापदं चतुत्थं.

५. पठमपवारणसिक्खापदवण्णना

२३६. पञ्चमसिक्खापदे – भिक्खू भुत्तावी पवारिताति ब्राह्मणेन ‘‘गण्हथ, भन्ते, याव इच्छथा’’ति एवं यावदत्थपवारणाय, सयञ्च ‘‘अलं, आवुसो, थोकं थोकं देही’’ति एवं पटिक्खेपपवारणाय पवारिता. पटिविस्सकेति सामन्तघरवासिके.

२३७. काकोरवसद्दन्ति काकानं ओरवसद्दं; सन्निपतित्वा विरवन्तानं सद्दं. अलमेतं सब्बन्ति एत्थ तिकारं अवत्वाव ‘‘अलमेतं सब्बं’’ एत्तकं वत्तुं वट्टति.

२३८-९. भुत्तावीति भुत्तवा. तत्थ च यस्मा येन एकम्पि सित्थं सङ्खादित्वा वा असङ्खादित्वा वा अज्झोहरितं होति, सो ‘‘भुत्तावी’’ति सङ्ख्यं गच्छति, तेनस्स पदभाजने ‘‘भुत्तावी नाम पञ्चन्नं भोजनान’’न्तिआदि वुत्तं. पवारितोति कतपवारणो, कतपटिक्खेपो. सोपि च यस्मा न पटिक्खेपमत्तेन, अथ खो पञ्चङ्गवसेन, तेनस्स पदभाजने ‘‘पवारितो नाम असनं पञ्ञायती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यस्मा ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति इमिना विप्पकतभोजनो, ‘‘पवारितो’’ति वुत्तो. यो च विप्पकतभोजनो, तेन किञ्चि भुत्तं, किञ्चि अभुत्तं, यञ्च भुत्तं; तं सन्धाय ‘‘भुत्तावी’’तिपि सङ्ख्यं गच्छति, तस्मा भुत्तावीवचनेन विसुं कञ्चि अत्थसिद्धिं न पस्साम. ‘‘दिरत्ततिरत्तं, छप्पञ्चवाचाही’’तिआदीसु (पाचि. ६१-६२) पन दिरत्तादिवचनं विय पवारितपदस्स परिवारकभावेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

असनं पञ्ञायतीतिआदीसु विप्पकतभोजनं दिस्सति, भुञ्जमानो चेसो पुग्गलो होतीति अत्थो. भोजनं पञ्ञायतीति पवारणप्पहोनकभोजनं दिस्सति. ओदनादीनं चे अञ्ञतरं पटिक्खिपितब्बं भोजनं होतीति अत्थो. हत्थपासे ठितोति पवारणप्पहोनकं भोजनं गण्हित्वा दायको अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे होतीति अत्थो. अभिहरतीति सो चे दायको तस्स तं भत्तं कायेन अभिहरतीति अत्थो. पटिक्खेपो पञ्ञायतीति पटिक्खेपो दिस्सति; तञ्चे अभिहटं सो भिक्खु कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपतीति अत्थो. एवं पञ्चन्नं अङ्गानं वसेन पवारितो नाम होतीति. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘पञ्चहि उपालि आकारेहि पवारणा पञ्ञायति – असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो, अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (परि. ४२८).

तत्रायं विनिच्छयो – ‘‘असन’’न्तिआदीसु ताव यञ्च अस्नाति यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपति, तं ‘‘ओदनो, कुम्मासो, सत्तु, मच्छो, मंस’’न्ति इमेसं अञ्ञतरमेव वेदितब्बं. तत्थ ओदनो नाम – सालि, वीहि, यवो, गोधुमो, कङ्गु, वरको, कुद्रूसकोति सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुलेहि निब्बत्तो. तत्थ ‘‘साली’’ति अन्तमसो नीवारं उपादाय सब्बापि सालिजाति. ‘‘वीही’’ति सब्बापि वीहिजाति. ‘‘यवगोधुमेसु’’ भेदो नत्थि. ‘‘कङ्गू’’ति सेतरत्तकाळभेदा सब्बापि कङ्गुजाति. ‘‘वरको’’ति अन्तमसो वरकचोरकं उपादाय सब्बा सेतवण्णा वरकजाति. ‘‘कुद्रूसको’’ति काळको द्रवो चेव सामाकादिभेदा च सब्बापि तिणधञ्ञजाति.

नीवारवरकचोरका चेत्थ ‘‘धञ्ञानुलोमा’’ति वदन्ति. धञ्ञानि वा होन्तु धञ्ञानुलोमानि वा, एतेसं वुत्तप्पभेदानं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘भत्तं पचिस्सामा’’ति वा ‘‘यागुं पचिस्सामा’’ति वा ‘‘अम्बिलपायासादीसु अञ्ञतरं पचिस्सामा’’ति वा यंकिञ्चि सन्धाय पचन्तु, सचे उण्हं सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, ओदनसङ्गहमेव गच्छति, पवारणं जनेति. सचे ओधि न पञ्ञायति, यागुसङ्गहं गच्छति, पवारणं न जनेति.

योपि पायासो वा पण्णफलकळीरमिस्सका अम्बिलयागु वा उद्धनतो ओतारितमत्ता अब्भुण्हा होति, आवज्जित्वा पिवितुं सक्का, हत्थेन गहितोकासेपि ओधिं न दस्सेति, पवारणं न जनेति. सचे पन उसुमाय विगताय सीतलीभूता घनभावं गच्छति, ओधिं दस्सेति, पुन पवारणं जनेति. पुब्बे तनुभावो न रक्खति. सचेपि दधितक्कादीनि आरोपेत्वा बहुपण्णफलकळीरे पक्खिपित्वा मुट्ठिमत्तापि तण्डुला पक्खित्ता होन्ति, भोजनकाले चे ओधि पञ्ञायति, पवारणं जनेति. अयागुके निमन्तने ‘‘यागुं दस्सामा’’ति भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति. किञ्चापि तनुका होन्ति, पवारणं जनेतियेव. सचे पन पक्कुथितेसु उदकादीसु पक्खिपित्वा पचित्वा देन्ति, यागुसङ्गहमेव गच्छति. यागुसङ्गहं गतेपि तस्मिं वा अञ्ञस्मिं वा यत्थ मच्छमंसं पक्खिपन्ति, सचे सासपमत्तम्पि मच्छमंसखण्डं वा न्हारु वा पञ्ञायति, पवारणं जनेति.

सुद्धरसको पन रसकयागु वा न जनेति. ठपेत्वा वुत्तधञ्ञानं तण्डुले अञ्ञेहि वेणुतण्डुलादीहि वा कन्दमूलफलेहि वा येहि केहिचि कतं भत्तम्पि पवारणं न जनेति, पगेव घनयागु. सचे पनेत्थ मच्छमंसं पक्खिपन्ति, जनेति. महापच्चरियं ‘‘पुप्फअत्थाय भत्तम्पि पवारणं जनेती’’ति वुत्तं. पुप्फिअत्थाय भत्तं नाम पुप्फिखज्जकत्थाय कुथिततूदके पक्खिपित्वा सेदिततण्डुला वुच्चन्ति. सचे पन ते तण्डुले सुक्खापेत्वा खादन्ति, वट्टति; नेव सत्तुसङ्ख्यं न भत्तसङ्ख्यं गच्छन्ति. पुन तेहि कतभत्तं पवारेतियेव. ते तण्डुले सप्पितेलादीसु वा पचन्ति, पूवं वा करोन्ति, न पवारेन्ति. पुथुका वा ताहि कतसत्तुभत्तादीनि वा न पवारेन्ति.

कुम्मासो नाम यवेहि कतकुम्मासो. अञ्ञेहि पन मुग्गादीहि कतकुम्मासो पवारणं न जनेति. सत्तु नाम सालिवीहियवेहि कतसत्तु. कङ्गुवरककुद्रूसकसीसानिपि भज्जित्वा ईसकं कोट्टेत्वा थुसे पलापेत्वा पुन दळ्हं कोट्टेत्वा चुण्णं करोन्ति. सचेपि तं अल्लत्ता एकाबद्धं होति, सत्तुसङ्गहमेव गच्छति. खरपाकभज्जितानं वीहीनं तण्डुले कोट्टेत्वा देन्ति, तम्पि चुण्णं सत्तुसङ्गहमेव गच्छति. समपाकभज्जितानं पन वीहीनं वा वीहिपलापानं वा तण्डुला भज्जिततण्डुला एव वा न पवारेन्ति. तेसं पन तण्डुलादीनं चुण्णं पवारेति. खरपाकभज्जितानं वीहीनं कुण्डकम्पि पवारेति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं वा कुण्डकं न पवारेति. लाजा वा तेहि कतभत्तसत्तुआदीनि वा न पवारेन्ति. भज्जितपिट्ठं वा यंकिञ्चि सुद्धखज्जकं वा न पवारेति. मच्छमंसपूरितखज्जकं पन सत्तुमोदको वा पवारेति. मच्छो मंसञ्च पाकटमेव. अयं पन विसेसो – सचेपि यागुं पिवन्तस्स यागुसित्थमत्तानेव द्वे मच्छखण्डानि वा मंसखण्डानि वा एकभाजने वा नानाभाजने वा देन्ति, तानि चे अखादन्तो अञ्ञं यंकिञ्चि पवारणप्पहोनकं पटिक्खिपति, न पवारेति. ततो एकं खादितं, एकं हत्थे वा पत्ते वा होति, सो चे अञ्ञं पटिक्खिपति, पवारेति. द्वेपि खादितानि होन्ति, मुखे सासपमत्तम्पि अवसिट्ठं नत्थि, सचेपि अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति.

कप्पियमंसं खादन्तो कप्पियमंसं पटिक्खिपति, पवारेति. कप्पियमंसं खादन्तो अकप्पियमंसं पटिक्खिपति, न पवारेति. कस्मा? अवत्थुताय. यञ्हि भिक्खुनो खादितुं वट्टति, तंयेव पटिक्खिपतो पवारणा होति. इदं पन जानन्तो अकप्पियत्ता पटिक्खिपति, अजानन्तोपि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितमेव पटिक्खिपति नाम, तस्मा न पवारेति. सचे पन अकप्पियमंसं खादन्तो कप्पियमंसं पटिक्खिपति, पवारेति. कस्मा? वत्थुताय. यञ्हि तेन पटिक्खित्तं, तं पवारणाय वत्थु. यं पन खादति, तं किञ्चापि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितं, खादियमानं पन मंसभावं न जहति, तस्मा पवारेति. अकप्पियमंसं खादन्तो अकप्पियमंसं पटिक्खिपति, पुरिमनयेनेव न पवारेति. कप्पियमंसं वा अकप्पियमंसं वा खादन्तो पञ्चन्नं भोजनानं यंकिञ्चि कप्पियभोजनं पटिक्खिपति, पवारेति. कुलदूसकवेज्जकम्मउत्तरिमनुस्सधम्मारोचनसादितरूपियादीहि निब्बत्तं बुद्धपटिकुट्ठं अनेसनाय उप्पन्नं अकप्पियभोजनं पटिक्खिपति, न पवारेति. कप्पियभोजनं वा अकप्पियभोजनं वा भुञ्जन्तोपि कप्पियभोजनं पटिक्खिपति, पवारेति. अकप्पियभोजनं पटिक्खिपति, न पवारेतीति सब्बत्थ वुत्तनयेनेव कारणं वेदितब्बं.

एवं ‘‘असन’’न्तिआदीसु यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपन्तो पवारणं आपज्जति, तं ञत्वा इदानि यथा आपज्जति, तस्स जाननत्थं अयं विनिच्छयो – ‘‘‘असनं भोजन’न्ति एत्थ ताव येन एकसित्थम्पि अज्झोहटं होति, सो सचे पत्तमुखहत्थानं यत्थ कत्थचि पञ्चसु भोजनेसु एकस्मिम्पि सति अञ्ञं पञ्चसु भोजनेसु एकम्पि पटिक्खिपति, पवारेति. कत्थचि भोजनं नत्थि, आमिसगन्धमत्तं पञ्ञायति, न पवारेति. मुखे च हत्थे च भोजनं नत्थि, पत्ते अत्थि, तस्मिं पन आसने न भुञ्जितुकामो, विहारं पविसित्वा भुञ्जितुकामो, अञ्ञस्स वा दातुकामो, तस्मिं चे अन्तरे भोजनं पटिक्खिपति, न पवारेति. कस्मा? विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता. योपि अञ्ञत्र गन्त्वा भुञ्जितुकामो मुखे भत्तं गिलित्वा सेसं आदाय गच्छन्तो अन्तरामग्गे अञ्ञं भोजनं पटिक्खिपति, तस्सापि पवारणा न होती’’ति महापच्चरियं वुत्तं. यथा च पत्ते; एवं हत्थेपि. मुखेपि वा विज्जमानभोजनं सचे अनज्झोहरितुकामो होति, तस्मिञ्च खणे अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति. एकस्मिञ्हि पदे वुत्तलक्खणं सब्बत्थ वेदितब्बं होति. अपिच कुरुन्दियं एस नयो दस्सितोयेव. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘मुखे भत्तं गिलितं, हत्थे भत्तं विघासादस्स दातुकामो, पत्ते भत्तं भिक्खुस्स दातुकामो, सचे तस्मिं खणे पटिक्खिपति, न पवारेती’’ति. हत्थपासे ठितोति एत्थ पन सचे भिक्खु निसिन्नो होति, आसनस्स पच्छिमन्ततो पट्ठाय, सचे ठितो, पण्हिअन्ततो पट्ठाय, सचे निपन्नो, येन पस्सेन निपन्नो, तस्स पारिमन्ततो पट्ठाय, दायकस्स निसिन्नस्स वा ठितस्स वा निपन्नस्स वा ठपेत्वा पसारितहत्थं यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन परिच्छिन्दित्वा अड्ढतेय्यहत्थो ‘‘हत्थपासो’’ति वेदितब्बो. तस्मिं ठत्वा अभिहटं पटिक्खिपन्तस्सेव पवारणा होति, न ततो परं.

अभिहरतीति हत्थपासब्भन्तरे ठितो गहणत्थं उपनामेति. सचे पन अनन्तरनिसिन्नोपि भिक्खु हत्थे वा ऊरूसु वा आधारके वा ठितपत्तं अनभिहरित्वाव ‘‘भत्तं गण्हा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. भत्तपच्छिं आनेत्वा पुरतो भूमियं ठपेत्वा ‘‘गण्हाही’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. ईसकं पन उद्धरित्वा वा अपनामेत्वा वा ‘‘गण्हथा’’ति वुत्ते पटिक्खिपतो पवारणा होति. थेरासने निसिन्नो थेरो दूरे निसिन्नस्स दहरभिक्खुस्स पत्तं पेसेत्वा ‘‘इतो ओदनं गण्हाही’’ति वदति, गण्हित्वा पन गतो तुण्ही तिट्ठति, दहरो ‘‘अलं मय्ह’’न्ति पटिक्खिपति, न पवारेति. कस्मा? थेरस्स दूरभावतो दूतस्स च अनभिहरणतोति. सचे पन गहेत्वा आगतो भिक्खु ‘‘इदं भत्तं गण्हा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति.

परिवेसनाय एको एकेन हत्थेन ओदनपच्छिं एकेन कटच्छुं गहेत्वा भिक्खू परिविसति, तत्र चे अञ्ञो आगन्त्वा ‘‘अहं पच्छिं धारेस्सामि, त्वं ओदनं देही’’ति वत्वा गहितमत्तकमेव करोति, परिवेसको एव पन तं धारेति, तस्मा सा अभिहटाव होति. ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होति. सचे पन परिविसकेन फुट्ठमत्ताव होति, इतरोव नं धारेति, ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा न होति. कटच्छुना उद्धटभत्ते पन होति. कटच्छुअभिहारोयेव हि तस्स अभिहारो. द्विन्नं समभारेपि पटिक्खिपन्तो पवारेतियेवाति महापच्चरियं वुत्तं. अनन्तरस्स भिक्खुनो भत्ते दिय्यमाने इतरो पत्तं हत्थेहि पिदहति, पवारणा नत्थि. कस्मा? अञ्ञस्स अभिहटे पटिक्खित्तत्ता.

पटिक्खेपो पञ्ञायतीति एत्थ वाचाय अभिहटं पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. कायेन अभिहटं पन कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होतीति वेदितब्बो.

तत्थ कायेन पटिक्खेपो नाम अङ्गुलिं वा हत्थं वा मच्छिकबीजनिं वा चीवरकण्णं वा चालेति, भमुकाय वा आकारं करोति, कुद्धो वा ओलोकेति, वाचाय पटिक्खेपो नाम ‘‘अल’’न्ति वा, ‘‘न गण्हामी’’ति वा, ‘‘मा आकिरा’’ति वा, ‘‘अपगच्छा’’ति वा वदति; एवं येन केनचि आकारेन कायेन वा वाचाय वा पटिक्खित्ते पवारणा होति.

एको अभिहटे भत्ते पवारणाय भीतो हत्थ अपनेत्वा पुनप्पुनं पत्ते ओदनं आकिरन्तं ‘‘आकिर आकिर कोट्टेत्वा पूरेही’’ति वदति, एत्थ कथन्ति? महासुमत्थेरो ताव ‘‘अनाकिरणत्थाय वुत्तत्ता पवारणा होती’’ति आह. महापदुमत्थेरो पन ‘‘‘आकिर पूरेही’ति वदन्तस्स नाम ‘कस्सचि पवारणा अत्थी’ति वत्वा ‘न पवारेती’’’ति आह. अपरो भत्तं अभिहरन्तं भिक्खुं सल्लक्खेत्वा ‘‘किं आवुसो इतोपि किञ्चि गण्हिस्ससि, दम्मि ते किञ्ची’’ति आह. तत्रापि ‘‘‘एवं नागमिस्सती’ति वुत्तत्ता ‘पवारणा होती’’’ति महासुमत्थेरो आह. महापदुमत्थेरो पन ‘‘‘गण्हिस्ससी’ति वदन्तस्स नाम ‘कस्सचि पवारणा अत्थी’ति वत्वा ‘न पवारेती’’’ति आह.

एको समंसकं रसं अभिहरित्वा ‘‘रसं गण्हथा’’ति वदति, तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. ‘‘मच्छरसं मंसरस’’न्ति वुत्ते पटिक्खिपतो होति, ‘‘इदं गण्हथा’’ति वुत्तेपि होतियेव. मंसं विसुं कत्वा ‘‘मंसरसं गण्हथा’’ति वदति, तत्थ चे सासपमत्तम्पि मंसखण्डं अत्थि, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. सचे पन परिस्सावितो होति, ‘‘वट्टती’’ति अभयत्थेरो आह.

मंसरसेन आपुच्छन्तं महाथेरो ‘‘मुहुत्तं आगमेही’’ति वत्वा ‘‘थालकं आवुसो आहरा’’ति आह. एत्थ कथन्ति? महासुमत्थेरो ताव ‘‘अभिहारकस्स गमनं पठमं उपच्छिन्नं, तस्मा पवारेती’’ति आह. महापदुमत्थेरो पन ‘‘अयं कुहिं गच्छति, कीदिसं एतस्स गमनं, गण्हन्तस्सापि नाम पवारणा अत्थी’’ति वत्वा ‘‘न पवारेती’’ति आह. कळीरपनसादीहि मिस्सेत्वा मंसं पचन्ति, तं गहेत्वा ‘‘कळीरसूपं गण्हथ, पनसब्यञ्जनं गण्हथा’’ति वदन्ति, एवम्पि न पवारेति. कस्मा? अपवारणारहस्स नामेन वुत्तत्ता. सचे पन ‘‘मच्छसूपं मंससूप’’न्ति वा ‘‘इमं गण्हथा’’ति वा वदन्ति, पवारेति. मंसकरम्बको नाम होति, तं दातुकामोपि ‘‘करम्बकं गण्हथा’’ति वदति, वट्टति; न पवारेति. ‘‘मंसकरम्बक’’न्ति वा ‘‘इद’’न्ति वा वुत्ते पन पवारेति. एसेव नयो सब्बेसु मच्छमंसमिस्सकेसु.

यो पन निमन्तने भुञ्जमानो मंसं अभिहटं ‘‘उद्दिस्स कत’’न्ति मञ्ञमानो पटिक्खिपति, पवारितोव होतीति महापच्चरियं वुत्तं. मिस्सककथा पन कुरुन्दियं सुट्ठु वुत्ता. एवञ्हि तत्थ वुत्तं – पिण्डपातचारिको भिक्खु भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वदति, न पवारेति. ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वुत्ते पवारेति. कस्मा? येनापुच्छितो, तस्स अत्थिताय. अयमेत्थ अधिप्पायो – ‘‘यागुमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति, तत्र चे यागु बहुतरा वा होति समसमा वा, न पवारेति. यागु मन्दा, भत्तं बहुतरं, पवारेति. इदञ्च सब्बअट्ठकथासु वुत्तत्ता न सक्का पटिक्खिपितुं, कारणं पनेत्थ दुद्दसं. ‘‘भत्तमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति, भत्तं बहुकं वा समं वा अप्पतरं वा होति, पवारेतियेव. भत्तं वा यागुं वा अनामसित्वा ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वदति, तत्र चे भत्तं बहुतरं वा समकं वा होति, पवारेति. अप्पतरं न पवारेति. इदञ्च करम्बकेन न समानेतब्बं. करम्बको हि मंसमिस्सकोपि होति अमंसमिस्सकोपि, तस्मा ‘‘करम्बक’’न्ति वुत्ते पवारणा नत्थि. इदं पन भत्तमिस्सकमेव. एत्थ वुत्तनयेनेव पवारणा होति. बहुरसे भत्ते रसं, बहुखीरे खीरं बहुसप्पिम्हि च पायासे सप्पिं गण्हथाति विसुं कत्वा देति, तं पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि.

यो पन गच्छन्तो पवारेति, सो गच्छन्तोव भुञ्जितुं लभति. कद्दमं वा उदकं वा पत्वा ठितेन अतिरित्तं कारेतब्बं. सचे अन्तरा नदी पूरा होति, नदीतीरे गुम्बं अनुपरियायन्तेन भुञ्जितब्बं. अथ नावा वा सेतु वा अत्थि, तं अभिरुहित्वापि चङ्कमन्तेनव भुञ्जितब्बं, गमनं न उपच्छिन्दितब्बं. याने वा हत्थिअस्सपिट्ठे वा चन्दमण्डले वा सूरियमण्डले वा निसीदित्वा पवारितेन याव मज्झन्हिकं, ताव तेसु गच्छन्तेसुपि निसिन्नेनेव भुञ्जितब्बं. यो ठितो पवारेति, ठितेनेव, यो निसिन्नो पवारेति, निसिन्नेनेव भुञ्जितब्बं. तं तं इरियापथं कोपेन्तेन अतिरित्तं कारेतब्बं. यो उक्कुटिको निसीदित्वा पवारेति, तेन उक्कुटिकेनेव भुञ्जितब्बं. तस्स पन हेट्ठा पलालपीठं वा किञ्चि वा निसीदनकं दातब्बं. पीठके निसीदित्वा पवारितेन आसनं अचालेत्वाव चतस्सो दिसा परिवत्तन्तेन भुञ्जितुं लब्भति. मञ्चे निसीदित्वा पवारितेन इतो वा एत्तो वा संसरितुं न लब्भति. सचे पन नं सह मञ्चेन उक्खिपित्वा अञ्ञत्र नेन्ति, वट्टति. निपज्जित्वा पवारितेन निपन्नेनेव भुञ्जितब्बं. परिवत्तन्तेन येन पस्सेन निपन्नो, तस्स ठानं नातिक्कमेतब्बं.

अनतिरित्तन्ति न अतिरित्तं; न अधिकन्ति अत्थो. तं पन यस्मा कप्पियकतादीहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि अकतं वा गिलानस्स अनधिकं वा होति, तस्मा पदभाजने ‘‘अकप्पियकत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अकप्पियकतन्ति यं तत्थ फलं वा कन्दमूलादि वा पञ्चहि समणकप्पेहि कप्पियं अकतं; यञ्च अकप्पियमंसं वा अकप्पियभोजनं वा, एतं अकप्पियं नाम. तं अकप्पियं ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति एवं अतिरित्तं कतम्पि अकप्पियकतन्ति वेदितब्बं. अप्पटिग्गहितकतन्ति भिक्खुना अप्पटिग्गहितंयेव पुरिमनयेनेव अतिरित्तं कतं. अनुच्चारितकतन्ति कप्पियं कारापेतुं आगतेन भिक्खुना ईसकम्पि अनुक्खित्तं वा अनपनामितं वा कतं. अहत्थपासे कतन्ति कप्पियं कारापेतुं आगतस्स हत्थपासतो बहि ठितेन कतं. अभुत्ताविना कतन्ति यो ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अतिरित्तं करोति, तेन पवारणप्पहोनकं भोजनं अभुत्तेन कतं. भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कतन्ति इदं उत्तानमेव. अलमेतं सब्बन्ति अवुत्तन्ति वचीभेदं कत्वा एवं अवुत्तं होति. इति इमेहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि यं अतिरित्तं कप्पियं अकतं, यञ्च न गिलानातिरित्तं, तदुभयम्पि अनतिरित्तन्ति वेदितब्बं.

अतिरित्तं पन तस्सेव पटिपक्खनयेन वेदितब्बं. अपिचेत्थ भुत्ताविना कतं होतीति अनन्तरे निसिन्नस्स सभागस्स भिक्खुनो पत्ततो एकम्पि सित्थं वा मंसहीरं वा खादित्वा कतम्पि भुत्ताविनाव कतं होतीति वेदितब्बं. आसना अवुट्ठितेनाति एत्थ पन असम्मोहत्थं अयं विनिच्छयो – द्वे भिक्खू पातोव भुञ्जमाना पवारिता होन्ति – एकेन तत्थेव निसीदितब्बं, इतरेन निच्चभत्तं वा सलाकभत्तं वा आनेत्वा उपड्ढं तस्स भिक्खुनो पत्ते आकिरित्वा हत्थं धोवित्वा सेसं तेन भिक्खुना कप्पियं कारापेत्वा भुञ्जितब्बं. कस्मा? यञ्हि तस्स हत्थे लग्गं, तं अकप्पियं होति. सचे पन पठमं निसिन्नो भिक्खु सयमेव तस्स पत्ततो हत्थेन गण्हाति, हत्थधोवनकिच्चं नत्थि. सचे पन एवं कप्पियं कारापेत्वा भुञ्जन्तस्स पुन किञ्चि ब्यञ्जनं वा खादनीयं वा पत्ते आकिरन्ति, येन पठमं कप्पियं कतं, सो पुन कातुं न लभति. येन अकतं, तेन कातब्बं. यञ्च अकतं, तं कातब्बं. ‘‘येन अकत’’न्ति अञ्ञेन भिक्खुना येन पठमं न कतं, तेन कातब्बं. ‘‘यञ्च अकत’’न्ति येन पठमं कप्पियं कतं, तेनापि यं अकतं तं कातब्बं. पठमभाजने पन कातुं न लब्भति. तत्थ हि करियमानं पठमं कतेन सद्धिं कतं होति, तस्मा अञ्ञस्मिं भाजने कातुं वट्टतीति अधिप्पायो. एवं कतं पन तेन भिक्खुना पठमं कतेन सद्धिं भुञ्जितुं वट्टति.

कप्पियं करोन्तेन च न केवलं पत्तेयेव, कुण्डेपि पच्छियम्पि यत्थ कत्थचि पुरतो ठपेत्वा ओनामितभाजने कातब्बं. तं सचेपि भिक्खुसतं पवारितं होति, सब्बेसं भुञ्जितुं वट्टति, अप्पवारितानम्पि वट्टति. येन पन कप्पियं कतं, तस्स न वट्टति. सचेपि पवारेत्वा पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं पत्तं गहेत्वा अवस्सं भुञ्जनके मङ्गलनिमन्तने निसीदापेन्ति, अतिरित्तं कारेत्वाव भुञ्जितब्बं. सचे तत्थ अञ्ञो भिक्खु नत्थि, आसनसालं वा विहारं वा पत्तं पेसेत्वा कारेतब्बं. कप्पियं करोन्तेन पन अनुपसम्पन्नस्स हत्थे ठितं न कातब्बं. सचे आसनसालायं अब्यत्तो भिक्खु होति, सयं गन्त्वा कप्पियं कारापेत्वा आनेत्वा भुञ्जितब्बं.

गिलानातिरित्तन्ति एत्थ न केवलं यं गिलानस्स भुत्तावसेसं होति, तं गिलानातिरित्तं; अथ खो यंकिञ्चि गिलानं उद्दिस्स अज्ज वा स्वे वा यदा वा इच्छति, तदा खादिस्सतीति आहटं, तं सब्बं ‘‘गिलानातिरित्त’’न्ति वेदितब्बं. यं यामकालिकादीसु अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं, तं असंसट्ठवसेन वुत्तं. सचे पन आमिससंसट्ठानि होन्ति, आहारत्थायपि अनाहारत्थायपि पटिग्गहेत्वा अज्झोहरन्तस्स पाचित्तियमेव.

२४१. सति पच्चयेति यामकालिकं पिपासाय सति पिपासच्छेदनत्थं, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च तेन तेन उपसमेतब्बके आबाधे सति तस्स उपसमनत्थं परिभुञ्जतो अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पठमपवारणसिक्खापदं पञ्चमं.

६. दुतियपवारणसिक्खापदवण्णना

२४२. छट्ठसिक्खापदे – अनाचारं आचरतीति पण्णत्तिवीतिक्कमं करोति. उपनन्धीति उपनाहं जनेन्तो तस्मिं पुग्गले अत्तनो कोधं बन्धि; पुनप्पुनं आघातं जनेसीति अत्थो. उपनद्धो भिक्खूति सो जनितउपनाहो भिक्खु.

२४३. अभिहट्ठुं पवारेय्याति अभिहरित्वा ‘‘हन्द भिक्खु खाद वा भुञ्ज वा’’ति एवं पवारेय्य. पदभाजने पन ‘‘हन्द भिक्खू’’तिआदिं अनुद्धरित्वा साधारणमेव अभिहट्ठुं पवारणाय अत्थं दस्सेतुं ‘‘यावतकं इच्छसि तावतकं गण्हाही’’ति वुत्तं. जानन्ति पवारितभावं जानन्तो. तं पनस्स जाननं यस्मा तीहाकारेहि होति, तस्मा ‘‘जानाति नाम सामं वा जानाती’’तिआदिना नयेन पदभाजनं वुत्तं. आसादनापेक्खोति आसादनं चोदनं मङ्कुकरणभावं अपेक्खमानो.

पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्साति यस्स अभिहटं तस्मिं पटिग्गण्हन्ते अभिहारकस्स भिक्खुनो दुक्कटं. इतरस्स पन सब्बो आपत्तिभेदो पठमसिक्खापदे वुत्तो, इमस्मिं पन सिक्खापदे सब्बा आपत्तियो अभिहारकस्सेव वेदितब्बा. सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयत्ता पाकटमेव.

तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.

दुतियपवारणसिक्खापदं छट्ठं.

७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना

२४७. सत्तमसिक्खापदे – गिरग्गसमज्जोति गिरिम्हि अग्गसमज्जो, गिरिस्स वा अग्गदेसे समज्जो. सो किर सत्तमे दिवसे भविस्सतीति नगरे घोसना करियति, नगरस्स बहिद्धा समे भूमिभागे पब्बतच्छायाय महाजनकायो सन्निपतति, अनेकप्पकारानि नटनाटकानि पवत्तन्ति, तेसं दस्सनत्थं मञ्चातिमञ्चे बन्धन्ति. सत्तरसवग्गिया अपञ्ञत्ते सिक्खापदे दहराव उपसम्पन्ना, ते ‘‘नाटकानि आवुसो पस्सिस्सामा’’ति तत्थ अगमंसु. अथ नेसं ञातका ‘‘अम्हाकं अय्या आगता’’ति तुट्ठचित्ता न्हापेत्वा विलिम्पेत्वा भोजेत्वा अञ्ञम्पि पूवखादनीयादिं हत्थे अदंसु. ते सन्धाय वुत्तं – ‘‘मनुस्सा सत्तरसवग्गिये भिक्खू पस्सित्वा’’तिआदि.

२४८-९. विकालेति विगते काले. कालोति भिक्खूनं भोजनकालो अधिप्पेतो, सो च सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन मज्झन्हिको, तस्मिं वीतिवत्तेति अधिप्पायो. तेनेवस्स पदभाजने ‘‘विकालो नाम मज्झन्हिके वीतिवत्ते याव अरुणुग्गमना’’ति वुत्तं, ठितमज्झन्हिकोपि कालसङ्गहं गच्छति. ततो पट्ठाय पन खादितुं वा भुञ्जितुं वा न सक्का, सहसा पिवितुं सक्का भवेय्य, कुक्कुच्चकेन पन न कत्तब्बं. कालपरिच्छेदजाननत्थञ्च कालत्थम्भो योजेतब्बो, कालन्तरेव भत्तकिच्चं कातब्बं.

अवसेसं खादनीयं नामाति एत्थ यं ताव सक्खलिमोदकादिपुब्बण्णापरण्णमयं, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. यम्पि वनमूलादिप्पभेदं आमिसगतिकं होति, सेय्यथिदं – मूलखादनीयं कन्दखादनीयं मूळालखादनीयं मत्थकखादनीयं खन्धखादनीयं तचखादनीयं पत्तखादनीयं पुप्फखादनीयं फलखादनीयं अट्ठिखादनीयं पिट्ठखादनीयं निय्यासखादनीयन्ति, इदम्पि खादनीयसङ्ख्यमेव गच्छति.

तत्थ पन आमिसगतिकसल्लक्खणत्थं इदं मुखमत्तनिदस्सनं – मूलखादनीये ताव मूलकमूलं खारकमूलं चच्चुमूलं तम्बकमूलं तण्डुलेय्यकमूलं वत्थुलेय्यकमूलं वजकलिमूलं जज्झरीमूलन्ति एवमादीनि सूपेय्यपण्णमूलानि आमिसगतिकानि. एत्थ च वजकलिमूले जरट्ठं छिन्दित्वा छड्डेन्ति, तं यावजीविकं होति. अञ्ञम्पि एवरूपं एतेनेव नयेन वेदितब्बं. मूलकखारकजज्झरीमूलानं पन जरट्ठानिपि आमिसगतिकानेवाति वुत्तं. यानि पन पाळियं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मूलानि भेसज्जानि हलिद्दिं सिङ्गिवेरं वचं वचत्तं अतिविसं कटुकरोहिणिं उसीरं भद्दमुत्तकं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूलानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’ति (महाव. २६३) –

वुत्तानि, तानि यावजीविकानि. तेसं चूळपञ्चमूलं महापञ्चमूलन्तिआदिना नयेन गणियमानानं गणनाय अन्तो नत्थि. खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणाभावोयेव पन तेसं लक्खणं. तस्मा यंकिञ्चि मूलं तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरति, तं यावकालिकं; इतरं यावजीविकन्ति वेदितब्बं. तेसु बहुं वत्वापि हि इमस्मिंयेव लक्खणे ठातब्बं. नामसञ्ञासु पन वुच्चमानासु तं तं नामं अजानन्तानं सम्मोहोयेव होति, तस्मा नामसञ्ञाय आदरं अकत्वा लक्खणमेव दस्सितं.

यथा च मूले; एवं कन्दादीसुपि यं लक्खणं दस्सितं, तस्सेव वसेन विनिच्छयो वेदितब्बो. यञ्च तं पाळियं हलिद्दादि अट्ठविधं वुत्तं, तस्स खन्धतचपुप्फफलम्पि सब्बं यावजीविकन्ति वुत्तं.

कन्दखादनीये दुविधो कन्दो – दीघो च रस्सो च भिसकिंसुककन्दादि वट्टो उप्पलकसेरुककन्दादि, यं ‘‘गण्ठी’’तिपि वदन्ति. तत्थ सब्बेसं कन्दानं जिण्णजरट्ठानञ्च छल्लि च सुखुममूलानि च यावजीविकानि. तरुणो पन सुखखादनीयो, सालकल्याणीपोतककन्दो किंसुकपोतककन्दो अम्बाटककन्दो केतककन्दो मालुवकन्दो भिससङ्खातो पदुमपुण्डरीककन्दो पिण्डालुमसालुआदयो च खीरवल्लिकन्दो आलुवकन्दो सिग्गुकन्दो तालकन्दो नीलुप्पलरत्तुप्पलकुमुदसोगन्धिकानं कन्दा कदलिकन्दो वेळुकन्दो कसेरुककन्दोति एवमादयो तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थञ्च भोजनीयत्थञ्च फरणककन्दा यावकालिका.

खीरवल्लिकन्दो अधोतो यावजीविको, धोतो यावकालिको. खीरकाकोलीजीविकउसभकलसुणादिकन्दा पन यावजीविका. ते पाळियं – ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूलानि भेसज्जानी’’ति एवं मूलभेसज्जसङ्गहेनेव सङ्गहिता.

मूळालखादनीये पन पदुममूळालं पुण्डरीकमुळालसदिसमेव. एरकमूलं कन्दुलमूलन्ति एवमादि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थञ्च भोजनीयत्थञ्च फरणकमुळालं यावकालिकं. हलिद्दिसिङ्गिवेरमकचिचतुरस्सवल्लिकेतकतालहिन्तालकुन्तालनाळिकेरपूगरुक्खादिमुळालं पन यावजीविकं, तं सब्बम्पि पाळियं – ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूलानि भेसज्जानी’’ति (महाव. २६३) एवं मूलभेसज्जसङ्गहेनेव सङ्गहितं.

मत्थकखादनीये तालहिन्तालकुन्तालकेतकनाळिकेरपूगरुक्खखज्जूरीवेत्तएरककदलीनं कळीरसङ्खाता मत्थका वेणुकळीरो नळकळीरो उच्छुकळीरो मूलककळीरो सासपकळीरो सतावरिकळीरो सत्तन्नं धञ्ञानं कळीराति एवमादि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणको रुक्खवल्लिआदीनं मत्थको यावकालिको. हलिद्दिसिङ्गिवेरवचमकचिलसुणानंकळीरा तालहिन्तालकुन्तालनाळिकेरकळीरानञ्च छिन्दित्वा पातितो जरट्ठबुन्दो यावजीविको.

खन्धखादनीये अन्तोपथवीगतो सालकल्याणीखन्धो उच्छुखन्धो नीलुप्पलरत्तुप्पलकुमुदसोगन्धिकानं खन्धकाति एवमादि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणको खन्धो यावकालिको. उप्पलजातीनं पण्णदण्डको पदुमजातीनं सब्बोपि दण्डको कारविन्दकदण्डादयो च अवसेससब्बखन्धा यावजीविका.

तचखादनीये उच्छुतचोव एको यावकालिको, सोपि सरसो. सेसो सब्बो यावजीविको. तेसं पन मत्थकखन्धतचानं तिण्णं पाळियं कसावभेसज्जेन सङ्गहो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कसावानि भेसज्जानि निम्बकसावं, कुटजकसावं, पटोलकसावं, फग्गवकसावं नत्तमालकसावं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि कसावानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’ति (महाव. २६३).

एत्थ हि एतेसम्पि सङ्गहो सिज्झति. वुत्तकसावानि च सब्बानि कप्पियानीति वेदितब्बानि.

पत्तखादनीये मूलकं खारको चच्चु तम्बको तण्डुलेय्यको पपुन्नागो वत्थुलेय्यको वजकलि जज्झरी सेल्लु सिग्गु कासमद्दको उम्मा चीनमुग्गो मासो राजमासो ठपेत्वा महानिप्फावं अवसेसनिप्फावो अग्गिमन्थो सुनिसन्नको सेतवरणो नाळिका भूमियं जातलोणीति एतेसं पत्तानि अञ्ञानि च एवरूपानि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणकानि पत्तानि एकंसेन यावकालिकानि. या पनञ्ञा महानखपिट्ठिमत्ता पण्णलोणि रुक्खे च गच्छे च आरोहति, तस्सा पत्तं यावजीविकं. ब्रह्मीपत्तञ्च यावकालिकन्ति दीपवासिनो वदन्ति. अम्बपल्लवं यावकालिकं, असोकपल्लवं पन यावजीविकं.

यानि वा पनञ्ञानि पाळियं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पण्णानि भेसज्जानि निम्बपण्णं कुटजपण्णं पटोलपण्णं सुलसिपण्णं कप्पासकपण्णं यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि पण्णानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’ति (महाव. २६३) –

वुत्तानि, तानि यावजीविकानि. न केवलञ्च पण्णानियेव तेसं पुप्फफलादीनिपि यावजीविकानि. पण्णानं फग्गवपण्णं अज्जुकपण्णं फणिज्जकपण्णं पटोलपण्णं तम्बूलपण्णं पदुमिनिपण्णन्ति एवं गणनवसेन अन्तो नत्थि.

पुप्फखादनीये मूलकपुप्फं खारकपुप्फं चच्चुपुप्फं तम्बकपुप्फं वजकलिपुप्फं जज्झरीपुप्फं चूळनिप्फावपुप्फं महानिप्फावपुप्फं कसेरुकपुप्फं नाळिकेरतालकेतकानं तरुणपुप्फानि सेतवरणपुप्फं सिग्गुपुप्फं उप्पलपदुमजातिकानं पुप्फानि कण्णिकमत्तं अगन्धिकपुप्फं कळीरपुप्फं जीवन्तीपुप्फन्ति एवमादि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणकपुप्फं यावकालिकं. असोकबकुलकुय्यकपुन्नागचम्पकजातिकणवीरकणिकारकुन्दनवमालिकमल्लिकादीनं पन पुप्फं यावजीविकं तस्स गणनाय अन्तो नत्थि. पाळियं पनस्स कसावभेसज्जेनेव सङ्गहो वेदितब्बो.

फलखादनीये पनसलबुजतालनाळिकेरअम्बजम्बूअम्बाटकतिन्तिणिकमातुलुङ्गकपित्थलाबुकुम्भण्डपुस्सफलतिम्बरूसकतिपुसवातिङ्गणचोचमोचमधुकादीनं फलानि यानि लोके तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरन्ति, सब्बानि तानि यावकालिकानि. नामगणनवसेन नेसं न सक्का परियन्तं दस्सेतुं. यानि पन पाळियं –

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, फलानि भेसज्जानि – बिलङ्गं, पिप्फलिं, मरिचं, हरीतकं, विभीतकं, आमलकं, गोट्ठफलं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि फलानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’ति (महाव. २६३) –

वुत्तानि, तानि यावजीविकानि. तेसम्पि अपरिपक्कानि अच्छिव बिम्बवरणकेतककास्मरीआदीनं फलानि जातिफलं कटुकफलं एळा तक्कोलन्ति एवं नामवसेन न सक्का परियन्तं दस्सेतुं.

अट्ठिखादनीये लबुजट्ठि पनसट्ठि अम्बाटकट्ठि सालट्ठि खज्जूरीकेतकतिम्बरूसकानं तरुणफलट्ठि तिन्तिणिकट्ठि बिम्बफलट्ठि उप्पल पदुमजातीनं पोक्खरट्ठीति एवमादीनि तेसु तेसु जनपदेसु मनुस्सानं पकतिआहारवसेन खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणकानि अट्ठीनि यावकालिकानि. मधुकट्ठि पुन्नागट्ठि हरीतकादीनं अट्ठीनि सिद्धत्थकट्ठि राजिकट्ठीति एवमादीनि अट्ठीनि यावजीविकानि. तेसं पाळियं फलभेसज्जेनेव सङ्गहो वेदितब्बो.

पिट्ठखादनीये सत्तन्नं ताव धञ्ञानं धञ्ञानुलोमानं अपरण्णानञ्च पिट्ठं पनसपिट्ठं लबुजपिट्ठं अम्बाटकपिट्ठं सालपिट्ठं धोतकतालपिट्ठञ्च खीरवल्लिपिट्ठञ्चाति एवमादीनि तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणकानि पिट्ठानि यावकालिकानि. अधोतकं तालपिट्ठं खीरवल्लिपिट्ठं अस्सगन्धादिपिट्ठानि च यावजीविकानि. तेसं पाळियं कसावेहि च मूलफलेहि च सङ्घहो वेदितब्बो.

निय्यासखादनीये एको उच्छुनिय्यासोव सत्ताहकालिको. सेसा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, जतूनि भेसज्जानि – हिङ्गुं हिङ्गुजतुं हिङ्गुसिपाटिकं तकं तकपत्तिं तकपण्णिं सज्जुलसं यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि जतूनि भेसज्जानी’’ति (महाव. २६३) एवं पाळियं वुत्तनिय्यासा यावजीविका. तत्थ येवापनकवसेन सङ्गहितानं अम्बनिय्यासो कणिकारनिय्यासोति एवं नामवसेन न सक्का परियन्तं दस्सेतुं. एवं इमेसु मूलखादनीयादीसु यंकिञ्चि यावकालिकं, सब्बम्पि इमस्मिं अत्थे ‘‘अवसेसं खादनीयं नामा’’ति सङ्गहितं.

भोजनीयं नाम पञ्च भोजनानीतिआदिम्हि यं वत्तब्बं तं वुत्तमेव. खादिस्सामि भुञ्जिस्सामीति, पटिग्गण्हातीति यो भिक्खु विकाले एतं खादनीयं भोजनीयञ्च पटिग्गण्हाति, तस्स पटिग्गहणे ताव आपत्ति दुक्कटस्स. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

विकालभोजनसिक्खापदं सत्तमं.

८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना

२५२. अट्ठमसिक्खापदे – बेलट्ठसीसो नाम जटिलसहस्सब्भन्तरो महाथेरो. अरञ्ञे विहरतीति जेतवनस्स अविदूरे पधानघरे एकस्मिं आवासे वसति. सुक्खकुरन्ति असूपब्यञ्जनं ओदनं. सो किर अन्तोगामे भुञ्जित्वा पच्छा पिण्डाय चरित्वा तादिसं ओदनं आहरति, तञ्च खो अप्पिच्छताय, न पच्चयगिद्धताय. थेरो किर सत्ताहं निरोधसमापत्तिया वीतिनामेत्वा समापत्तितो वुट्ठाय तं पिण्डपातं उदकेन तेमेत्वा भुञ्जति, ततो पुन सत्ताहं समापत्तिया निसीदति. एवं द्वेपि तीणिपि चत्तारिपि सत्ताहानि वीतिनामेत्वा गामं पिण्डाय पविसति. तेन वुत्तं – ‘‘चिरेन गामं पिण्डाय पविसती’’ति.

२५३. कारो करणं किरियाति अत्थतो एकं, सन्निधिकारो अस्साति सन्निधिकारं; सन्निधिकारमेव सन्निधिकारकं. पटिग्गहेत्वा एकरत्तं वीतिनामितस्सेतं अधिवचनं. तेनेवस्स पदभाजने वुत्तं – ‘‘सन्निधिकारकं नाम अज्ज पटिग्गहितं अपरज्जू’’ति.

पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्साति एवं सन्निधिकतं यंकिञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा अज्झोहरितुकामताय गण्हन्तस्स पटिग्गहणे ताव आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहरतो पन एकमेकस्मिं अज्झोहारे पाचित्तियं. सचेपि पत्तो दुद्धोतो होति, यं अङ्गुलिया घंसन्तस्स लेखा पञ्ञायति, गण्ठिकपत्तस्स वा गण्ठिकन्तरे स्नेहो पविट्ठो होति, सो उण्हे ओतापेन्तस्स पग्घरति, उण्हयागुया वा गहिताय सन्दिस्सति, तादिसे पत्तेपि पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं. तस्मा पत्तं धोवित्वा पुन तत्थ अच्छोदकं वा आसिञ्चित्वा अङ्गुलिया वा घंसित्वा निस्नेहभावो जानितब्बो. सचे हि उदके वा स्नेहभावो पत्ते वा अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, दुद्धोतो होति. तेलवण्णपत्ते पन अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, सा अब्बोहारिका. यं भिक्खू निरपेक्खा सामणेरानं परिच्चजन्ति, तञ्चे सामणेरा निदहित्वा देन्ति, सब्बं वट्टति. सयं पटिग्गहेत्वा अपरिच्चत्तमेव हि दुतियदिवसे न वट्टति. ततो हि एकसित्थम्पि अज्झोहरतो पाचित्तियमेव.

अकप्पियमंसेसु मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्विं पाचित्तियं, अवसेसेसु दुक्कटेन सद्धिं. यामकालिकं सति पच्चये अज्झोहरतो पाचित्तियं. आहारत्थाय अज्झोहरतो दुक्कटेन सद्धिं पाचित्तियं. सचे पवारितो हुत्वा अनतिरित्तकतं अज्झोहरति, पकतिआमिसे द्वे पाचित्तियानि, मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्धिं द्वे, सेसअकप्पियमंसे दुक्कटेन सद्धिं, यामकालिकं सति पच्चये सामिसेन मुखेन अज्झोहरतो द्वे, निरामिसेन एकमेव. आहारत्थाय अज्झोहरतो विकप्पद्वयेपि दुक्कटं वड्ढति. सचे विकाले अज्झोहरति, पकतिभोजने सन्निधिपच्चया च विकालभोजनपच्चया च द्वे पाचित्तियानि, अकप्पियमंसेसु थुल्लच्चयञ्च दुक्कटञ्च वड्ढति. यामकालिकेसु विकालपच्चया अनापत्ति, अनतिरित्तपच्चया पन विकाले सब्बविकप्पेसु अनापत्ति.

२५५. सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थायाति आहारत्थाय पटिग्गण्हतो पटिग्गहणपच्चया ताव दुक्कटं, अज्झोहरतो पन सचे निरामिसं होति, अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं. अथ आमिससंसट्ठं पटिग्गहेत्वा ठपितं होति, यथावत्थुकं पाचित्तियमेव.

२५६. अनापत्ति यावकालिकन्तिआदिम्हि विकालभोजनसिक्खापदे निद्दिट्ठं खादनीयभोजनीयं याव मज्झन्तिकसङ्खातो कालो, ताव भुञ्जितब्बतो यावकालिकं. सद्धिं अनुलोमपानेहि अट्ठविधं पानं याव रत्तिया पच्छिमयामसङ्खातो यामो, ताव परिभुञ्जितब्बतो यामो कालो अस्साति यामकालिकं. सप्पिआदि पञ्चविधं भेसज्जं सत्ताहं निधेतब्बतो सत्ताहो कालो अस्साति सत्ताहकालिकं. ठपेत्वा उदकं अवसेसं सब्बम्पि यावजीवं परिहरित्वा सति पच्चये परिभुञ्जितब्बतो यावजीवकन्ति वुच्चति.

तत्थ अरुणोदयेव पटिग्गहितं यावकालिकं सतक्खत्तुम्पि निदहित्वा यावकालो नातिक्कमति ताव, यामकालिकं एकं अहोरत्तं, सत्ताहकालिकं सत्तरत्तं, इतरं सति पच्चये, यावजीवम्पि परिभुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अट्ठकथासु पन इमस्मिं ठाने पानकथा कप्पियानुलोमकथा ‘‘कप्पति नु खो यावकालिकेन यामकालिक’’न्तिआदिकथा च कप्पियभूमिकथा च वित्थारिता, तं मयं आगतट्ठानेयेव कथयिस्साम.

एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

सन्निधिकारकसिक्खापदं अट्ठमं.

९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना

२५७. नवमसिक्खापदे – पणीतभोजनानीति उत्तमभोजनानि. कस्स सम्पन्नं न मनापन्ति सम्पत्तियुत्तं कस्स न पियं. सादुन्ति सुरसं.

२५९. यो पन भिक्खु एवरूपानि पणीतभोजनानि अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जेय्याति एत्थ सुद्धानि सप्पिआदीनि विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तो पाचित्तियं नापज्जति, सेखियेसु सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटं आपज्जति, ओदनसंसट्ठानि पन विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तो पाचित्तियं आपज्जतीति वेदितब्बो, अयं किरेत्थ अधिप्पायो. तेनेव च ‘‘पणीतानी’’ति अवत्वा ‘‘पणीतभोजनानी’’ति सुत्ते वुत्तं. ‘‘पणीतानी’’ति हि वुत्ते सप्पिआदीनंयेव गहणं होति, ‘‘पणीतभोजनानी’’ति वुत्ते पन पणीतसंसट्ठानि सत्तधञ्ञनिब्बत्तानि भोजनानि पणीतभोजनानीति अयमत्थो पञ्ञायति.

इदानि विञ्ञापेति पयोगे दुक्कटन्तिआदीसु अयं विनिच्छयो – ‘‘सप्पिना भत्तं देहि, सप्पिं आकिरित्वा देहि, सप्पिमिस्सकं कत्वा देहि, सहसप्पिना देहि, सप्पिञ्च भत्तञ्च देही’’ति विञ्ञापेन्तस्स विञ्ञत्तिया दुक्कटं, पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे पाचित्तियं. ‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते पन यस्मा सालिभत्तं विय सप्पिभत्तं नाम नत्थि; तस्मा सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटमेव वेदितब्बं.

सचे पन ‘‘सप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते भत्तं दत्वा ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति नवनीतं वा खीरं वा दधिं वा देति, मूलं वा पन देति, ‘‘इमिना सप्पिं गहेत्वा भुञ्जा’’ति यथावत्थुकमेव. ‘‘गोसप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते पन गोसप्पिना वा देतु, गोसप्पिम्हि असति, पुरिमनयेनेव गोनवनीतादीनि वा गाविंयेव वा देतु ‘‘इतो सप्पिना भुञ्जा’’ति यथावत्थुकमेव. सचे पन गोसप्पिना याचितो अजिया सप्पिआदीहि देति, विसङ्केतं. एवञ्हि सति अञ्ञं याचितेन अञ्ञं दिन्नं नाम होति, तस्मा अनापत्ति. एस नयो अजिया सप्पिना देहीति आदीसुपि.

‘‘कप्पियसप्पिना देही’’ति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, विसङ्केतमेव. ‘‘अकप्पियसप्पिनाति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, पटिग्गहणेपि परिभोगेपि दुक्कटमेव. अकप्पियसप्पिम्हि असति पुरिमनयेनेव अकप्पियनवनीतादीनि देति ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति अकप्पियसप्पिनाव दिन्नं होति. ‘‘अकप्पियसप्पिना’’ति वुत्ते कप्पियेन देति, विसङ्केतं. ‘‘सप्पिना’’ति वुत्ते सेसेसु नवनीतादीसु अञ्ञतरेन देति, विसङ्केतमेव. एस नयो नवनीतेन देहीतिआदीसुपि. येन येन हि विञ्ञत्ति होति, तस्मिं वा तस्स मूले वा लद्धे, तं तं लद्धमेव होति.

सचे पन अञ्ञं पाळिया आगतं वा अनागतं वा देन्ति, विसङ्केतं. पाळियं आगतनवनीतादीनि ठपेत्वा अञ्ञेहि नवनीतादीहि विञ्ञापेन्तस्स दुक्कटं. यथा च ‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते सालिभत्तस्स विय सप्पिभत्तस्स अभावा सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटमेव होतीति वुत्तं. एवं नवनीतभत्तं देहीतिआदीसुपि. पटिपाटिया एकमेकं वित्थारेत्वा वुच्चमानेपि हि अयमेवत्थो वत्तब्बो सिया, सो च सङ्खेपेनपि सक्का ञातुं, किं तत्थ वित्थारेन? तेन वुत्तं – ‘‘एस नयो नवनीतेन देहीतिआदीसुपी’’ति.

सचे पन सब्बेहिपि सप्पिआदीहि एकट्ठाने वा नानाट्ठाने वा विञ्ञापेत्वा पटिलद्धं एकभाजने आकिरित्वा एकरसं कत्वा ततो कुसग्गेनापि जिव्हग्गे बिन्दुं ठपेत्वा अज्झोहरति, नव पाचित्तियानि आपज्जति. वुत्तम्पि चेतं परिवारे –

‘‘कायिकानि न वाचसिकानि,

सब्बानि नानावत्थुकानि;

अपुब्बं अचरिमं आपज्जेय्य एकतो,

पञ्हामेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८१);

२६१. अगिलानो गिलानसञ्ञीति एत्थ सचे गिलानसञ्ञीपि हुत्वा भेसज्जत्थाय पञ्च भेसज्जानि विञ्ञापेति, महानामसिक्खापदेन कारेतब्बो. नव पणीतभोजनानि विञ्ञापेन्तो पन इमिना सिक्खापदेन कारेतब्बो. भिक्खुनीनं पन एतानि पाटिदेसनीयवत्थूनि होन्ति, सूपोदनविञ्ञत्तियं उभयेसम्पि सेखपण्णत्तिदुक्कटमेव. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

चतुसमुट्ठानं – कायतो कायवाचतो कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति,

किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णतिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पणीतभोजनसिक्खापदं नवमं.

१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना

२६३. दसमसिक्खापदे – चतूसु पच्चयेसु अन्तमसो दन्तकट्ठम्पि सब्बं पंसुकूलमेव अस्साति सब्बपंसुकूलिको. सो किर सुसाने छड्डितभाजनमेव पत्तं कत्वा तत्थ छड्डितचोळकेहेव चीवरं कत्वा तत्थ छड्डितमञ्चपीठकानियेव गहेत्वा परिभुञ्जति. अय्यवोसाटितकानीति एत्थ अय्या वुच्चन्ति कालङ्कता पितिपितामहा. वोसाटितकानि वुच्चन्ति तेसं अत्थाय सुसानादीसु छड्डितकानि खादनीयभोजनीयानि; मनुस्सा किर कालङ्कते ञातके उद्दिस्स यं तेसं सजीवकाले पियं होति, तं एतेसु सुसानादीसु पिण्डं पिण्डं कत्वा ‘‘ञातका नो परिभुञ्जन्तूति ठपेन्ति. सो भिक्खु तं गहेत्वा भुञ्जति, अञ्ञं पणीतम्पि दिय्यमानं न इच्छति. तेन वुत्तं – ‘‘सुसानेपि रुक्खमूलेपि उम्मारेपि अय्यवोसाटितकानि सामं गहेत्वा परिभुञ्जती’’ति. थेरोति थिरो घनबद्धो. वठरोति थूलो; थूलो च घनसरीरो चायं भिक्खूति वुत्तं होति. मनुस्समंसं मञ्ञे खादतीति मनुस्समंसं खादतीति नं सल्लक्खेम; मनुस्समंसं खादन्ता हि ईदिसा भवन्तीति अयं तेसं अधिप्पायो.

२६४. उदकदन्तपोने कुक्कुच्चायन्तीति एत्थ ते भिक्खू ‘‘अदिन्नं मुखद्वारं आहारं आहरेय्या’’ति पदस्स सम्मा अत्थं असल्लक्खेत्वा कुक्कुच्चायिसुं, भगवा पन यथाउप्पन्नस्स वत्थुस्स वसेन पिता विय दारके ते भिक्खू सञ्ञापेन्तो अनुपञ्ञत्तिं ठपेसि.

२६५. अदिन्नन्ति कायेन वा कायपटिबद्धेन वा गण्हन्तस्स कायकायपटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरवसेन न दिन्नं. एतदेव हि सन्धाय पदभाजने ‘‘अदिन्नं नाम अप्पटिग्गहितकं वुच्चती’’ति वुत्तं. दुतियपाराजिके पन ‘‘अदिन्नं नाम परपरिग्गहितकं वुच्चती’’ति वुत्तं. दिन्नन्ति इदं पन तस्सेव अदिन्नस्स पटिपक्खवसेन लक्खणदस्सनत्थं उद्धटं. निद्देसे चस्स ‘‘कायेन वा कायपटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वा देन्ते’’ति एवं अञ्ञस्मिं ददमाने ‘‘हत्थपासे ठितो कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हातीति तं एवं दिय्यमानं अन्तमसो रथरेणुम्पि सचे पुब्बे वुत्तलक्खणे हत्थपासे ठितो कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हाति, एतं एवं पटिग्गहितं दिन्नं नाम वुच्चति. न ‘‘इदं गण्ह, इदं तव होतू’’तिआदिवचनेन निस्सट्ठं.

तत्थ कायेनाति हत्थादीसु येन केनचि सरीरावयवेन; अन्तमसो पादङ्गुलियापि दिय्यमानं कायेन दिन्नं नाम होति, पटिग्गहणेपि एसेव नयो. येन केनचि हि सरीरावयवेन गहितं कायेन गहितमेव होति. सचेपि नत्थुकरणिया दिय्यमानं नासापुटेन अकल्लको वा मुखेन पटिग्गण्हाति. आभोगमत्तमेव हि एत्थ पमाणन्ति अयं नयो महापच्चरियं वुत्तो. कायपटिबद्धेनाति कटच्छुआदीसु येन केनचि उपकरणेन दिन्नं कायपटिबद्धेन दिन्नं नाम होति. पटिग्गहणेपि एसेव नयो. येन केनचि सरीरपटिबद्धेन पत्तथालकादिना गहितं कायपटिबद्धेन गहितमेव होति. निस्सग्गियेनाति कायतो च कायपटिबद्धतो च मोचेत्वा हत्थपासे ठितस्स कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पातियमानम्पि निस्सग्गियेन पयोगेन दिन्नं नाम होति. अयं ताव पाळिवण्णना.

अयं पनेत्थ पाळिमुत्तकविनिच्छयो – पञ्चङ्गेहि पटिग्गहणं रुहति – थाममज्झिमस्स पुरिसस्स उच्चारणमत्तं होति, हत्थपासो पञ्ञायति, अभिहारो पञ्ञायति, देवो वा मनुस्सो वा तिरच्छानगतो वा कायेन वा कायपटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वा देति, तं चे भिक्खु कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हाति. एवं पञ्चहङ्गेहि पटिग्गहणं रुहति.

तत्थ ठितनिसिन्ननिपन्नानं पवारणसिक्खापदे वुत्तनयेनेव हत्थपासो वेदितब्बो. सचे पन दायकपटिग्गाहकेसु एको आकासे होति, एको भूमियं, भूमट्ठस्स च सीसेन आकासट्ठस्स च ठपेत्वा दातुं वा गहेतुं वा पसारितहत्थं, यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. सचेपि एको कूपे होति, एको कूपतटे, एको वा पन रुक्खे, एको पथवियं, वुत्तनयेनेव हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. एवरूपे हत्थपासे ठत्वा सचेपि पक्खी मुखतुण्डकेन वा हत्थी वा सोण्डाय गहेत्वा पुप्फं वा फलं वा देति, पटिग्गहणं रुहति. सचे पन अद्धट्ठमरतनस्सापि हत्थिनो खन्धे निसिन्नो, तेन सोण्डाय दिय्यमानं गण्हाति, वट्टतियेव.

एको बहूनि भत्तब्यञ्जनभाजनानि सीसे कत्वा भिक्खुस्स सन्तिकं आगन्त्वा ठितकोव गण्हथाति वदति, न ताव अभिहारो पञ्ञायति, तस्मा न गहेतब्बं. सचे पन ईसकम्पि ओनमति, भिक्खुना हत्थं पसारेत्वा हेट्ठिमभाजनं एकदेसेनापि सम्पटिच्छितब्बं. एत्तावता सब्बभाजनानि पटिग्गहितानि होन्ति, ततो पट्ठाय ओरोपेत्वा वा उग्घाटेत्वा वा यं इच्छति, तं गहेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. सभत्तपच्छिआदिम्हि पन एकभाजने वत्तब्बमेव नत्थि, काजेन भत्तं हरन्तोपि सचे काजं ओनामेत्वा देति, वट्टति. तिंसहत्थो वेणु होति, एकस्मिं अन्ते गुळकुम्भो बद्धो, एकस्मिं सप्पिकुम्भो, तञ्चे पटिग्गण्हाति, सब्बं पटिग्गहितमेव. उच्छुयन्तदोणितो पग्घरन्तमेव रसं गण्हथाति वदति, अभिहारो न पञ्ञायतीति न गहेतब्बो. सचे पन कसटं छड्डेत्वा हत्थेन उस्सिञ्चित्वा उस्सिञ्चित्वा देति, वट्टति.

बहू पत्ता मञ्चे वा पीठे वा कटसारके वा दोणियं वा फलके वा ठपिता होन्ति, यत्थ ठितस्स दायको हत्थपासे होति, तत्थ ठत्वा पटिग्गहणसञ्ञाय मञ्चादीनि अङ्गुलियापि फुसित्वा ठितेन वा निसिन्नेन वा निपन्नेन वा यं तेसु पत्तेसु दिय्यति, तं सब्बं पटिग्गहितं होति. सचेपि पटिग्गहेस्सामीति मञ्चादीनि आरुहित्वा निसीदति, वट्टतियेव. सचे पन मञ्चादीनि हत्थेन गहेत्वा मञ्चे निसीदति, वत्तब्बमेव नत्थि.

पथवियं पन सचेपि कुच्छिया कुच्छिं आहच्च ठिता होन्ति, यं यं अङ्गुलिया वा सूचिया वा फुसित्वा निसिन्नो होति, तत्थ तत्थ दिय्यमानमेव पटिग्गहितं होति. ‘‘यत्थ कत्थचि महाकटसारहत्थत्थरणादीसु ठपितपत्ते पटिग्गहणं न रुहती’’ति वुत्तं, तं हत्थपासातिक्कमं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. हत्थपासे पन सति यत्थ कत्थचि वट्टति अञ्ञत्र तत्थजातका.

तत्थजातके पन पदुमिनिपण्णे वा किंसुकपण्णादिम्हि वा न वट्टति. न हि तं कायपटिबद्धसङ्ख्यं गच्छति. यथा च तत्थजातके; एवं खाणुके बन्धित्वा ठपितमञ्चादिम्हि असंहारिमे फलके वा पासाणे वा न रुहतियेव, तेपि हि तत्थजातकसङ्खेपुपगा होन्ति. भूमियं अत्थतेसु सुखुमेसु तिन्तिणिकादिपण्णेसुपि पटिग्गहणं न रुहति, न हि तानि सन्धारेतुं समत्थानीति. महन्तेसु पन पदुमिनिपण्णादीसु रुहति. सचे हत्थपासं अतिक्कम्म ठितो दीघदण्डकेन उळुङ्केन देति, आगन्त्वा देहीति वत्तब्बो. वचनं असुत्वा वा अनादियित्वा वा पत्ते आकिरतियेव, पुन पटिग्गहेतब्बं. दूरे ठत्वा भत्तपिण्डं खिपन्तेपि एसेव नयो.

सचे पत्तत्थविकतो नीहरियमाने पत्ते रजनचुण्णानि होन्ति, सति उदके धोवितब्बो, असति रजनचुण्णं पुच्छित्वा पटिग्गहेत्वा वा पिण्डाय चरितब्बं. सचे पिण्डाय चरन्तस्स रजं पतति, पटिग्गहेत्वा भिक्खा गण्हितब्बा. अप्पटिग्गहेत्वा गण्हतो विनयदुक्कटं. तं पन पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जतो अनापत्ति. सचे पन ‘‘पटिग्गहेत्वा देथा’’ति वुत्ते वचनं असुत्वा वा अनादियित्वा वा भिक्खं देन्तियेव, विनयदुक्कटं नत्थि, पुन पटिग्गहेत्वा अञ्ञा भिक्खा गहेतब्बा.