४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

१०८. चतुत्थसिक्खापदे – हेमन्तिके कालेति हेमन्तकाले हिमपातसमये. कायं ओतापेन्ताति मञ्चपीठादीसु निसिन्ना बालातपेन कायं ओतापेन्ता. काले आरोचितेति यागुभत्तादीसु यस्स कस्सचि काले आरोचिते. ओवट्ठं होतीति हिमवस्सेन ओवट्ठं तिन्तं होति.

११०. अवस्सिकसङ्केतेति वस्सिकवस्सानमासाति एवं अपञ्ञत्ते चत्तारो हेमन्तिके चत्तारो च गिम्हिके अट्ठ मासेति अत्थो. मण्डपे वाति साखामण्डपे वा पदरमण्डपे वा. रुक्खमूले वाति यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा. यत्थ काका वा कुलला वा न ऊहदन्तीति यत्थ धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसमाना एते काककुलला वा अञ्ञे वा सकुन्ता तं सेनासनं न ऊहदन्ति, तादिसे रुक्खमूले निक्खिपितुं अनुजानामीति. तस्मा यत्थ गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति. यस्मिं पन धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले न निक्खिपितब्बं. ‘‘अट्ठ मासे’’ति वचनतो येसु जनपदेसु वस्सकाले न वस्सति, तेसुपि चत्तारो मासे निक्खिपितुं न वट्टतियेव. ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति वचनतो यत्थ हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ हेमन्तेपि अज्झोकासे निक्खिपितुं न वट्टति. गिम्हे पन सब्बत्थ विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होति, एवरूपे काले केनचिदेव करणीयेन अज्झोकासे मञ्चपीठं निक्खिपितुं वट्टति.

अब्भोकासिकेनापि वत्तं जानितब्बं, तस्स हि सचे पुग्गलिकमञ्चको अत्थि, तत्थेव सयितब्बं. सङ्घिकं गण्हन्तेन वेत्तेन वा वाकेन वा वीतमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिं असति पुराणमञ्चको गहेतब्बो. तस्मिम्पि असति नववायिमो वा ओनद्धको वा गहेतब्बो. गहेत्वा च पन ‘‘अहं उक्कट्ठरुक्खमूलिको उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे रुक्खमूले वा पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टति. सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं न सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति.

अरञ्ञे पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा नवं मञ्चपीठं देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति वसित्वा गच्छन्तेहि सामन्तविहारे सभागभिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं, सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं, अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं. चेतियङ्गणे सम्मज्जनिं गहेत्वा भोजनसालङ्गणं वा उपोसथागारङ्गणं वा परिवेणदिवाट्ठानअग्गिसालादीसु वा अञ्ञतरं सम्मज्जित्वा धोवित्वा पुन सम्मज्जनीमाळकेयेव ठपेतब्बा. उपोसथागारादीसु अञ्ञतरस्मिं गहेत्वा अवसेसानि सम्मज्जन्तस्सापि एसेव नयो.

यो पन भिक्खाचारमग्गं सम्मज्जन्तोव गन्तुकामो होति, तेन सम्मज्जित्वा सचे अन्तरामग्गे साला अत्थि, तत्थ ठपेतब्बा. सचे नत्थि, वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘यावाहं गामतो निक्खमामि, ताव न वस्सिस्सती’’ति जानन्तेन यत्थ कत्थचि निक्खिपित्वा पुन पच्चागच्छन्तेन पाकतिकट्ठाने ठपेतब्बा. सचे वस्सिस्सतीति जानन्तो अज्झोकासे ठपेति, दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं. सचे पन तत्र तत्रेव सम्मज्जनत्थाय सम्मज्जनी निक्खित्ता होति, तं तं ठानं सम्मज्जित्वा तत्र तत्रेव निक्खिपितुं वट्टति. आसनसालं सम्मज्जन्तेन वत्तं जानितब्बं. तत्रिदं वत्तं – मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखा वालिका हरितब्बा. कचवरं हत्थेहि गहेत्वा बहि छड्डेतब्बं.

१११. मसारकोति मञ्चपादे विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेत्वा कतो. बुन्दिकाबद्धोति अटनीहि मञ्चपादे डंसापेत्वा पल्लङ्कसङ्खेपेन कतो. कुळीरपादकोति अस्समेण्डकादीनं पादसदिसेहि पादेहि कतो. यो वा पन कोचि वङ्कपादको, अयं वुच्चति कुळीरपादको. आहच्चपादकोति अयं पन ‘‘आहच्चपादको नाम मञ्चो अङ्गे विज्झित्वा कतो होती’’ति एवं परतो पाळियंयेव वुत्तो, तस्मा अटनियो विज्झित्वा तत्थ पादसिखं पवेसेत्वा उपरि आणिं दत्वा कतमञ्चो ‘‘आहच्चपादको’’ति वेदितब्बो. पीठेपि एसेव नयो. अन्तो संवेठेत्वा बद्धं होतीति हेट्ठा च उपरि च वित्थतं मज्झे सङ्खित्तं पणवसण्ठानं कत्वा बद्धं होति, तं किर मज्झे सीहब्यग्घचम्मपरिक्खित्तम्पि करोन्ति. अकप्पियचम्मं नामेत्थ नत्थि. सेनासनञ्हि सोवण्णमयम्पि वट्टति, तस्मा तं महग्घं होति. अनुपसम्पन्नं सन्थरापेति तस्स पलिबोधोति येन सन्थरापितं, तस्स पलिबोधो. लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्साति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स पाचित्तियं.

अयं पनेत्थ विनिच्छयो – थेरो भोजनसालायं भत्तकिच्चं कत्वा दहरं आणापेति ‘‘गच्छ दिवाट्ठाने मञ्चपीठं पञ्ञपेही’’ति. सो तथा कत्वा निसिन्नो. थेरो यथारुचिं विचरित्वा तत्थ गन्त्वा थविकं वा उत्तरासङ्गं वा ठपेति, ततो पट्ठाय थेरस्स पलिबोधो. निसीदित्वा सयं गच्छन्तो नेव उद्धरति, न उद्धरापेति, लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं. सचे पन थेरो तत्थ थविकं वा उत्तरासङ्गं वा अट्ठपेत्वा चङ्कमन्तोव दहरं ‘‘गच्छ त्व’’न्ति भणति, तेन ‘‘इदं भन्ते मञ्चपीठ’’न्ति आचिक्खितब्बं. सचे थेरो वत्तं जानाति ‘‘त्वं गच्छ, अहं पाकतिकं करिस्सामी’’ति वत्तब्बं. सचे बालो होति अनुग्गहितवत्तो ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठ, नेव निसीदितुं न निपज्जितुं देमी’’ति दहरं तज्जेतियेव. दहरेन ‘‘भन्ते सुखं सयथा’’ति कप्पं लभित्वा वन्दित्वा गन्तब्बं. तस्मिं गते थेरस्सेव पलिबोधो. पुरिमनयेनेव चस्स आपत्ति वेदितब्बा.

अथ पन आणत्तिक्खणेयेव दहरो ‘‘मय्हं भन्ते भण्डकधोवनादि किञ्चि करणीयं अत्थी’’ति वदति, थेरो च नं ‘‘त्वं पञ्ञपेत्वा गच्छाही’’ति वत्वा भोजनसालतो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ गच्छति, पादुद्धारेन कारेतब्बो. सचे तत्थेव गन्त्वा निसीदति पुरिमनयेनेव चस्स लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति. सचे पन थेरो सामणेरं आणापेति, सामणेरे तत्थ मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा निसिन्नेपि भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तो पादुद्धारेन कारेतब्बो. गन्त्वा निसिन्नो पुन गमनकाले लेड्डुपातातिक्कमे आपत्तिया कारेतब्बो. सचे पन आणापेन्तो मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा तत्थेव निसीदाति आणापेति, यत्रिच्छति तत्र गन्त्वा आगन्तुं लभति. सयं पन पाकतिकं अकत्वा गच्छन्तस्स लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं. अन्तरसन्निपाते मञ्चपीठानि पञ्ञपेत्वा निसिन्नेहि गमनकाले आरामिकानं इमं पटिसामेथाति वत्तब्बं, अवत्वा गच्छन्तानं लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति.

महाधम्मसवनं नाम होति तत्थ उपोसथागारतोपि भोजनसालतोपि आहरित्वा मञ्चपीठानि पञ्ञपेन्ति. आवासिकानंयेव पलिबोधो. सचे आगन्तुका ‘‘इदं अम्हाकं उपज्झायस्स इदं आचरियस्सा’’ति गण्हन्ति, ततो पट्ठाय तेसंयेव पलिबोधो. गमनकाले पाकतिकं अकत्वा लेड्डुपातं अतिक्कमन्तानं आपत्ति. महापच्चरियं पुन वुत्तं – ‘‘याव अञ्ञे न निसीदन्ति, ताव येहि पञ्ञत्तं, तेसं भारो. अञ्ञेसु आगन्त्वा निसिन्नेसु निसिन्नकानं भारो. सचे ते अनुद्धरित्वा वा अनुद्धरापेत्वा वा गच्छन्ति, दुक्कटं. कस्मा? अनाणत्तिया पञ्ञपितत्ता’’ति. धम्मासने पञ्ञत्ते याव उस्सारको वा धम्मकथिको वा नागच्छति, ताव पञ्ञापकानं पलिबोधो, तस्मिं आगन्त्वा निसिन्ने तस्स पलिबोधो. सकलं अहोरत्तं धम्मसवनं होति, अञ्ञो उस्सारको वा धम्मकथिको वा उट्ठहति, अञ्ञो निसीदति, यो यो आगन्त्वा निसीदति, तस्स तस्स भारो. उट्ठहन्तेन पन ‘‘इदमासनं तुम्हाकं भारो’’ति वत्वा गन्तब्बं. सचेपि इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठाय गच्छति, तस्मिञ्च अन्तोउपचारट्ठेयेव इतरो आगन्त्वा निसीदति, उट्ठाय गतो आपत्तिया न कारेतब्बो. सचे पन इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठायासना लेड्डुपातं अतिक्कमति, आपत्तिया कारेतब्बो. सब्बत्थ च ‘‘लेड्डुपातातिक्कमे पठमपादे दुक्कटं, दुतिये पाचित्तिय’’न्ति अयं नयो महापच्चरियं वुत्तो.

११२. चिमिलिकं वातिआदीसु चिमिलिका नाम सुधादिपरिकम्मकताय भूमिया वण्णानुरक्खणत्थं कता होति, तं हेट्ठा पत्थरित्वा उपरि कटसारकं पत्थरन्ति. उत्तरत्थरणं नाम मञ्चपीठानं उपरि अत्थरितब्बकं पच्चत्थरणं. भूमत्थरणं नाम भूमियं अत्थरितब्बा कटसारकादिविकति. तट्टिकं नाम तालपण्णेहि वा वाकेहि वा कततट्टिका. चम्मखण्डो नाम सीहब्यग्घदीपितरच्छचम्मादीसुपि यंकिञ्चि चम्मं. अट्ठकथासु हि सेनासनपरिभोगे पटिक्खित्तचम्मं नाम न दिस्सति, तस्मा सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो वेदितब्बो. पादपुञ्छनी नाम रज्जुकेहि वा पिलोतिकाहि वा पादपुञ्छनत्थं कता. फलकपीठं नाम फलकमयं पीठं. अथ वा फलकञ्चेव दारुमयपीठञ्च; एतेन सब्बम्पि दारुभण्डादि सङ्गहितं. महापच्चरियं पन वित्थारेनेव वुत्तं – ‘‘आधारकं पत्तपिधानं पादकथलिकं तालवण्टं बीजनीपत्तकं यंकिञ्चि दारुभण्डं अन्तमसो पानीयउळुङ्कं पानीयसङ्खं अज्झोकासे निक्खिपित्वा गच्छन्तस्स दुक्कट’’न्ति. महाअट्ठकथायं पन एस नयो दुतियसिक्खापदे दस्सितो. अज्झोकासे रजनं पचित्वा रजनभाजनं रजनउळुङ्को रजनदोणिकाति सब्बं अग्गिसालाय पटिसामेतब्बं. सचे अग्गिसाला नत्थि, अनोवस्सके पब्भारे निक्खिपितब्बं. तस्मिम्पि असति यत्थ ओलोकेन्ता भिक्खू पस्सन्ति, तादिसे ठाने ठपेत्वापि गन्तुं वट्टति.

अञ्ञस्स पुग्गलिकेति यस्मिं विस्सासग्गाहो न रुहति, तस्स सन्तके दुक्कटं. यस्मिं पन विस्सासो रुहति, तस्स सन्तकं अत्तनो पुग्गलिकमिव होतीति महापच्चरियादीसु वुत्तं.

११३. आपुच्छं गच्छतीति यो भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होति, अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञति, यो तथारूपं आपुच्छित्वा गच्छति, तस्स अनापत्ति. ओतापेन्तो गच्छतीति आतपे ओतापेन्तो आगन्त्वा उद्धरिस्सामीति गच्छति; एवं गच्छतो अनापत्ति. केनचि पलिबुद्धं होतीति सेनासनं केनचि उपद्दुतं होतीति अत्थो. सचेपि हि वुड्ढतरो भिक्खु उट्ठापेत्वा गण्हाति, सचेपि यक्खो वा पेतो वा आगन्त्वा निसीदति, कोचि वा इस्सरो आगन्त्वा गण्हाति, सेनासनं पलिबुद्धं होति, सीहब्यग्घादीसु वा पन तं पदेसं आगन्त्वा ठितेसुपि सेनासनं पलिबुद्धं होतियेव. एवं केनचि पलिबुद्धे अनुद्धरित्वापि गच्छतो अनापत्ति. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु. सेसं उत्तानमेवाति.

कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पठमसेनासनसिक्खापदं चतुत्थं.