१. भूतगामसिक्खापदवण्णना
८९. सेनासनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – अनादियन्तोति तस्सा वचनं अगण्हन्तो. दारकस्स बाहुं आकोटेसीति उक्खित्तं फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तो मनुस्सानं चक्खुविसयातीते महाराजसन्तिका लद्धे रुक्खट्ठकदिब्बविमाने निपन्नस्स दारकस्स बाहुं थनमूलेयेव छिन्दि. न खो मेतं पतिरूपन्तिआदिम्हि अयं सङ्खेपवण्णना – हिमवन्ते किर पक्खदिवसेसु देवतासन्निपातो होति, तत्थ रुक्खधम्मं पुच्छन्ति – ‘‘त्वं रुक्खधम्मे ठिता न ठिता’’ति? रुक्खधम्मो नाम रुक्खे छिज्जमाने रुक्खदेवताय मनोपदोसस्स अकरणं. तत्थ या देवता रुक्खधम्मे अट्ठिता होति, सा देवतासन्निपातं पविसितुं न लभति. इति सा देवता इमञ्च रुक्खधम्मे अट्ठानपच्चयं आदीनवं अद्दस, भगवतो च सम्मुखा सुतपुब्बधम्मदेसनानुसारेन तथागतस्स छद्दन्तादिकाले पुब्बचरितं अनुस्सरि. तेनस्सा एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं…पे… वोरोपेय्य’’न्ति. यंनूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्यन्ति इदं पनस्सा ‘‘अयं भिक्खु सपितिको पुत्तो, अद्धा भगवा इमं इमस्स अज्झाचारं सुत्वा मरियादं बन्धिस्सति, सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति पटिसञ्चिक्खन्तिया अहोसि. सचज्ज त्वं देवतेति सचे अज्ज त्वं देवते. पसवेय्यासीति जनेय्यासि उप्पादेय्यासि. एवञ्च पन वत्वा भगवा तं देवतं सञ्ञापेन्तो –
‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये;
तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो’’ति. (ध. प. २२२);
इमं गाथमभासि. गाथापरियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. पुन भगवा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि;
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति. (सु. नि. १);
इमं गाथमभासि. तत्र पठमगाथा धम्मपदे सङ्गहं आरुळ्हा, दुतिया सुत्तनिपाते, वत्थु पन विनयेति. अथ भगवा धम्मं देसेन्तोयेव तस्सा देवताय वसनट्ठानं आवज्जन्तो पतिरूपं ठानं दिस्वा ‘‘गच्छ, देवते, असुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तस्मिं उपगच्छा’’ति आह. सो किर रुक्खो न आळविरट्ठे, जेतवनस्स अन्तोपरिक्खेपे, यस्स देवपुत्तस्स परिग्गहो अहोसि, सो चुतो; तस्मा ‘‘विवित्तो’’ति वुत्तो. ततो पट्ठाय च पन सा देवता सम्मासम्बुद्धतो लद्धपरिहारा बुद्धुपट्ठायिका अहोसि. यदा देवतासमागमो होति, तदा महेसक्खदेवतासु आगच्छन्तीसु अञ्ञा अप्पेसक्खा देवता याव महासमुद्दचक्कवाळपब्बता ताव पटिक्कमन्ति. अयं पन अत्तनो वसनट्ठाने निसीदित्वाव धम्मं सुणाति. यम्पि पठमयामे भिक्खू पञ्हं पुच्छन्ति, मज्झिमयामे देवता, तं सब्बं तत्थेव निसीदित्वा सुणाति. चत्तारो च महाराजानोपि भगवतो उपट्ठानं आगन्त्वा गच्छन्ता तं देवतं दिस्वाव गच्छन्ति.
९०. भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहुवुञ्चाति भूता; जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो. गामोति रासि; भूतानं गामोति भूतगामो; भूता एव वा गामो भूतगामो; पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं. पातब्यस्स भावो पातब्यता; छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो. तस्सा भूतगामपातब्यताय; निमित्तत्थे भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु, भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो.
९१. इदानि तं भूतगामं विभजित्वा दस्सेन्तो भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानीतिआदिमाह. तत्थ भूतगामो नामाति भूतगामं उद्धरित्वा यस्मिं सति भूतगामो होति, तं दस्सेतुं ‘‘पञ्च बीजजातानी’’ति आहाति अट्ठकथासु वुत्तं. एवं सन्तेपि ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ती’’तिआदीनि न समेन्ति. न हि मूलबीजादीनि मूलादीसु जायन्ति, मूलादीसु जायमानानि पन तानि बीजाकतानि, तस्मा एवमेत्थ वण्णना वेदितब्बा – भूतगामो नामाति विभजितब्बपदं. पञ्चाति तस्स विभागपरिच्छेदो. बीजजातानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तस्सत्थो – बीजेहि जातानि बीजजातानि; रुक्खादीनमेतं अधिवचनं. अपरो नयो – बीजानि च तानि विजातानि च पसूतानि निब्बत्तपण्णमूलानीति बीजजातानि. एतेन अल्लवालिकादीसु ठपितानं निब्बत्तपण्णमूलानं सिङ्गिवेरादीनं सङ्गहो कतो होति.
इदानि येहि बीजेहि जातत्ता रुक्खादीनि बीजजातानीति वुत्तानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘मूलबीज’’न्तिआदिमाह. तेसं उद्देसो पाकटो एव. निद्देसे यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति मूले सञ्जायन्तीति एत्थ बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि आलुवकसेरुकमलुप्पलपुण्डरीककुवलयकन्दपाटलिमूलादिभेदे मूले गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्ति, तानि यम्हि मूले जायन्ति चेव सञ्जायन्ति च तञ्च, पाळियं वुत्तं हलिद्दादि च सब्बम्पि एतं मूलबीजं नाम. एसेव नयो खन्धबीजादीसु. येवापनकखन्धबीजेसु पनेत्थ अम्बाटकइन्दसालनुहीपाळिभद्दकणिकारादीनि खन्धबीजानि, अमूलवल्लि चतुरस्सवल्लिकणवीरादीनि फळुबीजानि मकचिसुमनजयसुमनादीनि अग्गबीजानि, अम्बजम्बूपनसट्ठिआदीनि बीजबीजानीति दट्ठब्बानि.
९२. इदानि यं वुत्तं ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति तत्थ सञ्ञावसेन आपत्तानापत्तिभेदं पातब्यताभेदञ्च दस्सेन्तो बीजे बीजसञ्ञीतिआदिमाह. तत्थ यथा ‘‘सालीनं चेपि ओदनं भुञ्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.७६) सालितण्डुलानं ओदनो ‘‘सालीनं ओदनो’’ति वुच्चति, एवं बीजतो सम्भूतो भूतगामो ‘‘बीज’’न्ति वुत्तोति वेदितब्बो. यं पन ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०) वुत्तं भूतगामपरिमोचनं कत्वा ठपितं बीजं, तं दुक्कटवत्थु. अथ वा यदेतं ‘‘भूतगामो नामा’’ति सिक्खापदविभङ्गस्स आदिपदं, तेन सद्धिं योजेत्वा यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे बीजसञ्ञी सत्थकादीनि गहेत्वा सयं वा छिन्दति अञ्ञेन वा छेदापेति, पासाणादीनि गहेत्वा सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति, अग्गिं उपसंहरित्वा सयं वा पचति अञ्ञेन वा पचापेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. यथारुतं पन गहेत्वा भूतगामविनिमुत्तस्स बीजस्स छिन्दनादिभेदाय पातब्यताय पाचित्तियं न वत्तब्बं.
अयञ्हेत्थ विनिच्छयकथा – भूतगामं विकोपेन्तस्स पाचित्तियं भूतगामपरिमोचितं पञ्चविधम्पि बीजगामं विकोपेन्तस्स दुक्कटं. बीजगामभूतगामो नामेस अत्थि उदकट्ठो, अत्थि थलट्ठो. तत्थ उदकट्ठो सासपमत्तिका तिलबीजकादिभेदा सपण्णिका अपण्णिका च सब्बा सेवालजाति अन्तमसो उदकपप्पटकं उपादाय ‘‘भूतगामो’’ति वेदितब्बो. उदकपप्पटको नाम उपरि थद्धो फरुसवण्णो, हेट्ठा मुदु नीलवण्णो होति. तत्थ यस्स सेवालस्स मूलं ओरूहित्वा पथवियं पतिट्ठितं, तस्स पथवी ठानं. यो उदके सञ्चरति, तस्स उदकं. पथवियं पतिट्ठितं यत्थ कत्थचि विकोपेन्तस्स उद्धरित्वा वा ठानन्तरं सङ्कामेन्तस्स पाचित्तियं. उदके सञ्चरन्तं विकोपेन्तस्सेव पाचित्तियं. हत्थेहि पन इतो चितो च वियूहित्वा न्हायितुं वट्टति, सकलञ्हि उदकं तस्स ठानं. तस्मा न सो एत्तावता ठानन्तरं सङ्कामितो होति. उदकतो पन उदकेन विना सञ्चिच्च उक्खिपितुं न वट्टति, उदकेन सद्धिं उक्खिपित्वा पुन उदके पक्खिपितुं वट्टति. परिस्सावनन्तरेन निक्खमति, कप्पियं कारापेत्वाव उदकं परिभुञ्जितब्बं. उप्पलिनीपदुमिनीआदीनि जलजवल्लितिणानि उदकतो उद्धरन्तस्स वा तत्थेव विकोपेन्तस्स वा पाचित्तियं. परेहि उप्पाटितानि विकोपेन्तस्स दुक्कटं. तानि हि बीजगामे सङ्गहं गच्छन्ति. तिलबीजकसासपमत्तकसेवालोपि उदकतो उद्धतो अमिलातो अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. महापच्चरियादीसु ‘‘अनन्तकतिलबीजकउदकपप्पटकादीनि दुक्कटवत्थुकानी’’ति वुत्तं, तत्थ कारणं न दिस्सति. अन्धकट्ठकथायं ‘‘सम्पुण्णभूतगामो न होति, तस्मा दुक्कट’’न्ति वुत्तं, तम्पि न समेति, भूतगामे हि पाचित्तियं, बीजगामे दुक्कटं वुत्तं. असम्पुण्णभूतगामो नाम ततियो कोट्ठासो नेव पाळियं न अट्ठकथासु आगतो. अथ एतं बीजगामसङ्गहं गच्छिस्सतीति, तम्पि न युत्तं, अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति. अपिच ‘‘गरुकलहुकेसु गरुके ठातब्ब’’न्ति एतं विनयलक्खणं.
थलट्ठे – छिन्नरुक्खानं अवसिट्ठो हरितखाणु नाम होति. तत्थ ककुधकरञ्जपियङ्गुपनसादीनं खाणु उद्धं वड्ढति, सो भूतगामेन सङ्गहितो. तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं न वड्ढति, सो बीजगामेन सङ्गहितो. कदलिया पन अफलिताय खाणु भूतगामेन सङ्गहितो, फलिताय बीजगामेन. कदली पन फलिता याव नीलपण्णा, ताव भूतगामेनेव सङ्गहिता, तथा फलितो वेळु. यदा पन अग्गतो पट्ठाय सुस्सति, तदा बीजगामेन सङ्गहं गच्छति. कतरबीजगामेन? फळुबीजगामेन. किं ततो निब्बत्तति? न किञ्चि. यदि हि निब्बत्तेय्य, भूतगामेनेव सङ्गहं गच्छेय्य. इन्दसालादिरुक्खे छिन्दित्वा रासिं करोन्ति, किञ्चापि रासिकतदण्डकेहि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ति, बीजगामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति. तत्थ मण्डपत्थाय वा वतिअत्थाय वा वल्लिआरोपनत्थाय वा भूमियं निखणन्ति, मूलेसु चेव पण्णेसु च निग्गतेसु पुन भूतगामसङ्ख्यं गच्छन्ति. मूलमत्तेसु पन पण्णमत्तेसु वा निग्गतेसु बीजगामेन सङ्गहिता एव.
यानि कानिचि बीजानि पथवियं वा उदकेन सिञ्चित्वा ठपितानि, कपालादीसु वा अल्लपंसुं पक्खिपित्वा निक्खित्तानि होन्ति, सब्बानि मूलमत्ते पण्णमत्ते वा निग्गतेपि बीजानियेव. सचेपि मूलानि च उपरि अङ्कुरो च निग्गच्छति, याव अङ्कुरो हरितो न होति, ताव बीजानियेव. मुग्गादीनं पन पण्णेसु उट्ठितेसु वीहिआदीनं वा अङ्कुरे हरिते नीलपण्णवण्णे जाते भूतगामसङ्गहं गच्छन्ति. तालट्ठीनं पठमं सूकरदाठा विय मूलं निग्गच्छति. निग्गतेपि याव उपरि पत्तवट्टि न निग्गच्छति, ताव बीजगामोयेव. नाळिकेरस्स तचं भिन्दित्वा दन्तसूचि विय अङ्कुरो निग्गच्छति, याव मिगसिङ्गसदिसा नीलपत्तवट्टि न होति, ताव बीजगामोयेव. मूले अनिग्गतेपि तादिसाय पत्तवट्टिया जाताय अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छति.
अम्बट्ठिआदीनि वीहिआदीहि विनिच्छिनितब्बानि. वन्दाका वा अञ्ञा वा या काचि रुक्खे जायित्वा रुक्खं ओत्थरति, रुक्खोव तस्सा ठानं, तं विकोपेन्तस्स वा ततो उद्धरन्तस्स वा पाचित्तियं. एका अमूलिका लता होति, अङ्गुलिवेठको विय वनप्पगुम्बदण्डके वेठेति, तस्सापि अयमेव विनिच्छयो. गेहमुखपाकारवेदिकाचेतियादीसु नीलवण्णो सेवालो होति, याव द्वे तीणि पत्तानि न सञ्जायन्ति ताव अग्गबीजसङ्गहं गच्छति. पत्तेसु जातेसु पाचित्तियवत्थु. तस्मा तादिसेसु ठानेसु सुधालेपम्पि दातुं न वट्टति. अनुपसम्पन्नेन लित्तस्स उपरिस्नेहलेपो दातुं वट्टति. सचे निदाघसमये सुक्खसेवालो तिट्ठति, तं सम्मुञ्जनीआदीहि घंसित्वा अपनेतुं वट्टति. पानीयघटादीनं बहि सेवालो दुक्कटवत्थु, अन्तो अब्बोहारिको. दन्तकट्ठपूवादीसु कण्णकम्पि अब्बोहारिकमेव. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सचे गेरुकपरिकम्मकता भित्ति कण्णकिता होति, चोळकं तेमेत्वा पीळेत्वा पमज्जितब्बा’’ति (महाव. ६६).
पासाणजातिपासाणदद्दुसेवालसेलेय्यकादीनि अहरितवण्णानि अपत्तकानि च दुक्कटवत्थुकानि. अहिच्छत्तकं याव मकुळं होति, ताव दुक्कटवत्थु. पुप्फितकालतो पट्ठाय अब्बोहारिकं. अल्लरुक्खतो पन अहिच्छत्तकं गण्हन्तो रुक्खत्तचं विकोपेति, तस्मा तत्थ पाचित्तियं. रुक्खपप्पटिकायपि एसेव नयो. या पन इन्दसालककुधादीनं पप्पटिका रुक्खतो मुच्चित्वा तिट्ठति, तं गण्हन्तस्स अनापत्ति. निय्यासम्पि रुक्खतो मुच्चित्वा ठितं सुक्खरुक्खे वा लग्गं गण्हितुं वट्टति. अल्लरुक्खतो न वट्टति. लाखायपि एसेव नयो. रुक्खं चालेत्वा पण्डुपलासं वा परिणतकणिकारादिपुप्फं वा पातेन्तस्स पाचित्तियमेव. हत्थकुक्कुच्चेन मुदुकेसु इन्दसालनुहीखन्धादीसु वा तत्थजातकतालपण्णादीसु वा अक्खरं छिन्दन्तस्सापि एसेव नयो.
सामणेरानं पुप्फं ओचिनन्तानं साखं ओनामेत्वा दातुं वट्टति. तेहि पन पुप्फेहि पानीयं न वासेतब्बं. पानीयवासत्थिकेन सामणेरं उक्खिपित्वा ओचिनापेतब्बानि. फलसाखापि अत्तना खादितुकामेन न ओनामेतब्बा. सामणेरं उक्खिपित्वा फलं गाहापेतब्बं. यंकिञ्चि गच्छं वा लतं वा उप्पाटेन्तेहि सामणेरेहि सद्धिं गहेत्वा आकड्ढितुं न वट्टति. तेसं पन उस्साहजननत्थं अनाकड्ढन्तेन कड्ढनाकारं दस्सेन्तेन विय अग्गे गहेतुं वट्टति. येसं रुक्खानं साखा रुहति, तेसं साखं मक्खिकाबीजनादीनं अत्थाय कप्पियं अकारापेत्वा गहितं तचे वा पत्ते वा अन्तमसो नखेनपि विलिखन्तस्स दुक्कटं. अल्लसिङ्गिवेरादीसुपि एसेव नयो. सचे पन कप्पियं कारापेत्वा सीतले पदेसे ठपितस्स मूलं सञ्जायति, उपरिभागे छिन्दितुं वट्टति. सचे अङ्कुरो जायति, हेट्ठाभागे छिन्दितुं वट्टति. मूले च नीलङ्कुरे च जाते न वट्टति.
छिन्दति वा छेदापेति वाति अन्तमसो सम्मुञ्जनोसलाकायपि तिणानि छिन्दिस्सामीति भूमिं सम्मज्जन्तो सयं वा छिन्दति, अञ्ञेन वा छेदापेति. भिन्दति वा भेदापेति वाति अन्तमसो चङ्कमन्तोपि छिज्जनकं छिज्जतु, भिज्जनकं भिज्जतु, चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामीति सञ्चिच्च पादेहि अक्कमन्तो तिणवल्लिआदीनि सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति. सचेपि हि तिणं वा लतं वा गण्ठिं करोन्तस्स भिज्जति, गण्ठिपि न कातब्बो. तालरुक्खादीसु पन चोरानं अनारुहनत्थाय दारुमक्कटकं आकोटेन्ति, कण्टके बन्धन्ति, भिक्खुस्स एवं कातुं न वट्टति. सचे दारुमक्कटको रुक्खे अल्लीनमत्तोव होति, रुक्खं न पीळेति, वट्टति. ‘‘रुक्खं छिन्द, लतं छिन्द, कन्दं वा मूलं वा उप्पाटेही’’ति वत्तुम्पि वट्टति, अनियामितत्ता. नियामेत्वा पन ‘‘इमं रुक्खं छिन्दा’’तिआदि वत्तुं न वट्टति. नामं गहेत्वापि ‘‘अम्बरुक्खं चतुरस्सवल्लिं आलुवकन्दं मुञ्जतिणं असुकरुक्खच्छल्लिं छिन्द भिन्द उप्पाटेही’’तिआदिवचनम्पि अनियामितमेव होति. ‘‘इमं अम्बरुक्ख’’न्तिआदिवचनमेव हि नियामितं नाम, तं न वट्टति.
पचति वा पचापेति वाति अन्तमसो पत्तम्पि पचितुकामो तिणादीनं उपरि सञ्चिच्च अग्गिं करोन्तो सयं वा पचति, अञ्ञेन वा पचापेतीति सब्बं पथवीखणनसिक्खापदे वुत्तनयेन वेदितब्बं. अनियामेत्वा पन ‘‘मुग्गे पच, मासे पचा’’तिआदि वत्तुं वट्टति. ‘‘इमे मुग्गे पच, इमे मासे पचा’’ति एवं वत्तुं न वट्टति.
अनापत्ति इमं जानातिआदीसु ‘‘इमं मूलभेसज्जं जान, इमं मूलं वा पण्णं वा देहि, इमं रुक्खं वा लतं वा आहर, इमिना पुप्फेन वा फलेन वा पण्णेन वा अत्थो, इमं रुक्खं वा लतं वा फलं वा कप्पियं करोही’’ति एवमत्थो दट्ठब्बो. एत्तावता भूतगामपरिमोचनं कतं होति. परिभुञ्जन्तेन पन बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बं.
कप्पियकरणञ्चेत्थ इमिना सुत्तानुसारेन वेदितब्बं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं अग्गिपरिजितं सत्थपरिजितं नखपरिजितं अबीजं निब्बट्टबीजमेव पञ्चम’’न्ति. तत्थ ‘‘अग्गिपरिजित’’न्ति अग्गिना परिजितं अधिभूतं दड्ढं फुट्ठन्ति अत्थो. ‘‘सत्थपरिजित’’न्ति सत्थेन परिजितं अधिभूतं छिन्नं विद्धं वाति अत्थो. एस नयो नखपरिजिते. अबीजनिब्बट्टबीजानि सयमेव कप्पियानि. अग्गिना कप्पियं करोन्तेन कट्ठग्गिगोमयग्गिआदीसु येन केनचि अन्तमसो लोहखण्डेनपि आदित्तेन कप्पियं कातब्बं. तञ्च खो एकदेसे फुसन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. सत्थेन करोन्तेन यस्स कस्सचि लोहमयसत्थस्स अन्तमसो सूचिनखच्छेदनानम्पि तुण्डेन वा धाराय वा छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं. नखेन कप्पियं करोन्तेन पूतिनखेन न कातब्बं. मनुस्सानं पन सीहब्यग्घदीपिमक्कटादीनं सकुन्तानञ्च नखा तिखिणा होन्ति, तेहि कातब्बं. अस्समहिंससूकरमिगगोरूपादीनं खुरा अतिखिणा, तेहि न कातब्बं, कतम्पि अकतं होति. हत्थिनखा पन खुरा न होन्ति, तेहि वट्टति. येहि पन कातुं वट्टति, तेहि तत्थजातकेहिपि उद्धरित्वा गहितकेहिपि छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बं.
तत्थ सचेपि बीजानं पब्बतमत्तो रासि रुक्खसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धं कत्वा उच्छूनं वा महाभारो बन्धित्वा ठपितो होति, एकस्मिं बीजे वा रुक्खसाखाय वा उच्छुम्हि वा कप्पिये कते सब्बं कतं होति. उच्छू च दारूनि च एकतो बद्धानि होन्ति, उच्छुं कप्पियं करिस्सामीति दारुं विज्झति, वट्टतियेव. सचे पन याय रज्जुया वा वल्लिया वा बद्धानि, तं विज्झति, न वट्टति. उच्छुखण्डानं पच्छिं पूरेत्वा आहरन्ति, एकस्मिं खण्डे कप्पिये कते सब्बं कतमेव होति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वा भत्तं आहरन्ति, ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्ते सचेपि भत्तसित्थे विज्झति, वट्टतियेव. तिलतण्डुलादीसुपि एसेव नयो. यागुया पक्खित्तानि पन एकाबद्धानि हुत्वा न सन्तिट्ठन्ति, तत्थ एकमेकं विज्झित्वा कप्पियं कातब्बमेव. कपित्थफलादीनं अन्तो मिञ्जं कटाहं मुञ्चित्वा सञ्चरति, भिन्दापेत्वा कप्पियं कारापेतब्बं. एकाबद्धं होति, कटाहेपि कातुं वट्टति.
असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स साखं वा कड्ढन्तस्स कत्तरदण्डेन वा भूमिं पहरित्वा गच्छन्तस्स तिणानि छिज्जन्ति, तानि तेन छिन्दिस्सामीति एवं सञ्चिच्च अच्छिन्नत्ता असञ्चिच्च छिन्नानि नाम होन्ति. इति असञ्चिच्च छिन्दन्तस्स अनापत्ति.
असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा हत्थेन वा तिणं वा लतं वा छिन्दन्तो तिट्ठति, एवं असतिया छिन्दन्तस्स अनापत्ति.
अजानन्तस्साति एत्थब्भन्तरे बीजगामोति वा भूतगामोति वा न जानाति, छिन्दामीतिपि न जानाति, केवलं वतिया वा पलालपुञ्जे वा निखादनं वा खणित्तिं वा कुदालं वा सङ्गोपनत्थाय ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति, तत्र चे तिणानि छिज्जन्ति वा डय्हन्ति वा अनापत्ति. मनुस्सविग्गहपाराजिकवण्णनायं पन सब्बअट्ठकथासु ‘‘सचे भिक्खु रुक्खेन वा अज्झोत्थटो होति, ओपाते वा पतितो सक्का च होति रुक्खं छिन्दित्वा भूमिं वा खणित्वा निक्खमितुं, जीवितहेतुपि अत्तना न कातब्बं. अञ्ञेन पन भिक्खुना भूमिं वा खणित्वा रुक्खं वा छिन्दित्वा अल्लरुक्खतो वा दण्डकं छिन्दित्वा तं रुक्खं पवट्टेत्वा निक्खामेतुं वट्टति, अनापत्ती’’ति वुत्तं. तत्थ कारणं न दिस्सति – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दवडाहे डय्हमाने पटग्गिं दातुं, परित्तं कातु’’न्ति (चूळव. २८३) इदं पन एकमेव सुत्तं दिस्सति. सचे एतस्स अनुलोमं ‘‘अत्तनो न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टती’’ति इदं नानाकरणं न सक्का लद्धुं. अत्तनो अत्थाय करोन्तो अत्तसिनेहेन अकुसलचित्तेनेव करोति, परो पन कारुञ्ञेन, तस्मा अनापत्तीति चे. एतम्पि अकारणं. कुसलचित्तेनापि हि इमं आपत्तिं आपज्जति. सब्बअट्ठकथासु पन वुत्तत्ता न सक्का पटिसेधेतुं. गवेसितब्बा एत्थ युत्ति. अट्ठकथाचरियानं वा सद्धाय गन्तब्बन्ति. सेसं उत्तानमेव.
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
भूतगामसिक्खापदं पठमं.