१०. विभङ्गसुत्तवण्णना

८३२. दसमे कोसज्जसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स चित्ते लीनाकारो ओक्कमति, सो ‘‘लीनाकारो मे ओक्कन्तो’’ति ञत्वा अपायभयेन चित्तं तज्जेत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन लीनाकारो ओक्कमति. सो पुन अपायभयेन चित्तं तज्जेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स कोसज्जेन वोकिण्णत्ता छन्दो कोसज्जसहगतो नाम होति. कोसज्जसम्पयुत्तोति तस्सेव वेवचनं.

उद्धच्चसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स चित्तं उद्धच्चे पतति. सो बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा कम्मनियं कत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन चित्तं उद्धच्चे पतति. सो पुन बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा कम्मनियं कत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स उद्धच्चेन वोकिण्णत्ता छन्दो उद्धच्चसहगतो नाम होति.

थिनमिद्धसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स थिनमिद्धं उप्पज्जति. सो ‘‘उप्पन्नं मे थिनमिद्ध’’न्ति ञत्वा उदकेन मुखं पुञ्छित्वा, कण्णे आकड्ढित्वा पगुणं धम्मं सज्झायित्वा दिवा गहितं वा आलोकसञ्ञं मनसिकरित्वा थिनमिद्धं विनोदेत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन थिनमिद्धं उप्पज्जति. सो वुत्तनयेनेव पुन थिनमिद्धं विनोदेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स थिनमिद्धेन वोकिण्णत्ता छन्दो थिनमिद्धसहगतो नाम होति.

अनुविक्खित्तोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स कामगुणारम्मणे चित्तं विक्खिपति. सो ‘‘बहिद्धा विक्खित्तं मे चित्त’’न्ति ञत्वा अनमतग्ग (सं. नि. २.१२४-१२५) देवदूत- (म. नि. ३.२६१) चेलोपम (सं. नि. ५.११०४) अनागतभयसुत्तादीनि (अ. नि. ५.७७) आवज्जेन्तो सुत्तदण्डेन चित्तं तज्जेत्वा कम्मनियं कत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन चित्तं विक्खिपति. सो पुन सुत्तदण्डेन चित्तं कम्मनियं कत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स कामवितक्कवोकिण्णत्ता छन्दो बहिद्धा पञ्च कामगुणे आरब्भ अनुविक्खित्तो अनुविसटो होति.

यथा पुरे तथा पच्छाति कम्मट्ठानवसेनपि देसनावसेनपि पुरिमपच्छिमता वेदितब्बा. कथं? कम्मट्ठाने ताव कम्मट्ठानस्स अभिनिवेसो पुरे नाम, अरहत्तं पच्छा नाम. तत्थ यो भिक्खु मूलकम्मट्ठाने अभिनिविसित्वा अतिलीनादीसु चतूसु ठानेसु चित्तस्स ओक्कमनं पटिसेधेत्वा, दुट्ठगोणे योजेत्वा सारेन्तो विय चतुरस्सघटिकं ओतारेन्तो विय चतुन्नं ठानानं एकट्ठानेपि असज्जन्तो सङ्खारे सम्मसित्वा अरहत्तं पापुणाति. अयम्पि यथा पुरे तथा पच्छा विहरति नाम. अयं कम्मट्ठानवसेन पुरिमपच्छिमता. देसनावसेन पन केसा पुरे नाम, मत्थलुङ्गं पच्छा नाम. तत्थ यो भिक्खु केसेसु अभिनिविसित्वा वण्णसण्ठानादिवसेन केसादयो परिग्गण्हन्तो चतूसु ठानेसु असज्जन्तो याव मत्थलुङ्गा भावनं पापेति, अयम्पि यथा पुरे तथा पच्छा विहरति नाम. एवं देसनावसेन पुरिमपच्छिमता वेदितब्बा. यथा पच्छा तथा पुरेति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं.

यथा अधो तथा उद्धन्ति इदं सरीरवसेन वेदितब्बं. तेनेवाह ‘‘उद्धं पादतला अधो केसमत्थका’’ति. तत्थ यो भिक्खु पादतलतो पट्ठाय याव केसमत्थका द्वत्तिंसाकारवसेन वा पादङ्गुलिअग्गपब्बट्ठितो याव सीसकटाहं, सीसकटाहतो याव पादङ्गुलीनं अग्गपब्बट्ठीनि, ताव अट्ठिवसेन वा भावनं पापेति चतूसु ठानेसु एकट्ठानेपि असज्जन्तो. अयं यथा उद्धं तथा अधो, यथा अधो तथा उद्धं विहरति नाम.

येहि आकारेहीति येहि कोट्ठासेहि. येहि लिङ्गेहीति येहि सण्ठानेहि. येहि निमित्तेहीति येहि उपट्ठानेहि. आलोकसञ्ञा सुग्गहिता होतीति यो भिक्खु अङ्गणे निसीदित्वा आलोकसञ्ञं मनसि करोति, कालेन निमीलेति, कालेन उम्मीलेति. अथस्स यदा निमीलेन्तस्सापि उम्मीलेत्वा ओलोकेन्तस्स विय एकसदिसमेव उपट्ठाति, तदा आलोकसञ्ञा जाता नाम होति. ‘‘दिवासञ्ञा’’तिपि तस्सेव नामं. सा च पन रत्तिं उप्पज्जमाना सुग्गहिता नाम होति. स्वाधिट्ठितातिपि तस्सेव वेवचनं. सुट्ठु अधिट्ठिता सुट्ठु ठपिता स्वाधिट्ठिता नाम वुच्चति. सा अत्थतो सुग्गहितायेव. यो वा आलोकेन थिनमिद्धं विनोदेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति, तस्स दिवापि आलोकसञ्ञा सुग्गहिता स्वाधिट्ठिता नाम. रत्ति वा होतु दिवा वा येन आलोकेन थिनमिद्धं विनोदेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति, तस्मिं थिनमिद्धविनोदने आलोके उप्पन्ना सञ्ञा सुग्गहितायेव नाम. वीरियादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं सुत्ते छन्नं अभिञ्ञानं पादकिद्धि कथिता.

पासादकम्पनवग्गो दुतियो.