२. पासादकम्पनवग्गो

१-२. पुब्बसुत्तादिवण्णना

८२३-८२४. दुतियवग्गस्स पठमे न च अतिलीनोतिआदीनि परतो आवि भविस्सन्ति. इमस्मिं सुत्ते छअभिञ्ञापादका इद्धिपादा कथिता, तथा दुतिये च.

३. छन्दसमाधिसुत्तवण्णना

८२५. ततिये छन्दन्ति कत्तुकम्यताछन्दं. निस्सायाति निस्सयं कत्वा, अधिपतिं कत्वाति अत्थो. पधानसङ्खाराति पधानभूता सङ्खारा, चतुकिच्चसाधकसम्मप्पधानवीरियस्सेतं अधिवचनं. इति अयञ्च छन्दोतिआदीसु छन्दो छन्दसमाधिना चेव पधानसङ्खारेहि च, छन्दसमाधि छन्देन चेव पधानसङ्खारेहि च, पधानसङ्खारापि छन्देन चेव छन्दसमाधिना च समन्नागता. तस्मा सब्बे ते धम्मे एकतो कत्वा अयं वुच्चति, भिक्खवे, छन्दसमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागतो इद्धिपादोति वुत्तं. इद्धिपादविभङ्गे (विभ. ४३७) पन ‘‘यो तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो तिआदिना नयेन इमेहि धम्मेहि समन्नागता सेसअरूपिनो धम्मा इद्धिपादाति वुत्ता.

अपिच इमेपि तयो धम्मा इद्धीपि होन्ति इद्धिपादापि. कथं? छन्दञ्हि भावयतो छन्दो इद्धि नाम होति, समाधिप्पधानसङ्खारा छन्दिद्धिपादो नाम. समाधिं भावेन्तस्स समाधि इद्धि नाम होति, छन्दप्पधानसङ्खारा समाधिद्धिया पादो नाम. पधानसङ्खारे भावेन्तस्स पधानसङ्खारा इद्धि नाम होति, छन्दसमाधि पधानसङ्खारिद्धिया पादो नाम, सम्पयुत्तधम्मेसु हि एकस्मिं इज्झमाने सेसापि इज्झन्तियेव.

अपिच तेसं तेसं धम्मानं पुब्बभागवसेनापि एतेसं इद्धिपादता वेदितब्बा. पठमज्झानञ्हि इद्धि नाम, पठमज्झानस्स पुब्बभागपरिकम्मसम्पयुत्ता छन्दादयो इद्धिपादो नाम. एतेनुपायेन याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतना, इद्धिविधं आदिं कत्वा याव दिब्बचक्खुअभिञ्ञा, सोतापत्तिमग्गं आदिं कत्वा याव अरहत्तमग्गा नयो नेतब्बो. सेसिद्धिपादेसुपि एसेव नयो.

केचि पन ‘‘अनिब्बत्तो छन्दो इद्धिपादो’’ति वदन्ति. इध तेसं वादमद्दनत्थाय अभिधम्मे उत्तरचूळवारो नाम आगतो –

‘‘चत्तारो इद्धिपादा – छन्दिद्धिपादो, वीरियिद्धिपादो, चित्तिद्धिपादो, वीमंसिद्धिपादो. तत्थ कतमो छन्दिद्धिपादो? इध, भिक्खु, यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति निय्यानिकं अपचयगामिं दिट्ठिगतानं पहानाय पठमाय भूमिया पत्तिया विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति दुक्खापटिपदं दन्धाभिञ्ञं, यो तस्मिं समये छन्दो छन्दिकता कत्तुकम्यता कुसलो धम्मच्छन्दो, अयं वुच्चति छन्दिद्धिपादो. अवसेसा धम्मा छन्दिद्धिपादसम्पयुत्ता’’ति (विभ. ४५७-४५८).

इमे पन लोकुत्तरवसेनेव आगता.

तत्थ रट्ठपालत्थेरो छन्दं धुरं कत्वा लोकुत्तरधम्मं निब्बत्तेसि. सोणत्थेरो वीरियं धुरं कत्वा; सम्भुतत्थेरो चित्तं धुरं कत्वा, आयस्मा मोघराजा वीमंसं धुरं कत्वाति. तत्थ यथा चतूसु अमच्चपुत्तेसु ठानन्तरं पत्थेत्वा राजानं उपनिस्साय विहरन्तेसु एको उपट्ठाने छन्दजातो रञ्ञो अज्झासयञ्च रुचिञ्च ञत्वा दिवा च रत्तो च उपट्ठहन्तो राजानं आराधेत्वा ठानन्तरं पापुणि. एवं छन्दधुरेन लोकुत्तरधम्मनिब्बत्तको वेदितब्बो.

एको पन – ‘‘दिवसे दिवसे उपट्ठातुं न सक्कोमि, उप्पन्ने किच्चे परक्कमेन आराधेस्सामी’’ति कुपिते पच्चन्ते रञ्ञा पहितो परक्कमेन सत्तुमद्दनं कत्वा पापुणि. यथा सो, एवं वीरियधुरेन लोकुत्तरधम्मनिब्बत्तको वेदितब्बो. एको ‘‘दिवसे दिवसे उपट्ठानम्पि उरेन सत्तिसरसम्पटिच्छनम्पि भारोयेव, मन्तबलेन आराधेस्सामी’’ति खत्तविज्जाय कतपरिचयत्ता मन्तसंविधानेन राजानं आराधेत्वा पापुणि. यथा सो, एवं चित्तधुरेन लोकुत्तरधम्मनिब्बत्तको वेदितब्बो.

अपरो – ‘‘किं इमेहि उपट्ठानादीहि, राजानो नाम जातिसम्पन्नस्स ठानन्तरं देन्ति, तादिसस्स देन्तो मय्हं दस्सती’’ति जातिसम्पत्तिमेव निस्साय ठानन्तरं पापुणि. यथा सो, एवं सुपरिसुद्धं वीमंसं निस्साय वीमंसधुरेन लोकुत्तरधम्मनिब्बत्तको वेदितब्बोति. इमस्मिं सुत्ते विवट्टपादकइद्धि कथिता.

४. मोग्गल्लानसुत्तवण्णना

८२६. चतुत्थे उद्धताति उद्धच्चपकतिका विप्फन्दमानचित्ता. उद्धच्चेन हि एकारम्मणे चित्तं विप्फन्दति धजयट्ठियं वातेन पहतधजो विय. उन्नळाति उग्गतनळा, उट्ठिततुच्छमानाति वुत्तं होति. चपलाति पत्तचीवरमण्डनादिचापल्लेन युत्ता. मुखराति मुखखरा, खरवचनाति वुत्तं होति. विकिण्णवाचाति असंयतवचना दिवसम्पि निरत्थकवचनप्पलापिनो. मुट्ठस्सतीति नट्ठस्सतिनो. असम्पजानाति पञ्ञारहिता. असमाहिताति उपचारप्पनासमाधिविरहिता. भन्तचित्ताति उब्भन्तचित्ता समाधिविरहेन लद्धोकासेन उद्धच्चेन. पाकतिन्द्रियाति असंवुतिन्द्रिया. इद्धाभिसङ्खारन्ति आपोकसिणं समापज्जित्वा वुट्ठाय पासादपतिट्ठितं पथविभागं ‘‘उदक’’न्ति अधिट्ठाय, उदकपिट्ठे ठितपासादं वेहासं अब्भुग्गन्त्वा अङ्गुट्ठकेन पहरि. गम्भीरनेमोति गम्भीरआवाटो, गम्भीरभूमिभागं अनुपविट्ठोति अत्थो. सुनिखातोति सुट्ठु निखातो, कोट्टेत्वा सुट्ठु ठपितो. इध अभिञ्ञापादकिद्धि कथिता.

५. उण्णाभब्राह्मणसुत्तवण्णना

८२७. पञ्चमे छन्दप्पहानत्थन्ति तण्हाछन्दस्स पहानत्थं. इधापि विवट्टपादकिद्धि कथिता.

९. इद्धादिदेसनासुत्तवण्णना

८३१. नवमे यो सो भिक्खवे मग्गोति अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं अधिप्पेतं.

१०. विभङ्गसुत्तवण्णना

८३२. दसमे कोसज्जसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स चित्ते लीनाकारो ओक्कमति, सो ‘‘लीनाकारो मे ओक्कन्तो’’ति ञत्वा अपायभयेन चित्तं तज्जेत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन लीनाकारो ओक्कमति. सो पुन अपायभयेन चित्तं तज्जेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स कोसज्जेन वोकिण्णत्ता छन्दो कोसज्जसहगतो नाम होति. कोसज्जसम्पयुत्तोति तस्सेव वेवचनं.

उद्धच्चसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स चित्तं उद्धच्चे पतति. सो बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा कम्मनियं कत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन चित्तं उद्धच्चे पतति. सो पुन बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा कम्मनियं कत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स उद्धच्चेन वोकिण्णत्ता छन्दो उद्धच्चसहगतो नाम होति.

थिनमिद्धसहगतोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स थिनमिद्धं उप्पज्जति. सो ‘‘उप्पन्नं मे थिनमिद्ध’’न्ति ञत्वा उदकेन मुखं पुञ्छित्वा, कण्णे आकड्ढित्वा पगुणं धम्मं सज्झायित्वा दिवा गहितं वा आलोकसञ्ञं मनसिकरित्वा थिनमिद्धं विनोदेत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन थिनमिद्धं उप्पज्जति. सो वुत्तनयेनेव पुन थिनमिद्धं विनोदेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स थिनमिद्धेन वोकिण्णत्ता छन्दो थिनमिद्धसहगतो नाम होति.

अनुविक्खित्तोति इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तो निसीदति. अथस्स कामगुणारम्मणे चित्तं विक्खिपति. सो ‘‘बहिद्धा विक्खित्तं मे चित्त’’न्ति ञत्वा अनमतग्ग (सं. नि. २.१२४-१२५) देवदूत- (म. नि. ३.२६१) चेलोपम (सं. नि. ५.११०४) अनागतभयसुत्तादीनि (अ. नि. ५.७७) आवज्जेन्तो सुत्तदण्डेन चित्तं तज्जेत्वा कम्मनियं कत्वा पुन छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. अथस्स पुन चित्तं विक्खिपति. सो पुन सुत्तदण्डेन चित्तं कम्मनियं कत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोतीति एवमस्स कामवितक्कवोकिण्णत्ता छन्दो बहिद्धा पञ्च कामगुणे आरब्भ अनुविक्खित्तो अनुविसटो होति.

यथा पुरे तथा पच्छाति कम्मट्ठानवसेनपि देसनावसेनपि पुरिमपच्छिमता वेदितब्बा. कथं? कम्मट्ठाने ताव कम्मट्ठानस्स अभिनिवेसो पुरे नाम, अरहत्तं पच्छा नाम. तत्थ यो भिक्खु मूलकम्मट्ठाने अभिनिविसित्वा अतिलीनादीसु चतूसु ठानेसु चित्तस्स ओक्कमनं पटिसेधेत्वा, दुट्ठगोणे योजेत्वा सारेन्तो विय चतुरस्सघटिकं ओतारेन्तो विय चतुन्नं ठानानं एकट्ठानेपि असज्जन्तो सङ्खारे सम्मसित्वा अरहत्तं पापुणाति. अयम्पि यथा पुरे तथा पच्छा विहरति नाम. अयं कम्मट्ठानवसेन पुरिमपच्छिमता. देसनावसेन पन केसा पुरे नाम, मत्थलुङ्गं पच्छा नाम. तत्थ यो भिक्खु केसेसु अभिनिविसित्वा वण्णसण्ठानादिवसेन केसादयो परिग्गण्हन्तो चतूसु ठानेसु असज्जन्तो याव मत्थलुङ्गा भावनं पापेति, अयम्पि यथा पुरे तथा पच्छा विहरति नाम. एवं देसनावसेन पुरिमपच्छिमता वेदितब्बा. यथा पच्छा तथा पुरेति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं.

यथा अधो तथा उद्धन्ति इदं सरीरवसेन वेदितब्बं. तेनेवाह ‘‘उद्धं पादतला अधो केसमत्थका’’ति. तत्थ यो भिक्खु पादतलतो पट्ठाय याव केसमत्थका द्वत्तिंसाकारवसेन वा पादङ्गुलिअग्गपब्बट्ठितो याव सीसकटाहं, सीसकटाहतो याव पादङ्गुलीनं अग्गपब्बट्ठीनि, ताव अट्ठिवसेन वा भावनं पापेति चतूसु ठानेसु एकट्ठानेपि असज्जन्तो. अयं यथा उद्धं तथा अधो, यथा अधो तथा उद्धं विहरति नाम.

येहि आकारेहीति येहि कोट्ठासेहि. येहि लिङ्गेहीति येहि सण्ठानेहि. येहि निमित्तेहीति येहि उपट्ठानेहि. आलोकसञ्ञा सुग्गहिता होतीति यो भिक्खु अङ्गणे निसीदित्वा आलोकसञ्ञं मनसि करोति, कालेन निमीलेति, कालेन उम्मीलेति. अथस्स यदा निमीलेन्तस्सापि उम्मीलेत्वा ओलोकेन्तस्स विय एकसदिसमेव उपट्ठाति, तदा आलोकसञ्ञा जाता नाम होति. ‘‘दिवासञ्ञा’’तिपि तस्सेव नामं. सा च पन रत्तिं उप्पज्जमाना सुग्गहिता नाम होति. स्वाधिट्ठितातिपि तस्सेव वेवचनं. सुट्ठु अधिट्ठिता सुट्ठु ठपिता स्वाधिट्ठिता नाम वुच्चति. सा अत्थतो सुग्गहितायेव. यो वा आलोकेन थिनमिद्धं विनोदेत्वा छन्दं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति, तस्स दिवापि आलोकसञ्ञा सुग्गहिता स्वाधिट्ठिता नाम. रत्ति वा होतु दिवा वा येन आलोकेन थिनमिद्धं विनोदेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति, तस्मिं थिनमिद्धविनोदने आलोके उप्पन्ना सञ्ञा सुग्गहितायेव नाम. वीरियादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं सुत्ते छन्नं अभिञ्ञानं पादकिद्धि कथिता.

पासादकम्पनवग्गो दुतियो.