६. आदित्तसुत्तवण्णना
२८. छट्ठे गयासीसेति गयागामस्स हि अविदूरे गयाति एका पोक्खरणीपि अत्थि नदीपि, गयासीसनामको हत्थिकुम्भसदिसो पिट्ठिपासाणोपि, यत्थ भिक्खुसहस्सस्सपि ओकासो पहोति, भगवा तत्थ विहरति. तेन वुत्तं ‘‘गयासीसे’’ति. भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसि.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – इतो किर द्वानवुतिकप्पे महिन्दो नाम राजा अहोसि. तस्स जेट्ठपुत्तो फुस्सो नाम. सो पूरितपारमी पच्छिमभविकसत्तो, परिपाकगते ञाणे बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुतं पटिविज्झि. रञ्ञो कनिट्ठपुत्तो तस्स अग्गसावको अहोसि, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको. राजा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, कनिट्ठपुत्तो अग्गसावको, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको’’ति. सो ‘‘अम्हाकंयेव बुद्धो, अम्हाकं धम्मो, अम्हाकं सङ्घो’’ति विहारं कारेत्वा विहारद्वारकोट्ठकतो याव अत्तनो घरद्वारा उभतो वेळुभित्तिकुटिकाहि परिक्खिपित्वा मत्थके सुवण्णतारकखचितसमोसरितगन्धदाममालादामवितानं बन्धापेत्वा हेट्ठा रजतवण्णं वालुकं सन्थरित्वा पुप्फानि विकिरापेत्वा तेन मग्गेन भगवतो आगमनं कारेसि.
सत्था विहारस्मिंयेव ठितो चीवरं पारुपित्वा अन्तोसाणियाव सद्धिं भिक्खुसङ्घेन राजगेहं आगच्छति, कतभत्तकिच्चो अन्तोसाणियाव गच्छति. कोचि कटच्छुभिक्खामत्तम्पि दातुं न लभति. ततो नागरा उज्झायिंसु, ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो, न च मयं पुञ्ञानि कातुं लभाम. यथा हि चन्दिमसूरिया सब्बेसं आलोकं करोन्ति, एवं बुद्धा नाम सब्बेसं हितत्थाय उप्पज्जन्ति, अयं पन राजा सब्बेसं पुञ्ञचेतनं अत्तनोयेव अन्तो पवेसेती’’ति.
तस्स च रञ्ञो अञ्ञे तयो पुत्ता अत्थि. नागरा तेहि सद्धिं एकतो हुत्वा सम्मन्तयिंसु, ‘‘राजकुलेहि सद्धिं अट्टो नाम नत्थि, एकं उपायं करोमा’’ति. ते पच्चन्ते चोरे उट्ठापेत्वा, ‘‘कतिपया गामा पहटा’’ति सासनं आहरापेत्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा पुत्ते पक्कोसापेत्वा‘‘ताता, अहं महल्लको, गच्छथ चोरे वूपसमेथा’’ति पेसेसि. पयुत्तचोरा इतो चितो च अविप्पकिरित्वा तेसं सन्तिकमेव आगच्छिंसु. ते अनावासे गामे वासेत्वा ‘‘वूपसमिता चोरा’’ति आगन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठंसु.
राजा तुट्ठो ‘‘ताता, वरं वो देमी’’ति आह. ते अधिवासेत्वा गन्त्वा नागरेहि सद्धिं मन्तयिंसु, ‘‘रञ्ञा अम्हाकं वरो दिन्नो. किं गण्हामा’’ति? अय्यपुत्ता, तुम्हाकं हत्थिअस्सादयो न दुल्लभा, बुद्धरतनं पन दुल्लभं, न सब्बकालं उप्पज्जति, तुम्हाकं जेट्ठभातिकस्स फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं गण्हथाति. ते ‘‘एवं करिस्सामा’’ति नागरानं पटिस्सुणित्वा कतमस्सुकम्मा सुन्हाता सुविलित्ता रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘देव, नो वरं देथा’’ति याचिंसु. किं गण्हिस्सथ ताताति? देव, अम्हाकं हत्थिअस्सादीहि अत्थो नत्थि, जेट्ठभातिकस्स नो फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं देथाति. ‘‘अयं वरो न सक्का मया जीवमानेन दातु’’न्ति द्वे कण्णे पिदहि. ‘‘देव, न तुम्हे अम्हेहि बलक्कारेन वरं दापिता, तुम्हेहि अत्तनो रुचिया तुट्ठेहि दिन्नो. किं, देव, राजकुलस्स द्वे कथा वट्टन्ती’’ति? सच्चवादिताय भणिंसु.
राजा विनिवत्तितुं अलभन्तो – ‘‘ताता, सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त च दिवसे उपट्ठहित्वा तुम्हाकं दस्सामी’’ति आह. ‘‘सुन्दरं, देव, पाटिभोगं देथा’’ति. ‘‘किस्स पाटिभोगं ताता’’ति? ‘‘एत्तकं कालं अमरणपाटिभोगं देवा’’ति. ‘‘ताता, अयुत्तं पाटिभोगं दापेथ, न सक्का एवं पाटिभोगं दातुं, तिणग्गे उस्सावबिन्दुसदिसं सत्तानं जीवित’’न्ति. ‘‘नो चे, देव, पाटिभोगं देथ, मयं अन्तरा मता किं कुसलं करिस्सामा’’ति? ‘‘तेन हि, ताता, छ संवच्छरानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकं संवच्छरं देथ’’. ‘‘सत्त, छ मासे देथ…पे… मासड्ढमत्तं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि सत्तदिवसमत्तं देथा’’ति. ‘‘साधु, देवाति सत्त दिवसे सम्पटिच्छिंसु’’. राजा सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त दिवसे कत्तब्बसक्कारं सत्तसुयेव दिवसेसु अकासि.
ततो पुत्तानं वसनट्ठानं सत्थारं पेसेतुं अट्ठउसभवित्थतं मग्गं अलङ्कारापेसि, मज्झट्ठाने चतुउसभप्पमाणं पदेसं हत्थीहि मद्दापेत्वा कसिणमण्डलसदिसं कत्वा वालुकाय सन्थरापेत्वा पुप्फाभिकिण्णमकासि, तत्थ तत्थ कदलियो च पुण्णघटे च ठपापेत्वा धजपटाका उक्खिपापेसि. उसभे उसभे पोक्खरणिं खणापेसि, अपरभागे द्वीसु पस्सेसु गन्धमालापुप्फापणे पसारापेसि. मज्झट्ठाने चतुउसभवित्थारस्स अलङ्कतमग्गस्स उभोसु पस्सेसु द्वे द्वे उसभवित्थारे मग्गे खाणुकण्टके हरापेत्वा दण्डदीपिकायो कारापेसि. राजपुत्तापि अत्तनो आणापवत्तिट्ठाने सोळसउसभमग्गं तथेव अलङ्कारापेसुं.
राजा अत्तनो आणापवत्तिट्ठानस्स केदारसीमं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा परिदेवमानो, ‘‘ताता, मय्हं दक्खिणक्खिं उप्पाटेत्वा गण्हन्ता विय गच्छथ, एवं गण्हित्वा गता पन बुद्धानं अनुच्छविकं करेय्याथ. मा सुरासोण्डा विय पमत्ता विचरित्था’’ति आह. ते ‘‘जानिस्साम मयं, देवा’’ति सत्थारं गहेत्वा गता, विहारं कारेत्वा सत्थु निय्यातेत्वा तत्थ सत्थारं पटिजग्गन्ता कालेन थेरासने, कालेन मज्झिमासने, कालेन सङ्घनवकासने तिट्ठन्ति. दानं उपपरिक्खमानानं तिण्णम्पि जनानं एकसदिसमेव अहोसि. ते उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय चिन्तयिंसु – ‘‘कथं नु खो सत्थु अज्झासयं गण्हेय्यामा’’ति? अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम धम्मगरुनो, न आमिसगरुनो, सीले पतिट्ठमाना मयं सत्थु अज्झासयं गहेतुं सक्खिस्सामा’’ति दानसंविधायके मनुस्से पक्कोसापेत्वा, ‘‘ताता, इमिनाव नीहारेन यागुभत्तखादनीयादीनि सम्पादेन्ता दानं पवत्तेथा’’ति वत्वा दानसंविदहनपलिबोधं छिन्दिंसु.
अथ नेसं जेट्ठभाता पञ्चसते पुरिसे आदाय दससु सीलेसु पतिट्ठाय द्वे कासायानि अच्छादेत्वा कप्पियं उदकं परिभुञ्जमानो वासं कप्पेसि. मज्झिमो तीहि, कनिट्ठो द्वीहि पुरिससतेहि सद्धिं तथेव पटिपज्जि. ते यावजीवं सत्थारं उपट्ठहिंसु. सत्था तेसंयेव सन्तिके परिनिब्बायि.
तेपि कालं कत्वा ततो पट्ठाय द्वानवुतिकप्पे मनुस्सलोकतो देवलोकं, देवलोकतो च मनुस्सलोकं संसरन्ता अम्हाकं सत्थुकाले देवलोका चवित्वा मनुस्सलोके निब्बत्तिंसु. तेसं दानग्गे ब्यावटो महाअमच्चो अङ्गमगधानं राजा बिम्बिसारो हुत्वा निब्बत्ति. ते तस्सेव रञ्ञो रट्ठे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तिंसु. जेट्ठभाता जेट्ठोव जातो, मज्झिमकनिट्ठा मज्झिमकनिट्ठायेव. येपि तेसं परिवारमनुस्सा, ते परिवारमनुस्साव जाता. ते वुद्धिमन्वाय तयोपि जना तं पुरिससहस्सं आदाय निक्खमित्वा तापसा हुत्वा उरुवेलायं नदीतीरेयेव वसिंसु. अङ्गमगधवासिनो मासे मासे तेसं महासक्कारं अभिहरन्ति.
अथ अम्हाकं बोधिसत्तो कताभिनिक्खमनो अनुपुब्बेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को यसादयो कुलपुत्ते विनेत्वा सट्ठि अरहन्ते धम्मदेसनत्थाय दिसासु उय्योजेत्वा सयं पत्तचीवरमादाय – ‘‘ते तयो जटिलभातिके दमेस्सामी’’ति उरुवेलं गन्त्वा अनेकेहि पाटिहारियसतेहि तेसं दिट्ठिं भिन्दित्वा ते पब्बाजेसि. सो तं इद्धिमयपत्तचीवरधरं समणसहस्सं आदाय गयासीसं गन्त्वा तेहि परिवारितो निसीदित्वा, – ‘‘कतरा नु खो एतेसं धम्मकथा सप्पाया’’ति चिन्तेन्तो, ‘‘इमे सायंपातं अग्गिं परिचरन्ति. इमेसं द्वादसायतनानि आदित्तानि सम्पज्जलितानि विय कत्वा देसेस्सामि, एवं इमे अरहत्तं पापुणितुं सक्खिस्सन्ती’’ति सन्निट्ठानमकासि. अथ नेसं तथा धम्मं देसेतुं इमं आदित्तपरियायं अभासि. तेन वुत्तं – ‘‘भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसी’’ति. तत्थ आदित्तन्ति पदित्तं सम्पज्जलितं. सेसं वुत्तनयमेव. इति इमस्मिं सुत्ते दुक्खलक्खणं कथितं.