३. सब्बवग्गो

१. सब्बसुत्तवण्णना

२३. सब्बवग्गस्स पठमे सब्बं वो, भिक्खवेति सब्बं नाम चतुब्बिधं – सब्बसब्बं, आयतनसब्बं, सक्कायसब्बं, पदेससब्बन्ति. तत्थ –

‘‘न तस्स अद्दिट्ठमिधअत्थि किञ्चि,

अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;

सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं,

तथागतो तेन समन्तचक्खू’’ति. (महानि. १५६; चूळनि. धोतकमाणवपुच्छानिद्देसो ३२; पटि. म. १.१२१) –

इदं सब्बसब्बं नाम. ‘‘सब्बं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि, तं सुणाथा’’ति (सं. नि. ४.२४) इदं आयतनसब्बं नाम. ‘‘सब्बधम्ममूलपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’ति (म. नि. १.१) इदं सक्कायसब्बं नाम. ‘‘सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारो उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोधातू’’ति इदं पदेससब्बं नाम. इति पञ्चारम्मणमत्तं पदेससब्बं. तेभूमकधम्मा सक्कायसब्बं. चतुभूमकधम्मा आयतनसब्बं. यंकिञ्चि नेय्यं सब्बसब्बं. पदेससब्बं सक्कायसब्बं न पापुणाति, सक्कायसब्बं आयतनसब्बं न पापुणाति, आयतनसब्बं सब्बसब्बं न पापुणाति. कस्मा? सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स अयं नाम धम्मो आरम्मणं न होतीति नत्थिताय. इमस्मिं पन सुत्ते आयतनसब्बं अधिप्पेतं.

पच्चक्खायाति पटिक्खिपित्वा. वाचावत्थुकमेवस्साति, वाचाय वत्तब्बवत्थुमत्तकमेव भवेय्य. इमानि पन द्वादसायतनानि अतिक्कमित्वा अयं नाम अञ्ञो सभावधम्मो अत्थीति दस्सेतुं न सक्कुणेय्य. पुट्ठो च न सम्पायेय्याति, ‘‘कतमं अञ्ञं सब्बं नामा’’ति? पुच्छितो, ‘‘इदं नामा’’ति वचनेन सम्पादेतुं न सक्कुणेय्य. विघातं आपज्जेय्याति दुक्खं आपज्जेय्य. यथा तं, भिक्खवे, अविसयस्मिन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. यथाति कारणवचनं, यस्मा अविसये पुट्ठोति अत्थो. अविसयस्मिञ्हि सत्तानं विघातोव होति, कूटागारमत्तं सिलं सीसेन उक्खिपित्वा गम्भीरे उदके तरणं अविसयो, तथा चन्दिमसूरियानं आकड्ढित्वा पातनं, तस्मिं अविसये वायमन्तो विघातमेव आपज्जति, एवं इमस्मिम्पि अविसये विघातमेव आपज्जेय्याति अधिप्पायो.

२. पहानसुत्तवण्णना

२४. दुतिये सब्बप्पहानायाति सब्बस्स पहानाय. चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितन्ति चक्खुसम्फस्सं मूलपच्चयं कत्वा उप्पन्ना सम्पटिच्छनसन्तीरणवोट्ठब्बनजवनवेदना. चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ताय पन वत्तब्बमेव नत्थि. सोतद्वारादिवेदनापच्चयादीसुपि एसेव नयो. एत्थ पन मनोति भवङ्गचित्तं. धम्माति आरम्मणं. मनोविञ्ञाणन्ति सहावज्जनकजवनं. मनोसम्फस्सोति भवङ्गसहजातो सम्फस्सो. वेदयितन्ति सहावज्जनवेदनाय जवनवेदना. भवङ्गसम्पयुत्ताय पन वत्तब्बमेव नत्थि. आवज्जनं भवङ्गतो अमोचेत्वा मनोति सहावज्जनेन भवङ्गं दट्ठब्बं. धम्माति आरम्मणं. मनोविञ्ञाणन्ति जवनविञ्ञाणं. मनोसम्फस्सोति भवङ्गसहजातो सम्फस्सो. वेदयितन्ति जवनसहजाता वेदना. सहावज्जनेन भवङ्गसहजातापि वट्टतियेव. या पनेत्थ देसना अनुसिट्ठिआणा, अयं पण्णत्ति नामाति.

३. अभिञ्ञापरिञ्ञापहानसुत्तवण्णना

२५. ततिये सब्बं अभिञ्ञा परिञ्ञा पहानायाति सब्बं अभिजानित्वा परिजानित्वा पजहनत्थाय. अभिञ्ञा परिञ्ञा पहातब्बन्ति अभिजानित्वा परिजानित्वा पहातब्बं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

४. पठमअपरिजाननसुत्तवण्णना

२६. चतुत्थे अनभिजानं अपरिजानं अविराजयं अप्पजहन्ति अनभिजानन्तो अपरिजानन्तो अविराजेन्तो अप्पजहन्तो. एत्थ च अविराजेन्तोति अविगच्छापेन्तो. इति इमस्मिं सुत्ते तिस्सोपि परिञ्ञा कथिता होन्ति. ‘‘अभिजान’’न्ति हि वचनेन ञातपरिञ्ञा कथिता, ‘‘परिजान’’न्ति वचनेन तीरणपरिञ्ञा, ‘‘विराजयं पजह’’न्ति द्वीहि पहानपरिञ्ञाति.

५. दुतियअपरिजाननसुत्तवण्णना

२७. पञ्चमे चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बा धम्माति हेट्ठा गहितरूपमेव गहेत्वा दस्सेति. हेट्ठा वा आपाथगतं गहितं, इध अनापाथगतं. इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं – हेट्ठा आपाथगतम्पि अनापाथगतम्पि गहितमेव, इध पन चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा. ते हि चक्खुविञ्ञाणेन सह विञ्ञातब्बत्ता ‘‘चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बा’’ति वुत्ता. सेसपदेसुपि एसेव नयो.

६. आदित्तसुत्तवण्णना

२८. छट्ठे गयासीसेति गयागामस्स हि अविदूरे गयाति एका पोक्खरणीपि अत्थि नदीपि, गयासीसनामको हत्थिकुम्भसदिसो पिट्ठिपासाणोपि, यत्थ भिक्खुसहस्सस्सपि ओकासो पहोति, भगवा तत्थ विहरति. तेन वुत्तं ‘‘गयासीसे’’ति. भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसि.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा – इतो किर द्वानवुतिकप्पे महिन्दो नाम राजा अहोसि. तस्स जेट्ठपुत्तो फुस्सो नाम. सो पूरितपारमी पच्छिमभविकसत्तो, परिपाकगते ञाणे बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुतं पटिविज्झि. रञ्ञो कनिट्ठपुत्तो तस्स अग्गसावको अहोसि, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको. राजा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, कनिट्ठपुत्तो अग्गसावको, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको’’ति. सो ‘‘अम्हाकंयेव बुद्धो, अम्हाकं धम्मो, अम्हाकं सङ्घो’’ति विहारं कारेत्वा विहारद्वारकोट्ठकतो याव अत्तनो घरद्वारा उभतो वेळुभित्तिकुटिकाहि परिक्खिपित्वा मत्थके सुवण्णतारकखचितसमोसरितगन्धदाममालादामवितानं बन्धापेत्वा हेट्ठा रजतवण्णं वालुकं सन्थरित्वा पुप्फानि विकिरापेत्वा तेन मग्गेन भगवतो आगमनं कारेसि.

सत्था विहारस्मिंयेव ठितो चीवरं पारुपित्वा अन्तोसाणियाव सद्धिं भिक्खुसङ्घेन राजगेहं आगच्छति, कतभत्तकिच्चो अन्तोसाणियाव गच्छति. कोचि कटच्छुभिक्खामत्तम्पि दातुं न लभति. ततो नागरा उज्झायिंसु, ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो, न च मयं पुञ्ञानि कातुं लभाम. यथा हि चन्दिमसूरिया सब्बेसं आलोकं करोन्ति, एवं बुद्धा नाम सब्बेसं हितत्थाय उप्पज्जन्ति, अयं पन राजा सब्बेसं पुञ्ञचेतनं अत्तनोयेव अन्तो पवेसेती’’ति.

तस्स च रञ्ञो अञ्ञे तयो पुत्ता अत्थि. नागरा तेहि सद्धिं एकतो हुत्वा सम्मन्तयिंसु, ‘‘राजकुलेहि सद्धिं अट्टो नाम नत्थि, एकं उपायं करोमा’’ति. ते पच्चन्ते चोरे उट्ठापेत्वा, ‘‘कतिपया गामा पहटा’’ति सासनं आहरापेत्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा पुत्ते पक्कोसापेत्वा‘‘ताता, अहं महल्लको, गच्छथ चोरे वूपसमेथा’’ति पेसेसि. पयुत्तचोरा इतो चितो च अविप्पकिरित्वा तेसं सन्तिकमेव आगच्छिंसु. ते अनावासे गामे वासेत्वा ‘‘वूपसमिता चोरा’’ति आगन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठंसु.

राजा तुट्ठो ‘‘ताता, वरं वो देमी’’ति आह. ते अधिवासेत्वा गन्त्वा नागरेहि सद्धिं मन्तयिंसु, ‘‘रञ्ञा अम्हाकं वरो दिन्नो. किं गण्हामा’’ति? अय्यपुत्ता, तुम्हाकं हत्थिअस्सादयो न दुल्लभा, बुद्धरतनं पन दुल्लभं, न सब्बकालं उप्पज्जति, तुम्हाकं जेट्ठभातिकस्स फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं गण्हथाति. ते ‘‘एवं करिस्सामा’’ति नागरानं पटिस्सुणित्वा कतमस्सुकम्मा सुन्हाता सुविलित्ता रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘देव, नो वरं देथा’’ति याचिंसु. किं गण्हिस्सथ ताताति? देव, अम्हाकं हत्थिअस्सादीहि अत्थो नत्थि, जेट्ठभातिकस्स नो फुस्सबुद्धस्स पटिजग्गनवरं देथाति. ‘‘अयं वरो न सक्का मया जीवमानेन दातु’’न्ति द्वे कण्णे पिदहि. ‘‘देव, न तुम्हे अम्हेहि बलक्कारेन वरं दापिता, तुम्हेहि अत्तनो रुचिया तुट्ठेहि दिन्नो. किं, देव, राजकुलस्स द्वे कथा वट्टन्ती’’ति? सच्चवादिताय भणिंसु.

राजा विनिवत्तितुं अलभन्तो – ‘‘ताता, सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त च दिवसे उपट्ठहित्वा तुम्हाकं दस्सामी’’ति आह. ‘‘सुन्दरं, देव, पाटिभोगं देथा’’ति. ‘‘किस्स पाटिभोगं ताता’’ति? ‘‘एत्तकं कालं अमरणपाटिभोगं देवा’’ति. ‘‘ताता, अयुत्तं पाटिभोगं दापेथ, न सक्का एवं पाटिभोगं दातुं, तिणग्गे उस्सावबिन्दुसदिसं सत्तानं जीवित’’न्ति. ‘‘नो चे, देव, पाटिभोगं देथ, मयं अन्तरा मता किं कुसलं करिस्सामा’’ति? ‘‘तेन हि, ताता, छ संवच्छरानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकं संवच्छरं देथ’’. ‘‘सत्त, छ मासे देथ…पे… मासड्ढमत्तं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवा’’ति. ‘‘तेन हि सत्तदिवसमत्तं देथा’’ति. ‘‘साधु, देवाति सत्त दिवसे सम्पटिच्छिंसु’’. राजा सत्त संवच्छरे सत्त मासे सत्त दिवसे कत्तब्बसक्कारं सत्तसुयेव दिवसेसु अकासि.

ततो पुत्तानं वसनट्ठानं सत्थारं पेसेतुं अट्ठउसभवित्थतं मग्गं अलङ्कारापेसि, मज्झट्ठाने चतुउसभप्पमाणं पदेसं हत्थीहि मद्दापेत्वा कसिणमण्डलसदिसं कत्वा वालुकाय सन्थरापेत्वा पुप्फाभिकिण्णमकासि, तत्थ तत्थ कदलियो च पुण्णघटे च ठपापेत्वा धजपटाका उक्खिपापेसि. उसभे उसभे पोक्खरणिं खणापेसि, अपरभागे द्वीसु पस्सेसु गन्धमालापुप्फापणे पसारापेसि. मज्झट्ठाने चतुउसभवित्थारस्स अलङ्कतमग्गस्स उभोसु पस्सेसु द्वे द्वे उसभवित्थारे मग्गे खाणुकण्टके हरापेत्वा दण्डदीपिकायो कारापेसि. राजपुत्तापि अत्तनो आणापवत्तिट्ठाने सोळसउसभमग्गं तथेव अलङ्कारापेसुं.

राजा अत्तनो आणापवत्तिट्ठानस्स केदारसीमं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा परिदेवमानो, ‘‘ताता, मय्हं दक्खिणक्खिं उप्पाटेत्वा गण्हन्ता विय गच्छथ, एवं गण्हित्वा गता पन बुद्धानं अनुच्छविकं करेय्याथ. मा सुरासोण्डा विय पमत्ता विचरित्था’’ति आह. ते ‘‘जानिस्साम मयं, देवा’’ति सत्थारं गहेत्वा गता, विहारं कारेत्वा सत्थु निय्यातेत्वा तत्थ सत्थारं पटिजग्गन्ता कालेन थेरासने, कालेन मज्झिमासने, कालेन सङ्घनवकासने तिट्ठन्ति. दानं उपपरिक्खमानानं तिण्णम्पि जनानं एकसदिसमेव अहोसि. ते उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय चिन्तयिंसु – ‘‘कथं नु खो सत्थु अज्झासयं गण्हेय्यामा’’ति? अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम धम्मगरुनो, न आमिसगरुनो, सीले पतिट्ठमाना मयं सत्थु अज्झासयं गहेतुं सक्खिस्सामा’’ति दानसंविधायके मनुस्से पक्कोसापेत्वा, ‘‘ताता, इमिनाव नीहारेन यागुभत्तखादनीयादीनि सम्पादेन्ता दानं पवत्तेथा’’ति वत्वा दानसंविदहनपलिबोधं छिन्दिंसु.

अथ नेसं जेट्ठभाता पञ्चसते पुरिसे आदाय दससु सीलेसु पतिट्ठाय द्वे कासायानि अच्छादेत्वा कप्पियं उदकं परिभुञ्जमानो वासं कप्पेसि. मज्झिमो तीहि, कनिट्ठो द्वीहि पुरिससतेहि सद्धिं तथेव पटिपज्जि. ते यावजीवं सत्थारं उपट्ठहिंसु. सत्था तेसंयेव सन्तिके परिनिब्बायि.

तेपि कालं कत्वा ततो पट्ठाय द्वानवुतिकप्पे मनुस्सलोकतो देवलोकं, देवलोकतो च मनुस्सलोकं संसरन्ता अम्हाकं सत्थुकाले देवलोका चवित्वा मनुस्सलोके निब्बत्तिंसु. तेसं दानग्गे ब्यावटो महाअमच्चो अङ्गमगधानं राजा बिम्बिसारो हुत्वा निब्बत्ति. ते तस्सेव रञ्ञो रट्ठे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तिंसु. जेट्ठभाता जेट्ठोव जातो, मज्झिमकनिट्ठा मज्झिमकनिट्ठायेव. येपि तेसं परिवारमनुस्सा, ते परिवारमनुस्साव जाता. ते वुद्धिमन्वाय तयोपि जना तं पुरिससहस्सं आदाय निक्खमित्वा तापसा हुत्वा उरुवेलायं नदीतीरेयेव वसिंसु. अङ्गमगधवासिनो मासे मासे तेसं महासक्कारं अभिहरन्ति.

अथ अम्हाकं बोधिसत्तो कताभिनिक्खमनो अनुपुब्बेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को यसादयो कुलपुत्ते विनेत्वा सट्ठि अरहन्ते धम्मदेसनत्थाय दिसासु उय्योजेत्वा सयं पत्तचीवरमादाय – ‘‘ते तयो जटिलभातिके दमेस्सामी’’ति उरुवेलं गन्त्वा अनेकेहि पाटिहारियसतेहि तेसं दिट्ठिं भिन्दित्वा ते पब्बाजेसि. सो तं इद्धिमयपत्तचीवरधरं समणसहस्सं आदाय गयासीसं गन्त्वा तेहि परिवारितो निसीदित्वा, – ‘‘कतरा नु खो एतेसं धम्मकथा सप्पाया’’ति चिन्तेन्तो, ‘‘इमे सायंपातं अग्गिं परिचरन्ति. इमेसं द्वादसायतनानि आदित्तानि सम्पज्जलितानि विय कत्वा देसेस्सामि, एवं इमे अरहत्तं पापुणितुं सक्खिस्सन्ती’’ति सन्निट्ठानमकासि. अथ नेसं तथा धम्मं देसेतुं इमं आदित्तपरियायं अभासि. तेन वुत्तं – ‘‘भिक्खू आमन्तेसीति तेसं सप्पायधम्मदेसनं विचिनित्वा तं देसेस्सामीति आमन्तेसी’’ति. तत्थ आदित्तन्ति पदित्तं सम्पज्जलितं. सेसं वुत्तनयमेव. इति इमस्मिं सुत्ते दुक्खलक्खणं कथितं.

७. अद्धभूतसुत्तवण्णना

२९. सत्तमे अद्धभूतन्ति अधिभूतं अज्झोत्थटं, उपद्दुतन्ति अत्थो. इमस्मिम्पि सुत्ते दुक्खलक्खणमेव कथितं.

८. समुग्घातसारुप्पसुत्तवण्णना

३०. अट्ठमे सब्बमञ्ञितसमुग्घातसारुप्पन्ति सब्बेसं तण्हामानदिट्ठिमञ्ञितानं समुग्घाताय अनुच्छविकं. इधाति इमस्मिं सासने. चक्खुं न मञ्ञतीति चक्खुं अहन्ति वा ममन्ति वा परोति वा परस्साति वा न मञ्ञति. चक्खुस्मिं न मञ्ञतीति अहं चक्खुस्मिं, मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुस्मिं परो चक्खुस्मिं, परस्स किञ्चनपलिबोधो चक्खुस्मिन्ति न मञ्ञति. चक्खुतो न मञ्ञतीति अहं चक्खुतो निग्गतो, मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुतो निग्गतो, परो चक्खुतो निग्गतो, परस्स किञ्चनपलिबोधो चक्खुतो निग्गतोति एवम्पि न मञ्ञति, तण्हामानदिट्ठिमञ्ञनानं एकम्पि न उप्पादेतीति अत्थो. चक्खुं मेति न मञ्ञतीति मम चक्खूति न मञ्ञति, ममत्तभूतं तण्हामञ्ञनं न उप्पादेतीति अत्थो. सेसं उत्तानमेवाति. इमस्मिं सुत्ते चतुचत्तालीसाय ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता.

९. पठमसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना

३१. नवमे समुग्घातसप्पायाति समुग्घातस्स उपकारभूता. ततो तं होति अञ्ञथाति ततो तं अञ्ञेनाकारेन होति. अञ्ञथाभावी भवसत्तो लोको भवमेवाभिनन्दतीति अञ्ञथाभावं विपरिणामं उपगमनेन अञ्ञथाभावी हुत्वापि भवेसु सत्तो लग्गो लगितो पलिबुद्धो अयं लोको भवंयेव अभिनन्दति. यावता, भिक्खवे, खन्धधातुआयतनन्ति, भिक्खवे, यत्तकं इदं खन्धा च धातुयो च आयतनानि चाति खन्धधातुआयतनं. तम्पि न मञ्ञतीति सब्बम्पि न मञ्ञतीति हेट्ठा गहितमेव संकड्ढित्वा पुन दस्सेति. इमस्मिं सुत्ते अट्ठचत्तालीसाय ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिता.

१०. दुतियसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना

३२. दसमे एतं ममातिआदीहि तीहि तीहि पदेहि तण्हामानदिट्ठिगाहे दस्सेत्वा तिपरिवट्टनयेन देसना कता. पटिपाटिया पन तीसुपि इमेसु सुत्तेसु सह विपस्सनाय चत्तारोपि मग्गा कथिताति.

सब्बवग्गो ततियो.