१८. समुद्दवग्गो
१. पठमसमुद्दसुत्तवण्णना
२२८. समुद्दवग्गस्स पठमे चक्खु, भिक्खवे, पुरिसस्स समुद्दोति यदि दुप्पूरणट्ठेन यदि वा समुद्दनट्ठेन समुद्दो, चक्खुमेव समुद्दो. तस्स हि पथवितो याव अकनिट्ठब्रह्मलोका नीलादिआरम्मणं समोसरन्तं परिपुण्णभावं कातुं न सक्कोति, एवं दुप्पूरणट्ठेनपि समुद्दो. चक्खु च तेसु तेसु नीलादीसु आरम्मणेसु समुद्दति, असंवुतं हुत्वा ओसरमानं किलेसुप्पत्तिया कारणभावेन सदोसगमनेन गच्छतीति समुद्दनट्ठेनपि समुद्दो. तस्स रूपमयो वेगोति समुद्दस्स अप्पमाणो ऊमिमयो वेगो विय तस्सापि चक्खुसमुद्दस्स समोसरन्तस्स नीलादिभेदस्स आरम्मणस्स वसेन अप्पमेय्यो रूपमयो वेगो वेदितब्बो. यो तं रूपमयं वेगं सहतीति यो तं चक्खुसमुद्दे समोसटं रूपमयं वेगं, मनापे रूपे रागं, अमनापे दोसं, असमपेक्खिते मोहन्ति एवं रागादिकिलेसे अनुप्पादेन्तो उपेक्खकभावेन सहति.
सऊमिन्तिआदीसु किलेसऊमीहि सऊमिं. किलेसावट्टेहि सावट्टं. किलेसगाहेहि सगाहं. किलेसरक्खसेहि सरक्खसं. कोधूपायासस्स च वसेन सऊमिं. वुतञ्हेतं ‘‘ऊमिभयन्ति खो, भिक्खवे, कोधूपायासस्सेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९; म. नि. २.१६२; अ. नि. ४.१२२). कामगुणवसेन सावट्टं. वुतञ्हेतं ‘‘आवट्टग्गाहोति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ४.२४१). मातुगामवसेन सगाहं सरक्खसं. वुत्तञ्हेतं ‘‘गाहरक्खसोति खो, भिक्खवे, मातुगामस्सेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९). सेसवारेसुपि एसेव नयो. सभयं दुत्तरं अच्चतरीति ऊमिभयेन सभयं दुरतिक्कमं अतिक्कमि. लोकन्तगूति सङ्खारलोकस्स अन्तं गतो. पारगतोति वुच्चतीति निब्बानं गतोति कथीयति.
२-३. दुतियसमुद्दसुत्तादिवण्णना
२२९-२३०. दुतिये समुद्दोति समुद्दनट्ठेन समुद्दो, किलेदनट्ठेन तेमनट्ठेनाति वुत्तं होति. येभुय्येनाति ठपेत्वा अरियसावके. समुन्नाति किलिन्ना तिन्ता निमुग्गा. तन्ताकुलकजातातिआदि हेट्ठा वित्थारितमेव. मच्चुजहोति तयो मच्चू जहित्वा ठितो. निरुपधीति तीहि उपधीहि अनुपधि. अपुनब्भवायाति निब्बानत्थाय. अमोहयी मच्चुराजन्ति यथा तस्स गतिं न जानाति, एवं मच्चुराजानं मोहेत्वा गतो. ततियं वुत्तनयमेव.
४-६. खीररुक्खोपमसुत्तादिवण्णना
२३१-२३३. चतुत्थे अप्पहीनट्ठेन अत्थि, तेनेवाह सो अप्पहीनोति. परित्ताति, पब्बतमत्तम्पि रूपं अनिट्ठं अरजनीयं परित्तं नाम होति, एवरूपापिस्स रूपा चित्तं परियादियन्तीति दस्सेति. को पन वादो अधिमत्तानन्ति इट्ठारम्मणं पनस्स रजनीयं वत्थु चित्तं परियादियतीति एत्थ का कथा? एत्थ च नखपिट्ठिपमाणम्पि मणिमुत्तादि रजनीयं वत्थु अधिमत्तारम्मणमेवाति वेदितब्बं. दहरोतिआदीनि तीणिपि अञ्ञमञ्ञवेवचनानेव. आभिन्देय्याति पहरेय्य पदालेय्य वा. पञ्चमे तदुभयन्ति तं उभयं. छट्ठं उत्तानमेव.
७. उदायीसुत्तवण्णना
२३४. सत्तमे अनेकपरियायेनाति अनेकेहि कारणेहि. इतिपायन्ति इतिपि अयं. इमस्मिं सुत्ते अनिच्चेन अनत्तलक्खणं कथितं.
८. आदित्तपरियायसुत्तवण्णना
२३५. अट्ठमे अनुब्यञ्जनसो निमित्तग्गाहोति ‘‘हत्था सोभना पादा सोभना’’ति एवं अनुब्यञ्जनवसेन निमित्तग्गाहो. निमित्तग्गाहोति हि संसन्देत्वा गहणं, अनुब्यञ्जनग्गाहोति विभत्तिगहणं. निमित्तग्गाहो कुम्भीलसदिसो सब्बमेव गण्हाति, अनुब्यञ्जनग्गाहो रत्तपासदिसो विभजित्वा हत्थपादादीसु तं तं कोट्ठासं. इमे पन द्वे गाहा एकजवनवारेपि लब्भन्ति, नानाजवनवारे वत्तब्बमेव नत्थि.
निमित्तस्सादगथितन्ति निमित्तस्सादेन गन्थितं बद्धं. विञ्ञाणन्ति कम्मविञ्ञाणं. तस्मिं चे समये कालं करेय्याति न कोचि संकिलिट्ठेन चित्तेन कालं करोन्तो नाम अत्थि. सब्बसत्तानञ्हि भवङ्गेनेव कालकिरिया होति. किलेसभयं पन दस्सेन्तो एवमाह. समयवसेन वा एवं वुत्तं. चक्खुद्वारस्मिञ्हि आपाथगते आरम्मणे रत्तचित्तं वा दुट्ठचित्तं वा मूळ्हचित्तं वा आरम्मणरसं अनुभवित्वा भवङ्गं ओतरति, भवङ्गे ठत्वा कालकिरियं करोति. तस्मिं समये कालं करोन्तस्स द्वेव गतियो पाटिकङ्खा, इमस्स समयस्स वसेनेतं वुत्तं.
इमं ख्वाहं, भिक्खवे, आदीनवन्ति इमं अनेकानि वस्ससतसहस्सानि निरये अनुभवितब्बं दुक्खं सम्पस्समानो एवं वदामि तत्ताय अयोसलाकाय अक्खीनि अञ्जापेतुकामोति. इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. अयोसङ्कुनाति अयसूलेन. सम्पलिमट्ठन्ति द्वेपि कण्णच्छिद्दानि विनिविज्झित्वा पथवियं आकोटनवसेन सम्पलिमट्ठं.
ततियवारे सम्पलिमट्ठन्ति नखच्छेदनं पवेसेत्वा उक्खिपित्वा सहधुनट्ठेन छिन्दित्वा पातनवसेन सम्पलिमट्ठं. चतुत्थवारे सम्पलिमट्ठन्ति बन्धनमूलं छेत्वा पातनवसेन सम्पलिमट्ठं. पञ्चमवारे सम्पलिमट्ठन्ति तिखिणाय सत्तिया कायपसादं उप्पाटेत्वा पतनवसेन सम्पलिमट्ठं. सत्तियाति एत्थ महती दण्डकवासि वेदितब्बा. सोत्तन्ति निपज्जित्वा निद्दोक्कमनं. यथारूपानं वितक्कानं वसं गतो सङ्घं भिन्देय्याति इमिना वितक्कानं याव सङ्घभेदा पापकम्मावहनता दस्सिता. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
९-१०. पठमहत्थपादोपमसुत्तादिवण्णना
२३६-२३७. नवमे हत्थेसु, भिक्खवे, सतीति हत्थेसु विज्जमानेसु. दसमे न होतीति वुच्चमाने बुज्झनकानं अज्झासयवसेन वुत्तं. द्वीसुपि चेतेसु विपाकसुखदुक्खमेव दस्सेत्वा वट्टविवट्टं कथितन्ति.
समुद्दवग्गो निट्ठितो.