१९. आसीविसवग्गो

१. आसीविसोपमसुत्तवण्णना

२३८. आसीविसवग्गस्स पठमे भिक्खू आमन्तेसीति एकचारिकद्विचारिकतिचारिकचतुचारिकपञ्चचारिके सभागवुत्तिनो कारके युत्तपयुत्ते सब्बेपि दुक्खलक्खणकम्मट्ठानिके परिवारेत्वा निसिन्ने योगावचरे भिक्खू आमन्तेसि. इदञ्हि सुत्तं पुग्गलज्झासयेन वुत्तं. पुग्गलेसुपि विपञ्चितञ्ञूनं दिसावासिकानं दुक्खलक्खणकम्मट्ठानिकानं उपट्ठानवेलाय आगन्त्वा सत्थारं परिवारेत्वा निसिन्नानं वसेन वुत्तं. एवं सन्तेपि उग्घटितञ्ञूआदीनं चतुन्नम्पि पुग्गलानं पच्चयभूतमेवेतं. उग्घटितञ्ञू पुग्गलो हि इमस्स सुत्तस्स मातिकानिक्खेपेनेव अरहत्तं पापुणिस्सति, विपञ्चितञ्ञू मातिकाय वित्थारभाजनेन, नेय्यपुग्गलो इममेव सुत्तं सज्झायन्तो परिपुच्छन्तो योनिसो मनसिकरोन्तो कल्याणमित्ते सेवन्तो भजन्तो पयिरुपासन्तो अरहत्तं पापुणिस्सति. पदपरमस्सेतं सुत्तं अनागते वासना भविस्सतीति एवं सब्बेसम्पि उपकारभावं ञत्वा भगवा सिनेरुं उक्खिपन्तो विय आकासं वित्थारेन्तो विय चक्कवाळपब्बतं कम्पेन्तो विय च महन्तेन उस्साहेन सेय्यथापि, भिक्खवेति इमं आसीविसोपमसुत्तं आरभि.

तत्थ चत्तारो आसीविसाति कट्ठमुखो, पूतिमुखो, अग्गिमुखो, सत्थमुखोति इमे चत्तारो. तेसु कट्ठमुखेन दट्ठस्स सकलसरीरं सुक्खकट्ठं विय थद्धं होति, सन्धिपब्बेसु अधिमत्तं अयसूलसमप्पितं विय तिट्ठति. पूतिमुखेन दट्ठस्स पक्कपूतिपनसं विय विपुब्बकभावं आपज्जित्वा पग्घरति, चङ्गवारे पक्खित्तउदकं विय होति. अग्गिमुखेन दट्ठस्स सकलसरीरं झायित्वा भस्ममुट्ठि विय थुसमुट्ठि विय च विप्पकिरीयति. सत्तमुखेन दट्ठस्स सकलसरीरं भिज्जति, असनिपातट्ठानं विय महानिखादनेन खतसन्धिमुखं विय च होति. एवं विसवसेन विभत्ता चत्तारो आसीविसा.

विसवेगविकारेन पनेते सोळस होन्ति. कट्ठमुखो हि दट्ठविसो, दिट्ठविसो, फुट्ठविसो, वातविसोति चतुब्बिधो होति. तेन हि दट्ठम्पि दिट्ठम्पि फुट्ठम्पि तस्स वातेन पहटम्पि सरीरं वुत्तप्पकारेन थद्धं होति. सेसेसुपि एसेव नयोति. एवं विसवेगविकारवसेन सोळस होन्ति.

पुन पुग्गलपण्णत्तिवसेन चतुसट्ठि होन्ति. कथं? कट्ठमुखेसु ताव दट्ठविसो च आगतविसो नो घोरविसो, घोरविसो नो आगतविसो, आगतविसो चेव घोरविसो च, नेवागतविसो न घोरविसोति चतुब्बिधो होति. तत्थ यस्स विसं सम्पज्जलिततिणुक्काय अग्गि विय सीघं अभिरुहित्वा अक्खीनि गहेत्वा खन्धं गहेत्वा सीसं गहेत्वा ठितन्ति वत्तब्बतं आपज्जति मणिसप्पादीनं विसं विय, मन्तं पन परिवत्तेत्वा कण्णवातं दत्वा दण्डकेन पहटमत्ते ओतरित्वा दट्ठट्ठानेयेव तिट्ठति, अयं आगतविसो नो घोरविसो नाम. यस्स पन विसं सणिकं अभिरुहति, आरुळ्हारुळ्हट्ठाने पन अयं सीतउदकं विय होति उदकसप्पादीनं विसं विय, द्वादसवस्सच्चयेनापि कण्णपिट्ठिखन्धपिट्ठिकादीसु गण्डपिळकादिवसेन पञ्ञायति, मन्तपरिवत्तनादीसु च कयिरमानासु सीघं न ओतरति, अयं घोरविसो नो आगतविसो नाम. यस्स पन विसं सीघं अभिरुहति, न सीघं ओतरति अनेळकसप्पादीनं विसं विय, अयं आगतविसो चेव घोरविसो च. यस्स पन विसं मन्दं होति, ओतारियमानम्पि सुखेनेव ओतरति नीलसप्पधम्मनिसप्पादीनं विसं विय, अयं नेवागतविसो न घोरविसो नाम. इमिना उपायेन कट्ठमुखे दट्ठविसादयो पूतिमुखादीसु च दट्ठविसादयो वेदितब्बाति. एवं पुग्गलपण्णत्तिवसेन चतुसट्ठि.

तेसु ‘‘अण्डजा नागा’’तिआदिना (सं. नि. ३.३४२-३४४) योनिवसेन एकेकं चतुधा विभजित्वा छपण्णासाधिकानि द्वे सतानि होन्ति. ते जलजाथलजाति द्विगुणिता द्वादसाधिकानि पञ्चसतानि होन्ति, ते कामरूपअकामरूपानं वसेन द्विगुणिता चतुवीसाधिकसहस्ससङ्खा होन्ति. पुन गतमग्गस्स पटिलोमतो संखिप्पमाना कट्ठमुखादिवसेन चत्तारोव होन्तीति. ते सन्धाय भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, चत्तारो आसीविसा’’ति आह. कुलवसेन हि एते गहिता.

तत्थ आसीविसाति आसित्तविसातिपि आसीविसा, असितविसातिपि आसीविसा, असिसदिसविसातिपि आसीविसा. आसित्तविसाति सकलकाये आसिञ्चित्वा विय ठपितविसा, परस्स च अत्तनो सरीरे च आसिञ्चनविसाति अत्थो. असितविसाति यं यं एतेहि असितं होति परिभुत्तं, तं तं विसमेव सम्पज्जति, तस्मा असितं विसं होति एतेसन्ति आसीविसा. असिसदिसविसाति असिविय तिखिणं परमम्मच्छेदनसमत्थं विसं एतेसन्ति आसीविसाति एवमेत्थ वचनत्थो वेदितब्बो. उग्गतेजाति उग्गततेजा बलवतेजा. घोरविसाति दुन्निम्मद्दनविसा.

एवं वदेय्युन्ति पटिजग्गापनत्थं एवं वदेय्युं. राजानो हि आसीविसे गाहापेत्वा – ‘‘तथारूपे चोरे वा एतेहि डंसापेत्वा मारेस्साम, नगरूपरोधकाले परसेनाय वा तं खिपिस्साम, परबलं निम्मद्देतुं असक्कोन्ता सुभोजनं भुञ्जित्वा वरसयनं आरुय्ह एतेहि अत्तानं डंसापेत्वा सत्तूनं वसं अनागच्छन्ता अत्तनो रुचिया मरिस्सामा’’ति आसीविसे जग्गापेन्ति. ते यं चोरं सहसाव मारेतुं न इच्छन्ति, ‘‘एवमेते दीघरत्तं दुक्खप्पत्तो हुत्वा मरिस्सन्ती’’ति इच्छन्ता तं पुरिसं एवं वदन्ति इमे ते अम्भो पुरिस चत्तारो आसीविसाति.

तत्थ कालेन कालन्ति काले काले. संवेसेतब्बाति निपज्जापेतब्बा. अञ्ञतरो वा अञ्ञतरो वाति कट्ठमुखादीसु यो कोचि. यं ते अम्भो पुरिस करणीयं, तं करोहीति इदं अत्थचरकस्स वचनं वेदितब्बं. तस्स किर पुरिसस्स एवं आसीविसे पटिपादेत्वा ‘अयं वो उपट्ठाको’ति चतूसु पेळासु ठपितानं आसीविसानं आरोचेन्ति. अथेको निक्खमित्वा आगम्म तस्स पुरिसस्स दक्खिणपादानुसारेन अभिरुहित्वा दक्खिणहत्थं मणिबन्धतो पट्ठाय वेठेत्वा दक्खिणकण्णसोतमूले फणं कत्वा सुसूति करोन्तो निपज्जि. अपरो वामपादानुसारेन अभिरुहित्वा तथेव वामहत्थं वेठेत्वा वामकण्णसोतमूले फणं कत्वा सुसूति करोन्तो निपज्जि, ततियो निक्खमित्वा अभिमुखं अभिरुहित्वा कुच्छिं वेठेत्वा गलवाटकमूले फणं कत्वा सुसूति करोन्तो निपज्जि, चतुत्थो पिट्ठिभागेन अभिरुहित्वा गीवं वेठेत्वा उपरिमुद्धनि फणं ठपेत्वा सुसूति करोन्तो निपज्जि.

एवं चतूसु आसीविसेसु सरीरट्ठकेसुयेव जातेसु एको तस्स पुरिसस्स अत्थचरकपुरिसो तं दिस्वा ‘‘किं ते, भो पुरिस, लद्ध’’न्ति, पुच्छि. ततो तेन ‘‘इमे मे, भो, हत्थेसु हत्थकटकं विय बाहासु केयूरं विय कुच्छिम्हि कुच्छिवेठनसाटको विय कण्णेसु कण्णचूळिका विय गले मुत्तावलियो विय सीसे सीसपसाधनं विय केचि अलङ्कारविसेसा रञ्ञा दिन्ना’’ति वुत्ते सो आह – ‘‘भो अन्धबाल, मा एवं मञ्ञित्थ ‘रञ्ञा मे तुट्ठेनेतं पसाधनं दिन्न’न्ति. त्वं रञ्ञो आगुचारी चोरो, इमे च चत्तारो आसीविसा दुरुपट्ठाहा दुप्पटिजग्गिया, एकस्मिं उट्ठातुकामे एको न्हायितुकामो होति, एकस्मिं न्हायितुकामे एको भुञ्जितुकामो, एकस्मिं भुञ्जितुकामे एको निपज्जितुकामो. तेसु यस्सेव इच्छा न पूरति, सो तत्थेव डंसित्वा मारेती’’ति. अत्थि पन, भो, एवं सन्ते कोचि सोत्थिमग्गोति? आम, राजपुरिसानं विक्खित्तभावं ञत्वा पलायनं सोत्थिभावोति वत्वा ‘‘यं ते करणीयं, तं करोही’’ति वदेय्य.

तं सुत्वा इतरो चतुन्नं आसीविसानं पमादक्खणं राजपुरिसेहि च पविवित्तं दिस्वा, वामहत्थेन दक्खिणहत्थं वेठेत्वा, दक्खिणकण्णचूळिकाय फणं ठपेत्वा, सयितासीविसस्स सरीरं परिमज्जन्तो विय सणिकं तं अपनेत्वा, एतेनेव उपायेन सेसेपि अपनेत्वा तेसं भीतो पलायेय्य. अथ नं ते आसीविसा ‘‘अयं अम्हाकं रञ्ञा उपट्ठाको दिन्नो’’ति अनुबन्धमाना आगच्छेय्युं. इदं सन्धाय अथ खो सो, भिक्खवे, पुरिसो भीतो चतुन्नं आसीविसानं…पे… पलायेथाति वुत्तं.

तस्मिं पन पुरिसे एवं आगतमग्गं ओलोकेत्वा ओलोकेत्वा पलायन्ते राजा ‘‘पलातो सो पुरिसो’’ति सुत्वा ‘‘को नु खो तं अनुबन्धित्वा घातेतुं सक्खिस्सती’’ति विचिनन्तो तस्सेव पच्चत्थिके पञ्च जने लभित्वा ‘‘गच्छथ नं अनुबन्धित्वा घातेथा’’ति पेसेय्य. अथस्स अत्थचरा पुरिसा तं पवत्तिं ञत्वा आरोचेय्युं. सो भिय्योसोमत्ताय भीतो पलायेथ. इममत्थं सन्धाय तमेनं एवं वदेय्युन्तिआदि वुत्तं.

छट्ठो अन्तरचरो वधकोति ‘‘पठमं आसीविसेहि अनुबद्धो इतो चितो च ते वञ्चेन्तो पलायि, इदानि पञ्चहि पच्चत्थिकेहि अनुबद्धो सुट्ठुतरं पलायति, न सक्का सो एवं गहेतुं, उपलाळनाय पन सक्का, तस्मा दहरकालतो पट्ठाय एकतो खादित्वा च पिवित्वा च सन्थवं अन्तरचरं वधकमस्स पेसेथा’’ति अमच्चेहि वुत्तेन रञ्ञा परियेसित्वा पेसितो अन्तरचरो वधको.

सो पस्सेय्य सुञ्ञं गामन्ति निवत्तित्वा ओलोकेन्तो पदं घायित्वा घायित्वा वेगेनागच्छन्ते चत्तारो आसीविसे पञ्च वधके पच्चत्थिके छट्ठञ्च अन्तरचरं वधकं ‘‘निवत्त भो, मा पलायि, पुत्तदारेन सद्धिं कामे परिभुञ्जन्तो सुखं वसिस्ससी’’ति वत्वा आगच्छन्तं दिस्वा, भिय्योसोमत्ताय येन वा तेन वा पलायन्तो पच्चन्तरट्ठे अभिमुखगतं एकं छकुटिकं सुञ्ञं गामं पस्सेय्य. रित्तकञ्ञेव पविसेय्याति धनधञ्ञमञ्चपीठादीहि विरहितत्ता रित्तकञ्ञेव पविसेय्य. तुच्छकं सुञ्ञकन्ति एतस्सेव वेवचनं. परिमसेय्याति ‘‘सचे पानीयं भविस्सति, पिविस्सामि, सचे भत्तं भविस्सति, भुञ्जिस्सामी’’ति भाजनं विवरित्वा हत्थं अन्तो पवेसेत्वा परिमसेय्य.

तमेनं एवं वदेय्युन्ति छन्नं घरानं एकघरेपि किञ्चि अलभित्वा गाममज्झे एको सन्दच्छायो रुक्खो अत्थि, तत्थ वङ्कफलकं अत्थतं दिस्वा, ‘‘इध ताव निसीदिस्सामी’’ति गन्त्वा, तत्थ निसिन्नं मन्दमन्देन वातेन बीजियमानं तत्तकमत्तम्पि सुखं सन्ततो अस्सादयमानं, तमेनं पुरिसं केचिदेव अत्थचरका बहि पवत्तिं ञत्वा आगता एवं वदेय्युं. इदानि अम्भो पुरिसाति अम्भो, पुरिस, इदानि. चोरा गामघातकाति ‘‘यदेवेत्थ लभिस्साम, तं गण्हिस्साम वा घातेस्साम वा’’ति आगता छ गामघातकचोरा.

उदकण्णवन्ति गम्भीरं पुथुलं उदकं. गम्भीरम्पि हि अपुथुलं, पुथुलं वा अगम्भीरं, न अण्णवोति वुच्चति, यम्पन गम्भीरञ्च पुथुलञ्च, तस्सेवेतं नामं. सासङ्कं सप्पटिभयन्ति चतुन्नं आसीविसानं पञ्चन्नं वधकानं छट्ठस्स अन्तरचरस्स छन्नञ्च गामघातकचोरानं वसेन सासङ्कं सप्पटिभयं. खेमं अप्पटिभयन्ति तेसंयेव आसीविसादीनं अभावेन खेमञ्च निब्भयञ्च विचित्रउय्यानवरं बह्वन्नपानं देवनगरसदिसं. न चस्स नावा सन्तारणीति ‘‘इमाय नावाय ओरिमतीरतो परतीरं गमिस्सन्ती’’ति एवं ठपिता च सन्तारणी नावा न भवेय्य. उत्तरसेतु वाति रुक्खसेतु-जङ्घसेतु-सकटसेतूनं अञ्ञतरो उत्तरसेतु वा न भवेय्य. तिट्ठति ब्राह्मणोति न खो एस ब्राह्मणो. कस्मा नं ब्राह्मणोति आह? एत्तकानं पच्चत्थिकानं बाहितत्ता, देसनं वा विनिवत्तेन्तो एकं खीणासवब्राह्मणं दस्सेतुम्पि एवमाह.

तस्मिं पन एवं उत्तिण्णे चत्तारो आसीविसा ‘‘न लद्धो वतासि अम्हेहि, अज्ज ते मुरुमुराय जीवितं खादित्वा छड्डेय्याम’’. पञ्च पच्चत्थिका ‘‘न लद्धो वतासि अम्हेहि, अज्ज ते परिवारेत्वा अङ्गमङ्गानि छिन्दित्वा रञ्ञो सन्तिकं गता सतं वा सहस्सं वा लभेय्याम’’. छट्ठो अन्तरचरो ‘‘न लद्धो वतासि मया, अज्ज ते फलिकवण्णेन असिना सीसं छिन्दित्वा, सेनापतिट्ठानं लभित्वा सम्पत्तिं अनुभवेय्यं’’. छ चोरा ‘‘न लद्धो वतासि अम्हेहि, अज्ज ते विविधानि कम्मकारणानि कारेत्वा बहुधनं आहरापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा, उदकण्णवं ओतरितुं असक्कोन्ता रञ्ञो आणाय कोपितत्ता परतो गन्तुम्पि अविसहन्ता तत्थेव सुस्सित्वा मरेय्युं.

उपमा खो म्यायन्ति एत्थ एवं आदितो पट्ठाय ओपम्मसंसन्दनं वेदितब्बं – राजा विय हि कम्मं दट्ठब्बं, राजापराधिकपुरिसो विय वट्टनिस्सितो पुथुज्जनो. चत्तारो आसीविसा विय चत्तारि महाभूतानि, रञ्ञो तस्स चत्तारो आसीविसे पटिच्छापितकालो विय कम्मुना पुथुज्जनस्स पटिसन्धिक्खणेयेव चतुन्नं महाभूतानं दिन्नकालो. ‘‘इमेसं आसीविसानं पमादक्खणे राजपुरिसानञ्च विवित्तक्खणे निक्खमित्वा यं ते अम्भो, पुरिस, करणीयं, तं करोही’’ति वचनेन ‘‘पलायस्सू’’ति वुत्तकालो विय सत्थारा इमस्स भिक्खुनो महाभूतकम्मट्ठानं कथेत्वा ‘‘इमेसु चतूसु महाभूतेसु निब्बिन्द विरज्ज, एवं वट्टतो परिमुच्चिस्ससी’’ति कथितकालो, तस्स पुरिसस्स अत्थचरकवचनं सुत्वा चतुन्नं आसीविसानं पमादक्खणे राजपुरिसानञ्च विवित्तक्खणे निक्खमित्वा येन वा तेन वा पलायनं विय इमस्स भिक्खुनो सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं लभित्वा महाभूतासीविसेहि परिमुच्चनत्थाय ञाणपलायनेन पलायनं.

इदानि चतुन्नेतं महाभूतानं अधिवचनं पथवीधातुया आपोधातुयातिआदीसु चतुमहाभूतकथा च पञ्चुपादानक्खन्धकथा च आयतनकथा च विसुद्धिमग्गे वित्थारितनयेनेव वेदितब्बा. एत्थ च कट्ठमुखआसीविसो विय पथवीधातु दट्ठब्बा, पूतिमुखअग्गिमुखसत्थमुखा विय सेसधातुयो. यथेव हि कट्ठमुखेन दट्ठस्स सकलकायो थद्धो होति, एवं पथवीधातुपकोपेनापि. यथा च पूतिमुखादीहि दट्ठस्स पग्घरति चेव झायति च छिज्जति च, एवं आपोधातुतेजोधातुवायोधातुपकोपेनापीति. तेनाहु अट्ठकथाचरिया –

‘‘पत्थद्धो भवती कायो, दट्ठो कट्ठमुखेन वा;

पथवीधातुपकोपेन, होति कट्ठमुखेव सो.

‘‘पूतिको भवती कायो, दट्ठो पूतिमुखेन वा;

आपोधातुपकोपेन, होति पूतिमुखेव सो.

‘‘सन्तत्तो भवती कायो, दट्ठो अग्गिमुखेन वा;

तेजोधातुपकोपेन, होति अग्गिमुखेव सो.

‘‘सञ्छिन्नो भवती कायो, दट्ठो सत्थमुखेन वा;

वायोधातुपकोपेन, होति सत्थमुखेव सो’’ति. –

एवं तावेत्थ विसेसतो सदिसभावो वेदितब्बो.

अविसेसतो पन आसयतो विसवेगविकारतो अनत्थग्गहणतो दुरुपट्ठानतो दुरासदतो अकतञ्ञुततो अविसेसकारितो अनन्तदोसूपद्दवतोति इमेहि कारणेहि एतेसं आसीविससदिसता वेदितब्बा. तत्थ आसयतोति आसीविसानञ्हि वम्मिको आसयो, तत्थेव ते वसन्ति. महाभूतानम्पि कायवम्मिको आसयो. आसीविसानञ्च रुक्खसुसिरतिणपण्णगहनसङ्कारट्ठानानिपि आसयो. एतेसुपि हि ते वसन्ति. महाभूतानम्पि कायसुसिरं कायगहनं कायसङ्कारट्ठानं आसयोति. एवं ताव आसयतो सदिसता वेदितब्बा.

विसवेगविकारतोति आसीविसा हि कुलवसेन कट्ठमुखादिभेदतो चत्तारो. तत्थ एकेको विसविकारतो विभज्जमानो दट्ठविसादिवसेन चतुब्बिधो होति. महाभूतानिपि पच्चत्तलक्खणवसेन पथवीआदिभेदतो चत्तारि. एत्थ एकेकं कम्मसमुट्ठानादिवसेन चतुब्बिधं होति. एवं विसवेगविकारतो सदिसता वेदितब्बा.

अनत्थग्गहणतोति आसीविसे गण्हन्ता पञ्च अनत्थे गण्हन्ति – दुग्गन्धं गण्हन्ति, असुचिं गण्हन्ति, ब्याधिं गण्हन्ति, विसं गण्हन्ति, मरणं गण्हन्ति. महाभूतानिपि गण्हन्ता पञ्च अनत्थे गण्हन्ति – दुग्गन्धं गण्हन्ति, असुचिं गण्हन्ति, ब्याधिं गण्हन्ति, जरं गण्हन्ति, मरणं गण्हन्ति. तेनाहु पोराणा –

‘‘येकेचि सप्पं गण्हन्ति, मीळ्हलित्तं महाविसं;

पञ्च गण्हन्तुनत्थानि, लोके सप्पाभिनन्दिनो.

‘‘दुग्गन्धं असुचिं ब्याधिं, विसं मरणपञ्चमं;

अनत्था होन्ति पञ्चेते, मीळ्हलित्ते भुजङ्गमे.

‘‘एवमेवं अकुसला, अन्धबालपुथुज्जना;

पञ्च गण्हन्तुनत्थानि, भवे जाताभिनन्दिनो.

‘‘दुग्गन्धं असुचिं ब्याधिं, जरं मरणपञ्चमं;

अनत्था होन्ति पञ्चेते, मीळ्हलित्तेव पन्नगे’’ति. –

एवं अनत्थग्गहणतो सदिसता वेदितब्बा.

दुरुपट्ठानतोति ते आसीविसा दुरुपट्ठाना, एकस्मिं उट्ठातुकामे एको न्हायितुकामो होति, तस्मिं न्हायितुकामे अपरो भुञ्जितुकामो, तस्मिं भुञ्जितुकामे अञ्ञो निपज्जितुकामो होति. तेसु यस्स यस्सेव अज्झासयो न पूरति, सो तत्थेव डंसित्वा मारेति. इमेहि पन आसीविसेहि भूतानेव दुरुपट्ठानतरानि. पथवीधातुया हि भेसज्जे कयिरमाने आपोधातु कुप्पति, तस्सेव भेसज्जं करोन्तस्स तेजोधातूति एवं एकिस्सा भेसज्जे कयिरमाने अपरा कुप्पन्तीति. एवं दुरुपट्ठानतो सदिसता वेदितब्बा.

दुरासदतोति दुरासदा हि आसीविसा, गेहस्स पुरिमभागे आसीविसं दिस्वा पच्छिमभागेन पलायन्ति, पच्छिमभागे दिस्वा पुरिमभागेन, गेहमज्झे दिस्वा गब्भं पविसन्ति, गब्भे दिस्वा मञ्चपीठं अभिरुहन्ति. महाभूतानि ततोपि दुरासदतरानि. तथारूपेन हि कुट्ठरोगेन फुट्ठस्स कण्णनासादीनि छिन्दित्वा पतन्ति, सरीरं सम्फुटति नीलमक्खिका परिवारेन्ति, सरीरगन्धो दूरतोव उब्बाहति. तं पुरिसं अक्कोसमानम्पि परिदेवमानम्पि नेव रोसवसेन, न कारुञ्ञेन, उपसङ्कमितुं सक्कोन्ति, नासिकं पिदहित्वा खेळं पातेन्ता दूरतोव नं विवज्जेन्ति. एवं अञ्ञेसम्पि भगन्दरकुच्छिरोगवातरोगादीनं बीभच्छजेगुच्छभावकरानञ्च रोगानं वसेन अयमेवत्थो विभावेतब्बोति. एवं दुरासदतो सदिसता वेदितब्बा.

अकतञ्ञुततोति आसीविसा हि अकतञ्ञुनो होन्ति, न्हापियमानापि भोजियमानापि गन्धमालादीहि पूजियमानापि पेळायं पक्खिपित्वा परिहरियमानापि ओतारमेव गवेसन्ति. यत्थ ओतारं लभन्ति, तत्थेव नं डंसित्वा मारेन्ति. आसीविसेहिपि महाभूतानेव अकतञ्ञुतरानि. एतेसञ्हि कतं नाम नत्थि, सीतेन वा उण्हेन वा निम्मलेन जलेन न्हापियमानानिपि गन्धमालादीहि सक्करियमानानिपि मुदुवत्थमुदुसयनमुदुयानादीहि परिहरियमानानिपि, वरभोजनं भोजियमानानिपि, वरपानं पायापियमानानिपि ओतारमेव गवेसन्ति. यत्थ ओतारं लभन्ति, तत्थेव कुप्पित्वा अनयब्यसनं पापेन्तीति. एवं अकतञ्ञुततो सदिसता वेदितब्बा.

अविसेसकारितोति आसीविसा हि ‘‘अयं खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा गहट्ठो वा पब्बजितो वा’’ति विसेसं न करोन्ति, सम्पत्तसम्पत्तमेव डंसित्वा मारेन्ति. महाभूतानिपि ‘‘अयं खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा गहट्ठो वा पब्बजितो वा देवो वा मनुस्सो वा मारो वा ब्रह्मा वा निग्गुणो वा सगुणो वा’’ति विसेसं न करोन्ति. यदि हि नेसं ‘‘अयं गुणवा’’ति लज्जा उप्पज्जेय्य, सदेवके लोके अग्गपुग्गले तथागते लज्जं उप्पादेय्युं. अथापि नेसं ‘‘अयं महापञ्ञो अयं महिद्धिको अयं धुतवादो’’तिआदिना नयेन लज्जा उप्पज्जेय्य, धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरादीसु लज्जं उप्पादेय्युं. अथापि नेसं ‘‘अयं निग्गुणो दारुणो थद्धो’’ति भयं उप्पज्जेय्य, सदेवके लोके निग्गुणथद्धदारुणानं अग्गस्स देवदत्तस्स छन्नं वा सत्थारानं भायेय्युं, न च लज्जन्ति न च भायन्ति, कुप्पित्वा यंकिञ्चि अनयब्यसनं आपादेन्तियेव. एवं अविसेसकारितो सदिसता वेदितब्बा.

अनन्तदोसूपद्दवतोति आसीविसे निस्साय उप्पज्जनकानञ्हि दोसूपद्दवानं पमाणं नत्थि. तथा हेते डंसित्वा काणम्पि करोन्ति खुज्जम्पि पीठसप्पिम्पि एकपक्खलम्पीति एवं अपरिमाणं विप्पकारं दस्सेन्ति. भूतानिपि कुप्पितानि न काणादिभावेसु न किञ्चि विप्पकारं न करोन्ति, अप्पमाणो एतेसं दोसूपद्दवोति. एवं अनन्तदोसूपद्दवतो सदिसता वेदितब्बा.

इदानेत्थ चतुमहाभूतवसेन याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथेतब्बं सिया, तं विसुद्धिमग्गे चतुधातुववत्थाननिद्देसे कथितमेव.

पञ्च वधका पच्चत्थिकाति खो भिक्खवे पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचनन्ति एत्थ द्वीहि आकारेहि खन्धानं वधकपच्चत्थिकसदिसता वेदितब्बा. खन्धा हि अञ्ञमञ्ञञ्च वधेन्ति, तेसु च सन्तेसु वधो नाम पञ्ञायति. कथं? रूपं ताव रूपम्पि वधेति अरूपम्पि, तथा अरूपं अरूपम्पि वधेति रूपम्पि. कथं? अयञ्हि पथवीधातु भिज्जमाना इतरा तिस्सो धातुयो गहेत्वाव भिज्जति, आपोधातुआदीसुपि एसेव नयो, एवं ताव रूपं रूपमेव वधेति. रूपक्खन्धो पन भिज्जमानो चत्तारो अरूपक्खन्धे गहेत्वाव भिज्जति, एवं रूपं अरूपम्पि वधेति. वेदनाक्खन्धोपि भिज्जमानो सञ्ञासङ्खारविञ्ञाणक्खन्धे गहेत्वाव भिज्जति. सञ्ञाक्खन्धादीसुपि एसेव नयो. एवं अरूपं अरूपमेव वधेति. चुतिक्खणे पन चत्तारो अरूपक्खन्धा भिज्जमाना वत्थुरूपम्पि गहेत्वाव भिज्जन्ति, एवं अरूपं रूपम्पि वधेति. एवं ताव अञ्ञमञ्ञं वधेन्तीति वधका. यत्थ पन खन्धा अत्थि, तत्थ छेदनभेदनवधबन्धनादयो होन्ति, न अञ्ञत्थाति. एवं खन्धेसु सन्तेसु वधो पञ्ञायतीतिपि वधका.

इदानि पञ्चक्खन्धे रूपारूपवसेन द्वे कोट्ठासे कत्वा, रूपवसेन वा नामवसेन वा रूपपरिग्गहं आदिं कत्वा, याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथेतब्बं सिया तम्पि विसुद्धिमग्गे कथितमेव.

छट्ठो अन्तरचरो वधको उक्खित्तासिकोति खो, भिक्खवे, नन्दीरागस्सेतं अधिवचनन्ति एत्थ द्वीहाकारेहि नन्दीरागस्स उक्खित्तासिकवधकसदिसता वेदितब्बा पञ्ञासिरपातनतो च योनिसम्पटिपादनतो च. कथं? चक्खुद्वारस्मिञ्हि इट्ठारम्मणे आपाथगते तं आरम्मणं निस्साय लोभो उप्पज्जति, एत्तावता पञ्ञासीसं पतितं नाम होति, सोतद्वारादीसुपि एसेव नयो. एवं ताव पञ्ञासिरपातनतो सदिसता वेदितब्बा. नन्दीरागो पनेस अण्डजादिभेदा चतस्सो योनियो उपनेति. तस्स योनिउपगमनमूलकानि पञ्चवीसति महाभयानि द्वत्तिंस कम्मकारणानि च आगतानेव होन्तीति एवं योनिसम्पटिपादनतोपिस्स उक्खित्तासिकवधकसदिसता वेदितब्बा.

इति नन्दीरागवसेनापि एकस्स भिक्खुनो कम्मट्ठानं कथितमेव होति. कथं? अयञ्हि नन्दीरागो सङ्खारक्खन्धो, तं सङ्खारक्खन्धोति ववत्थपेत्वा तंसम्पयुत्ता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो, तेसं वत्थारम्मणं रूपक्खन्धोति, एवं पञ्चक्खन्धे ववत्थपेति. इदानि ते पञ्चक्खन्धे नामरूपवसेन ववत्थपेत्वा, तेसं पच्चयपरियेसनतो पट्ठाय विपस्सनं वड्ढेत्वा, अनुपुब्बेन एको अरहत्तं पापुणातीति एवं नन्दीरागवसेन कम्मट्ठानं कथितं होति.

छन्नं अज्झत्तिकायतनानं सुञ्ञगामेन सदिसता पाळियंयेव आगता. अयं पनेत्थ कम्मट्ठाननयो – यथा च ते छ चोरा छकुटिकं सुञ्ञं गामं पविसित्वा अपरापरं विचरन्ता किञ्चि अलभित्वा गामेन अनत्थिका होन्ति, एवमेवं भिक्खु छसु अज्झत्तिकायतनेसु अभिनिविसित्वा विचिनन्तो ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा गहेतब्बं किञ्चि अदिस्वा तेहि अनत्थिको होति. सो ‘‘विपस्सनं पट्ठपेस्सामी’’ति उपादारूपकम्मट्ठानवसेन चक्खुपसादादयो परिग्गहेत्वा ‘‘अयं रूपक्खन्धो’’ति ववत्थपेति, मनायतनं ‘‘अरूपक्खन्धो’’ति. इति सब्बानिपेतानि नामञ्चेव रूपञ्चाति नामरूपवसेन ववत्थपेत्वा, तेसं पच्चयं परियेसित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा, सङ्खारे सम्मसन्तो अनुपुब्बेन अरहत्ते पतिट्ठाति. इदं एकस्स भिक्खुनो याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथितं होति.

इदानि बाहिरानं गामघातकचोरेहि सदिसतं दस्सेन्तो चोरा गामघातकाति खोतिआदिमाह. तत्थ मनापामनापेसूति करणत्थे भुम्मं, मनापामनापेहीति अत्थो. तत्थ चोरेसु गामं हनन्तेसु पञ्च किच्चानि वत्तन्ति – चोरा ताव गामं परिवारेत्वा ठिता अग्गिं दत्वा कटकटसद्दं उट्ठापेन्ति, ततो मनुस्सा हत्थसारं गहेत्वा बहि निक्खमन्ति. ततो तेहि सद्धिं भण्डकस्स कारणा हत्थपरामासं करोन्ति. केचि पनेत्थ पहारं पापुणन्ति, केचि पहारट्ठाने पतन्ति, अवसेसे पन अरोगजने बन्धित्वा अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा रज्जुबन्धनादीहि बन्धित्वा दासपरिभोगेन परिभुञ्जन्ति.

तत्थ गामघातकचोरानं गामं परिवारेत्वा अग्गिदानं विय छसु द्वारेसु आरम्मणे आपाथगते किलेसपरिळाहुप्पत्ति वेदितब्बा, हत्थसारं आदाय बहि निक्खमनं विय. तङ्खणे कुसलधम्मं पहाय अकुसलसमङ्गिता, भण्डकस्स कारणा हत्थपरामसनापज्जनं विय दुक्कटदुब्भासितपाचित्तियथुल्लच्चयानं आपज्जनकालो, पहारलद्धकालो विय सङ्घादिसेसं आपज्जनकालो, पहारं लद्धा पन पहारट्ठाने पतितकालो विय पाराजिकं आपज्जित्वा अस्समणकालो, अवसेसजनस्स बन्धित्वा वसनट्ठानं नेत्वा दासपरिभोगेन परिभुञ्जनकालो विय तमेव आरम्मणं निस्साय सब्बेसं पस्सन्तानंयेव चूळसीलमज्झिमसीलमहासीलानि भिन्दित्वा सिक्खं पच्चक्खाय गिहिभावं आपज्जनकालो. तत्रस्स पुत्तदारं पोसेन्तस्स सन्दिट्ठिको दुक्खक्खन्धो वेदितब्बो, कालं कत्वा अपाये निब्बत्तस्स सम्परायिको.

इमानिपि बाहिरायतनानि एकस्स भिक्खुनो कम्मट्ठानवसेनेव कथितानि. एत्थ हि रूपादीनि चत्तारि उपादारूपानि, फोट्ठब्बायतनं तिस्सो धातुयो, धम्मायतने आपोधातुया सद्धिं ता चतस्सोति इमानि चत्तारि भूतानि, तेसं परिच्छेदवसेन आकासधातु, लहुतादिवसेन लहुतादयोति एवमिदं सब्बम्पि भूतुपादायरूपं रूपक्खन्धो, तदारम्मणा वेदनादयो चत्तारो अरूपक्खन्धा. तत्थ ‘‘रूपक्खन्धो रूपं, चत्तारो अरूपिनो खन्धा नाम’’न्ति. नामरूपं ववत्थपेत्वा पुरिमनयेनेव पटिपज्जन्तस्स याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथितं होति.

ओघानन्ति एत्थ दुरुत्तरणट्ठो ओघट्ठो. एते हि ‘‘सीलसंवरं पूरेत्वा अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति अज्झासयं समुट्ठापेत्वा कल्याणमित्ते निस्साय सम्मा वायमन्तेन तरितब्बा, येन वा तेन वा दुरुत्तरा. इमिना दुरुत्तरणट्ठेन ओघाति वुच्चन्ति. तेपि एकस्स भिक्खुनो कम्मट्ठानवसेन कथिता. चत्तारोपि हि एते एको सङ्खारक्खन्धो वाति. सेसं नन्दीरागे वुत्तनयेनेव योजेत्वा वित्थारेतब्बं.

सक्कायस्सेतं अधिवचनन्ति, सक्कायोपि हि आसीविसादीहि उदकण्णवस्स ओरिमतीरं विय चतुमहाभूतादीहि सासङ्को सप्पटिभयो, सोपि एकस्स भिक्खुनो कम्मट्ठानवसेनेव कथितो. सक्कायो हि तेभूमकपञ्चक्खन्धा, ते च समासतो नामरूपमेवाति. एवमेत्थ नामरूपववत्थानं आदिं कत्वा याव अरहत्ता कम्मट्ठानं वित्थारेतब्बन्ति.

निब्बानस्सेतं अधिवचनन्ति निब्बानञ्हि उदकण्णवस्स पारिमतीरं विय चतुमहाभूतादीहि खेमं अप्पटिभयं. वीरियारम्भस्सेतं अधिवचनन्ति एत्थ चित्तकिरियदस्सनत्थं हेट्ठा वुत्तवायाममेव वीरियन्ति गण्हित्वा दस्सेति. तिण्णो पारङ्गतोति तरित्वा पारं गतो.

तत्थ यथा सासङ्कओरिमतीरे ठितेन उदकण्णवं तरितुकामेन कतिपाहं वसित्वा सणिकं नावं सज्जेत्वा उदककीळं कीळन्तेन विय न नावा अभिरुहितब्बा. एवं करोन्तो हि अनारुळ्होव ब्यसनं पापुणाति. एवमेव किलेसण्णवं तरितुकामेन ‘‘तरुणो तावम्हि, महल्लककाले अट्ठङ्गिकमग्गकुल्लं बन्धिस्सामी’’ति पपञ्चो न कातब्बो. एवं करोन्तो हि महल्लककालं अपत्वापि विनासं पापुणाति, पत्वापि कातुं न सक्कोति. भद्देकरत्तादीनि पन अनुस्सरित्वा वेगेनेव अयं अरियमग्गकुल्लो बन्धितब्बो.

यथा च कुल्लं बन्धन्तस्स हत्थपादपारिपूरि इच्छितब्बा. कुण्ठपादो हि खञ्जपादो वा पतिट्ठातुं न सक्कोति, फणहत्थकादयो तिणपण्णादीनि गहेतुं न सक्कोन्ति. एवमिमम्पि अरियमग्गकुल्लं बन्धन्तस्स सीलपादानञ्चेव सद्धाहत्थस्स च पारिपूरि इच्छितब्बा. न हि दुस्सीलो अस्सद्धो सासने अप्पतिट्ठितो पटिपत्तिं अस्सद्दहन्तो अरियमग्गकुल्लं बन्धितुं सक्कोति. यथा च परिपुण्णहत्थपादोपि दुब्बलो ब्याधिपीळितो कुल्लं बन्धितुं न सक्कोति, थामसम्पन्नोव सक्कोति, एवं सीलवा सद्धोपि अलसो कुसीतो इमं मग्गकुल्लं बन्धितुं न सक्कोति, आरद्धवीरियोव सक्कोतीति इमं बन्धितुकामेन आरद्धवीरियेन भवितब्बं. यथा सो पुरिसो कुल्लं बन्धित्वा तीरे ठत्वा योजनवित्थारं उदकण्णवं ‘‘अयं मया पच्चत्तपुरिसकारं निस्साय नित्थरितब्बो’’ति मानसं बन्धति, एवं योगिनापि चङ्कमा ओरुय्ह ‘‘अज्ज मया चतुमग्गवज्झं किलेसण्णवं तरित्वा अरहत्ते पतिट्ठातब्ब’’न्ति मानसं बन्धितब्बं.

यथा च सो पुरिसो कुल्लं निस्साय उदकण्णवं तरन्तो गावुतमत्तं गन्त्वा निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘एककोट्ठासं अतिक्कन्तोम्हि, अञ्ञे तयो सेसा’’ति जानाति, अपरम्पि गावुतमत्तं गन्त्वा निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘द्वे अतिक्कन्तोम्हि, द्वे सेसा’’ति जानाति, अपरम्पि गावुतमत्तं गन्त्वा निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘तयो अतिक्कन्तोम्हि, एको सेसो’’ति जानाति, तम्पि अतिक्कम्म निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘चत्तारोपि मे कोट्ठसा अतिक्कन्ता’’ति जानाति, तञ्च कुल्लं पादेन अक्कमित्वा सोताभिमुखं खिपित्वा उत्तरित्वा तीरे तिट्ठति. एवं अयम्पि भिक्खु अरियमग्गकुल्लं निस्साय किलेसण्णवं तरन्तो सोतापत्तिमग्गेन पठममग्गवज्झे किलेसे तरित्वा मग्गानन्तरे फले ठितो पच्चवेक्खणञाणेन निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘चतुमग्गवज्झानं मे किलेसानं एको कोट्ठासो पहीनो, इतरे तयो सेसा’’ति जानाति. पुन तथेव इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो सकदागामिमग्गेन दुतियमग्गवज्झे किलेसे तरित्वा मग्गानन्तरे फले ठितो पच्चवेक्खणञाणेन निवत्तित्वा, ओलोकेन्तो ‘‘चतुमग्गवज्झानं मे किलेसानं द्वे कोट्ठासा पहीना, इतरे द्वे सेसा’’ति जानाति. पुन तथेव इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो अनागामिमग्गेन ततियमग्गवज्झे किलेसे तरित्वा मग्गानन्तरे फले ठितो पच्चवेक्खणञाणेन निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘चतुमग्गवज्झानं मे किलेसानं तयो कोट्ठासा पहीना, एको सेसो’’ति जानाति. पुन तथेव इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो अरहत्तमग्गेन चतुत्थमग्गवज्झे किलेसे तरित्वा मग्गानन्तरे फले ठितो पच्चवेक्खणञाणेन निवत्तित्वा ओलोकेन्तो ‘‘सब्बकिलेसा मे पहीना’’ति जानाति.

यथा सो पुरिसो तं कुल्लं सोते पवाहेत्वा उत्तरित्वा थले ठितो नगरं पविसित्वा उपरिपासादवरगतो ‘‘एत्तकेन वतम्हि अनत्थेन मुत्तो’’ति एकग्गचित्तो तुट्ठमानसो निसीदति, एवं तस्मिंयेव वा आसने अञ्ञेसु वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीसु यत्थ कत्थचि निसिन्नो ‘‘एत्तकेन वतम्हि अनत्थेन मुत्तो’’ति निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा एकग्गचित्तो तुट्ठमानसो निसीदति. इदं वा सन्धाय वुत्तं तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति ब्राह्मणोति खो, भिक्खवे, अरहतो एतं अधिवचनन्ति. एवं तावेत्थ नानाकम्मट्ठानानि कथितानि, समोधानेत्वा पन सब्बानिपि एकमेव कत्वा दस्सेतब्बानि. एकं कत्वा दस्सेन्तेनापि पञ्चक्खन्धवसेनेव विनिवत्तेतब्बानि.

कथं? एत्थ हि चत्तारि महाभूतानि अज्झत्तिकानि पञ्चायतनानि बाहिरानि पञ्चायतनानि धम्मायतने पन्नरस सुखुमरूपानि सक्कायस्स एकदेसोति अयं रूपक्खन्धो, मनायतनं विञ्ञाणक्खन्धो धम्मायतनेकदेसो चत्तारो ओघा सक्कायेकदेसोति इमे चत्तारो अरूपिनो खन्धा. तत्थ रूपक्खन्धो रूपं, चत्तारो अरूपिनो खन्धा नामन्ति इदं नामरूपं. तस्स नन्दीरागो कामोघो भवोघो धम्मायतनेकदेसो सक्कायेकदेसोति इमे पच्चया. इति सप्पच्चयं नामरूपं ववत्थपेति नाम. सप्पच्चयं नामरूपं ववत्थपेत्वा तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो अरहत्तं पापुणातीति इदं एकस्स भिक्खुनो निय्यानमुखं.

तत्थ चत्तारो महाभूता पञ्चुपादानक्खन्धा अज्झत्तिकबाहिरानि एकादसायतनानि धम्मायतनेकदेसो दिट्ठोघो अविज्जोघो सक्कायेकदेसोति इदं दुक्खसच्चं, नन्दीरागो धम्मायतनेकदेसो कामोघो भवोघो सक्कायेकदेसोति इदं समुदयसच्चं, पारिमतीरसङ्खातं निब्बानं निरोधसच्चं, अरियमग्गो मग्गसच्चं. तत्थ द्वे सच्चानि वट्टं, द्वे विवट्टं, द्वे लोकियानि, द्वे लोकुत्तरानीति चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिनयसहस्सेहि विभजित्वा दस्सेतब्बानीति. देसनापरियोसाने विपञ्चितञ्ञू पञ्चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु. सुत्तं पन दुक्खलक्खणवसेन कथितं.

२. रथोपमसुत्तवण्णना

२३९. दुतिये सुखसोमनस्सबहुलोति कायिकसुखञ्चेव चेतसिकसोमनस्सञ्च बहुलं अस्साति सुखसोमनस्सबहुलो. योनि चस्स आरद्धा होतीति कारणञ्चस्स परिपुण्णं होति. आसवानं खयायाति इध आसवक्खयोति अरहत्तमग्गो अधिप्पेतो, तदत्थायाति अत्थो. ओधस्तपतोदोति रथमज्झे तिरियं ठपितपतोदो. येनिच्छकन्ति येन दिसाभागेन इच्छति. यदिच्छकन्ति यं यं गमनं इच्छति. सारेय्याति पेसेय्य. पच्चासारेय्याति पटिविनिवत्तेय्य. आरक्खायाति रक्खणत्थाय. संयमायाति वेगनिग्गहणत्थाय. दमायाति निब्बिसेवनत्थाय. उपसमायाति किलेसूपसमत्थाय.

एवमेव खोति एत्थ यथा अकुसलस्स सारथिनो अदन्ते सिन्धवे योजेत्वा विसममग्गेन रथं पेसेन्तस्स चक्कानिपि भिज्जन्ति, अक्खोपि सिन्धवानञ्च खुरा, अत्तनापि अनयब्यसनं पापुणाति, न च इच्छितिच्छितेन गमनेन सारेतुं सक्कोति; एवं छसु इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारो भिक्खु न इच्छितिच्छितं समणरतिं अनुभवितुं सक्कोति. यथा पन छेको सारथि दन्ते सिन्धवे योजेत्वा, समे भूमिभागे रथं ओतारेत्वा रस्मियो गहेत्वा, सिन्धवानं खुरेसु सतिं ठपेत्वा, पतोदं आदाय निब्बिसेवने कत्वा, पेसेन्तो इच्छितिच्छितेन गमनेन सारेति. एवमेव छसु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भिक्खु इमस्मिं सासने इच्छितिच्छितं समणरतिं अनुभोति, सचे अनिच्चानुपस्सनाभिमुखं ञाणं पेसेतुकामो होति, तदभिमुखं ञाणं गच्छति. दुक्खानुपस्सनादीसुपि एसेव नयो.

भोजने मत्तञ्ञूति भोजनम्हि पमाणञ्ञू. तत्थ द्वे पमाणानि – पटिग्गहणपमाणञ्च परिभोगपमाणञ्च. तत्थ पटिग्गहणपमाणे दायकस्स वसो वेदितब्बो, देय्यधम्मस्स वसो वेदितब्बो, अत्तनो थामो जानितब्बो. एवरूपो हि भिक्खु सचे देय्यधम्मो बहुको होति, दायको अप्पं दातुकामो, दायकस्स वसेन अप्पं गण्हाति. देय्यधम्मो अप्पो, दायको बहुं दातुकामो, देय्यधम्मस्स वसेन अप्पं गण्हाति. देय्यधम्मोपि बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, अत्तनो थामं ञत्वा पमाणेन गण्हाति. सो ताय पटिग्गहणे मत्तञ्ञुताय अनुप्पन्नञ्च लाभं उप्पादेति, उप्पन्नञ्च थावरं करोति धम्मिकतिस्समहाराजकाले सत्तवस्सिको सामणेरो विय.

रञ्ञो किर पञ्चहि सकटसतेहि गुळं आहरिंसु. राजा ‘‘मनापो पण्णाकारो, अय्येहि विना न खादिस्सामा’’ति अड्ढतेय्यानि सकटसतानि महाविहारं पेसेत्वा सयम्पि भुत्तपातरासो अगमासि. भेरिया पहटाय द्वादस भिक्खुसहस्सानि सन्निपतिंसु. राजा एकमन्ते ठितो आरामिकं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘रञ्ञो नाम दाने पत्तपूरोव पमाणं, गहितभाजनं पूरेत्वाव देहि, सचे कोचि मत्तपटिग्गहणे ठितो न गण्हाति, मय्हं आरोचेय्यासी’’ति.

अथेको महाथेरो ‘‘महाबोधिमहाचेतियानि वन्दिस्सामी’’ति चेतियपब्बता आगन्त्वा, विहारं पविसन्तो महामण्डपट्ठाने भिक्खू गुळं गण्हन्ते दिस्वा पच्छतो आगच्छन्तं सामणेरं आह, ‘‘नत्थि ते गुळेन अत्थो’’ति. ‘‘आम, भन्ते, नत्थी’’ति. सामणेर मयं मग्गकिलन्ता, एकेन कपिट्ठफलमत्तेन पिण्डकेन अम्हाकं अत्थोति. सामणेरो थालकं नीहरित्वा थेरस्स वस्सग्गपटिपाटियं अट्ठासि. आरामिको गहणमानं पूरेत्वा उक्खिपि, सामणेरो अङ्गुलिं चालेसि. तात सामणेर, राजकुलानं दाने भाजनपूरमेव पमाणं, थालकपूरं गण्हाहीति. आम, उपासक, राजानो नाम महज्झासया होन्ति, अम्हाकं पन उपज्झायस्स एत्तकेनेव अत्थोति.

राजा तस्स कथं सुत्वा, ‘‘किं भो सामणेरो भणती’’ति? तस्स सन्तिकं गतो. आरामिको आह – ‘‘सामि, सामणेरस्स भाजनं खुद्दकं, बहुं न गण्हाती’’ति. राजा आह, ‘‘आनीतभाजनं पूरेत्वा गण्हथ, भन्ते’’ति. महाराज, राजानो नाम महज्झासया होन्ति, उक्खित्तभाजनं पूरेत्वाव दातुकामा, अम्हाकं पन उपज्झायस्स एत्तकेनेव अत्थोति. राजा चिन्तेसि – ‘‘अयं सत्तवस्सिकदारको, अज्जापिस्स मुखतो खीरगन्धो न मुच्चति, गहेत्वा कुटे वा कुटुम्बे वा पूरेत्वा स्वेपि पुनदिवसेपि खादिस्सामाति न वदति, सक्का बुद्धसासनं परिग्गहेतु’’न्ति पुरिसे आणापेसि, ‘‘भो, पसन्नोम्हि सामणेरस्स, इतरानिपि अड्ढतेय्यानि सकटसतानि आनेत्वा सघंस्स देथा’’ति.

सोयेव पन राजा एकदिवसं तित्तिरमंसं खादितुकामो चिन्तेसि – ‘‘सचे अहं अङ्गारपक्कं तित्तिरमंसं खादितुकामोस्मीति अञ्ञस्स कथेस्सामि, समन्ता योजनट्ठाने तित्तिरसमुग्घातं करिस्सन्ती’’ति उप्पन्नं पिपासं अधिवासेन्तो तीणि संवच्छरानि वीतिनामेसि. अथस्स कण्णेसु पुब्बो सण्ठासि, सो अधिवासेतुं असक्कोन्तो ‘‘अत्थि नु खो, भो, अम्हाकं कोचि उपट्ठाकुपासको सीलरक्खको’’ति पुच्छि. आम, देव, अत्थि, तिस्सो नाम सो अखण्डसीलं रक्खतीति. अथ नं वीमंसितुकामो पक्कोसापेसि. सो आगन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठासि. ततो नं आह – ‘‘त्वं, तात, तिस्सो नामा’’ति? ‘‘आम देवा’’ति. तेन हि गच्छाति. तस्मिं गते एकं कुक्कुटं आहरापेत्वा एकं पुरिसं आणापेसि, ‘‘गच्छ तिस्सं वदाहि, इमं तीहि पाकेहि पचित्वा अम्हाकं उपट्ठापेही’’ति. सो गन्त्वा तथा अवोच. सो आह – ‘‘सचे, भो, अयं मतको अस्स, यथा जानामि, तथा पचित्वा उपट्ठहेय्यं. पाणातिपातं पनाहं न करोमी’’ति. सो आगन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि.

राजा पुन ‘‘एकवारं गच्छा’’ति पेसेसि. सो गन्त्वा, ‘‘भो, राजुपट्ठानं नाम भारियं, मा एवं करि, पुनपि सीलं सक्का समादातुं, पचेत’’न्ति आह. अथ नं तिस्सो अवोच, ‘‘भो, एकस्मिं नाम अत्तभावे धुवं एकं मरणं, नाहं पाणातिपातं करिस्सामी’’ति. सो पुनपि रञ्ञो आरोचेसि. राजा ततियम्पि पेसेत्वा असम्पटिच्छन्तं पक्कोसापेत्वा अत्तना पुच्छि. रञ्ञोपि तथेव पटिवचनं अदासि. अथ राजा पुरिसे आणापेसि, ‘‘अयं रञ्ञो आणं कोपेति, गच्छथेतस्स आघातनभण्डिकायं ठपेत्वा, सीसं छिन्दथा’’ति. रहो च पन नेसं सञ्ञमदासि – ‘‘इमं सन्तज्जयमाना नेत्वा सीसमस्स आघातनभण्डिकायं ठपेत्वा आगन्त्वा मय्हं आरोचेथा’’ति.

ते तं आघातनभण्डिकायं निपज्जापेत्वा तमस्स कुक्कुटं हत्थेसु ठपयिंसु. सो तं हदये ठपेत्वा ‘‘अहं, तात, मम जीवितं तुय्हं देमि, तव जीवितं अहं गण्हामि, त्वं निब्भयो गच्छा’’ति विस्सज्जेसि. कुक्कुटो पक्खे पप्फोटेत्वा आकासेन गन्त्वा वटरुक्खे निलीयि. तस्स कुक्कुटस्स अभयदिन्नट्ठानं कुक्कुटगिरि नाम जातं.

राजा तं पवत्तिं सुत्वा अमच्चपुत्तं पक्कोसापेत्वा सब्बाभरणेहि अलङ्करित्वा आह – ‘‘तात, मया त्वं एतदत्थमेव वीमंसितो, मय्हं तित्तिरमंसं खादितुकामस्स तीणि संवच्छरानि अतिक्कन्तानि, सक्खिस्ससि मे तिकोटिपरिसुद्धं कत्वा उपट्ठापेतु’’न्ति. ‘‘एतं नाम, देव, मय्हं कम्म’’न्ति निक्खमित्वा द्वारन्तरे ठितो एकं पुरिसं पातोव तयो तित्तिरे गहेत्वा पविसन्तं दिस्वा, द्वे कहापणे दत्वा तित्तिरे आदाय परिसोधेत्वा, जीरकादीहि वासेत्वा, अङ्गारेसु सुपक्के पचित्वा रञ्ञो उपट्ठापेसि. राजा महातले सिरीपल्लङ्के निसिन्नोव एकं गहेत्वा थोकं छिन्दित्वा मुखे पक्खिपि, तावदेवस्स सत्तरसहरणीसहस्सानि फरित्वा अट्ठासि.

तस्मिं समये भिक्खुसङ्घं सरित्वा, ‘‘मादिसो नाम पथविस्सरो राजा तित्तिरमंसं खादितुकामो तीणि संवच्छरानि न लभि, अपच्चमानो भिक्खुसङ्घो कुतो लभिस्सती’’ति? मुखे पक्खित्तक्खण्डं भूमियं छड्डेसि. अमच्चपुत्तो जण्णुकेहि पतित्वा मुखेन गण्हि. राजा ‘‘अपेहि, तात, जानामहं तव निद्दोसभावं, इमिना नाम कारणेन मया एतं छड्डित’’न्ति कथेत्वा, ‘‘सेसकं तथेव सङ्गोपेत्वा ठपेही’’ति आह.

पुनदिवसे राजकुलूपको थेरो पिण्डाय पाविसि. अमच्चपुत्तो तं दिस्वा पत्तं गहेत्वा राजगेहं पवेसेसि. अञ्ञतरो वुड्ढपब्बजितोपि थेरस्स पच्छासमणो विय हुत्वा अनुबन्धन्तो पाविसि. थेरो ‘‘रञ्ञा पक्कोसापितभिक्खु भविस्सती’’ति पमज्जि. अमच्चपुत्तोपि ‘‘थेरस्स उपट्ठाको भविस्सती’’ति पमादं आपज्जि. तेसं निसीदापेत्वा यागुं अदंसु. यागुया पीताय राजा तित्तिरे उपनेसि. थेरो एकं गण्हि, इतरोपि एकं गण्हि. राजा ‘‘अनुभागो अत्थि, अनापुच्छित्वा खादितुं न युत्त’’न्ति महाथेरं आपुच्छि. थेरो हत्थं पिदहि, महल्लकत्थेरो सम्पटिच्छि. राजा अनत्तमनो हुत्वा कतभत्तकिच्चं थेरं पत्तं आदाय अनुगच्छन्तो आह – ‘‘भन्ते, कुलगेहं आगच्छन्तेहि उग्गहितवत्तं भिक्खुं गहेत्वा आगन्तुं वट्टती’’ति. थेरो तस्मिं खणे अञ्ञासि ‘‘न एस रञ्ञा पक्कोसापितो’’ति.

पुनदिवसे उपट्ठाकसामणेरं गहेत्वा पाविसि. राजा तदापि यागुया पीताय तित्तिरे उपनामेसि. थेरो एकं अग्गहेसि, सामणेरो अङ्गुलिं चालेत्वा मज्झे छिन्दापेत्वा एककोट्ठासमेव अग्गहेसि. राजा तं कोट्ठासं महाथेरस्स उपनामेसि. महाथेरो हत्थं पिदहि, सामणेरोपि पिदहि. राजा अविदूरे निसीदित्वा खण्डाखण्डं छिन्दित्वा खादन्तो ‘‘उग्गहितवत्ते निस्साय दियड्ढतित्तिरे खादितुं लभिम्हा’’ति आह. तस्स मंसे खादितमत्तेव कण्णेहि पुब्बो निक्खमि. ततो मुखं विक्खालेत्वा सामणेरं उपसङ्कमित्वा, ‘‘पसन्नोस्मि, तात, अट्ठ ते धुवभत्तानि देमी’’ति आह. अहं, महाराज, उपज्झायस्स दम्मीति. अपरानि अट्ठ देमीति. तानि अम्हाकं आचरियस्स दम्मीति. अपरानिपि अट्ठ देमीति. तानि समानुपज्झायानं दम्मीति. अपरानिपि अट्ठ देमीति. तानि भिक्खुसङ्घस्स दम्मीति. अपरानिपि अट्ठ देमीति. सामणेरो अधिवासेसि. एवं पटिग्गहणमत्तं जानन्तो अनुप्पन्नञ्चेव लाभं उप्पादेति, उप्पन्नञ्च थावरं करोति. इदं पटिग्गहणपमाणं नाम. तत्थ परिभोगपमाणं पच्चवेक्खणपयोजनं, ‘‘इदमत्थियं भोजनं भुञ्जामी’’ति पन पच्चवेक्खितपरिभोगस्सेव पयोजनत्ता परिभोगपमाणंयेव नाम, तं इध अधिप्पेतं. तेनेव पटिसङ्खा योनिसोतिआदिमाह, इतरम्पि पन वट्टतियेव.

सीहसेय्यन्ति एत्थ कामभोगिसेय्या, पेतसेय्या, सीहसेय्या, तथागतसेय्याति चतस्सो सेय्या. तत्थ ‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, कामभोगी वामेन पस्सेन सेन्ती’’ति (अ. नि. ४.२४६) अयं कामभोगिसेय्या. तेसञ्हि येभुय्येन दक्खिणपस्सेन सयानो नाम नत्थि.

‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, पेता उत्ताना सेन्ती’’ति (अ. नि. ४.२४६) अयं पेतसेय्या. पेता हि अप्पमंसलोहितत्ता अट्ठिसङ्घाटजटिता एकेन पस्सेन सयितुं न सक्कोन्ति, उत्तानाव सयन्ति.

‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, सीहो मिगराजा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि अनुपक्खिपित्वा दक्खिणेन पस्सेन सयती’’ति अयं सीहसेय्या. तेजुस्सदत्ता हि सीहो मिगराजा द्वे पुरिमपादे एकस्मिं, पच्छिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि पक्खिपित्वा पुरिमपादपच्छिमपादनङ्गुट्ठानं ठितोकासं सल्लक्खेत्वा द्विन्नं पुरिमपादानं मत्थके सीसं ठपेत्वा सयति, दिवसम्पि सयित्वा पबुज्झमानो न उत्रसन्तो पबुज्झति, सीसं पन उक्खिपित्वा पुरिमपादादीनं ठितोकासं सल्लक्खेति. सचे किञ्चि ठानं विजहित्वा ठितं होति, ‘‘नयिदं तुय्हं जातिया सूरभावस्स च अनुरूप’’न्ति अनत्तमनो हुत्वा तत्थेव सयति, न गोचराय पक्कमति. अविजहित्वा ठिते पन ‘‘तुय्हं जातिया च सूरभावस्स च अनुरूपमिद’’न्ति हट्ठतुट्ठो उट्ठाय सीहविजम्भितं विजम्भित्वा केसरभारं विधुनित्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदित्वा गोचराय पक्कमति.

चतुत्थज्झानसेय्या पन तथागतसेय्याति वुच्चति. तासु इध सीहसेय्या आगता. अयञ्हि तेजुस्सदइरियापथत्ता उत्तमसेय्या नाम.

पादे पादन्ति दक्खिणपादे वामपादं. अच्चाधायाति अतिआधाय, ईसकं अतिक्कम्म ठपेत्वा. गोप्फकेन हि गोप्फके, जाणुना वा जाणुम्हि सङ्घट्टियमाने अभिण्हं वेदना उप्पज्जति, चित्तं एकग्गं न होति, सेय्या अफासुका होति. यथा पन न सङ्घंट्टेति, एवं अतिक्कम्म ठपिते वेदना नुप्पज्जति, चित्तं एकग्गं होति, सेय्या फासुका होति. तस्मा एवं सेय्यं कप्पेति.

सतो सम्पजानोति सतिया चेव सम्पजञ्ञेन च समन्नागतो. कथं निद्दायन्तो सतो सम्पजानो होतीति? सतिसम्पजञ्ञस्स अप्पहानेन. अयञ्हि दिवसञ्चेव सकलयामञ्च आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेत्वा पठमयामावसाने चङ्कमा ओरुय्ह पादे धोवन्तोपि मूलकम्मट्ठानं अविजहन्तोव धोवति, तं अविजहन्तोव द्वारं विवरति, मञ्चे निसीदति, अविजहन्तोव निद्दं ओक्कमति. पबुज्झन्तो पन मूलकम्मट्ठानं गहेत्वाव पबुज्झति. एवं निद्दं ओक्कमन्तोपि सतो सम्पजानो होति. एवं पन ञाणधातुकन्ति न रोचयिंसु.

वुत्तनयेन पनेस चित्तं परिसोधेत्वा पठमयामावसाने ‘‘उपादिन्नकं सरीरं निद्दाय समस्सासेस्सामी’’ति चङ्कमा ओरुय्ह मूलकम्मट्ठानं अविजहन्तोव पादे धोवति, द्वारं विवरति, मञ्चे पन निसीदित्वा मूलकम्मट्ठानं पहाय, ‘‘खन्धाव खन्धेसु, धातुयोव धातूसु पटिहञ्ञन्ती’’ति सेनासनं पच्चवेक्खन्तो कमेन निद्दं ओक्कमति, पबुज्झन्तो पन मूलकम्मट्ठानं गहेत्वाव पबुज्झति. एवं निद्दं ओक्कमन्तोपि सतो सम्पजानो नाम होतीति वेदितब्बो.

इति इमस्मिं सुत्ते तिवङ्गिका पुब्बभागविपस्सनाव कथिता. एत्तकेनेव पन वोसानं अनापज्जित्वा तानेव इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा भिक्खु अरहत्तं पापुणातीति. एवं याव अरहत्ता देसना कथेतब्बा.

३. कुम्मोपमसुत्तवण्णना

२४०. ततिये कुम्मोति अट्ठिकुम्मो. कच्छपोति तस्सेव वेवचनं. अनुनदीतीरेति नदिया अनुतीरे. गोचरपसुतोति ‘‘सचे किञ्चि फलाफलं लभिस्सामि, खादिस्सामी’’ति गोचरत्थाय पसुतो उस्सुक्को तन्निबन्धो. समोदहित्वाति समुग्गे विय पक्खिपित्वा. सङ्कसायतीति अच्छति. समोदहन्ति समोदहन्तो ठपेन्तो. इदं वुत्तं होति – यथा कुम्मो अङ्गानि सके कपाले समोदहन्तो सिङ्गालस्स ओतारं न देति, न च नं सिङ्गालो पसहति, एवं भिक्खु अत्तनो मनोवितक्के सके आरम्मणकपाले समोदहन्तो किलेसमारस्स ओतारं न देति, न च नं मारो पसहति.

अनिस्सितोति तण्हादिट्ठिनिस्सयेहि अनिस्सितो. अञ्ञमहेठयानोति अञ्ञं कञ्चि पुग्गलं अविहेठेन्तो. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. नूपवदेय्य कञ्चीति अञ्ञं कञ्चि पुग्गलं सीलविपत्तिया वा आचारविपत्तिया वा अत्तानं उक्कंसेतुकामताय वा परं वम्भेतुकामताय वा न उपवदेय्य, अञ्ञदत्थु पञ्च धम्मे अज्झत्तं उपट्ठपेत्वा, ‘‘कालेन वक्खामि, नो अकालेन, भूतेन वक्खामि, नो अभूतेन, सण्हेन वक्खामि, नो फरुसेन, अत्थसंहितेन वक्खामि, नो अनत्थसंहितेन, मेत्तचित्तो वक्खामि, नो दोसन्तरो’’ति एवं उल्लुम्पनसभावसण्ठितेनेव चित्तेन विहरति.

४. पठमदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना

२४१. चतुत्थे अद्दसाति गङ्गातीरे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो अद्दस. वुय्हमानन्ति चतुरस्सं तच्छेत्वा पब्बतन्तरे ठपितं वातातपेन सुपरिसुक्खं पावुस्सके मेघे वस्सन्ते उदकेन उप्लवित्वा अनुपुब्बेन गङ्गाय नदिया सोते पतितं तेन सोतेन वुय्हमानं. भिक्खू आमन्तेसीति ‘‘इमिना दारुक्खन्धेन सदिसं कत्वा मम सासने सद्धापब्बजितं कुलपुत्तं दस्सेस्सामी’’ति धम्मं देसेतुकामताय आमन्तेसि. अमुं महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमानन्ति इदं पन अट्ठदोसविमुत्तत्ता सोतपटिपन्नस्स दारुक्खन्धस्स अपरे समुद्दपत्तिया अन्तरायकरे अट्ठ दोसे दस्सेतुं आरभि.

तत्रस्स एवं अट्ठदोसविमुत्तता वेदितब्बा – एको हि गङ्गाय नदिया अविदूरे पब्बततले जातो नानावल्लीहि पलिवेठितो पण्डुपलासतं आपज्जित्वा उपचिकादीहि खज्जमानो तस्मिंयेव ठाने अपण्णत्तिकभावं गच्छति, अयं दारुक्खन्धो गङ्गं ओतरित्वा वङ्कट्ठानेसु विलासमानो सागरं पत्वा मणिवण्णे ऊमिपिट्ठे सोभितुं न लभति.

अपरो गङ्गातीरे बहिमूलो अन्तोसाखो हुत्वा जातो, अयं किञ्चापि कालेन कालं ओलम्बिनीहि साखाहि उदकं फुसति, बहिमूलत्ता पन गङ्गं ओतरित्वा वङ्कट्ठानेसु विलासमानो सागरं पत्वा मणिवण्णे ऊमिपिट्ठे सोभितुं न लभति.

अपरो मज्झे गङ्गाय जातो, दळ्हमूलेन पन सुप्पतिट्ठितो, बहि चस्स गता वङ्कसाखा नानावल्लीहि आबद्धा, अयम्पि दळ्हमूलत्ता बहिद्धा वल्लीहि आबद्धत्ता च गङ्गं ओतरित्वा…पे… सोभितुं न लभति.

अपरो पतितट्ठानेयेव वालिकाय ओत्थटो पूतिभावं आपज्जति, अयम्पि गङ्गं ओतरित्वा…पे… न लभति.

अपरो द्विन्नं पासाणानं अन्तरे जातत्ता, सुनिखातो विय निच्चलो ठितो, आगतागतं उदकं द्विधा फालेति, अयं पासाणन्तरे सुट्ठु पतिट्ठितत्ता गङ्गं ओतरित्वा…पे… न लभति.

अपरो अब्भोकासट्ठाने नभं पूरेत्वा वल्लीहि आबद्धो ठितो. एकं द्वे संवच्छरे अतिक्कमित्वा आगते महोघे सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तेमेति, अयम्पि नभं पूरेत्वा ठितताय चेव एकस्स वा द्विन्नं वा संवच्छरानं अच्चयेन सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तेमनताय च गङ्गं ओतरित्वा…पे… न लभति.

अपरोपि मज्झे गङ्गाय दीपके जातो मुदुक्खन्धसाखो ओघे आगते अनुसोतं निपज्जित्वा, उदके गते सीसं उक्खिपित्वा, नच्चन्तो विय तिट्ठति. यस्सत्थाय सागरो गङ्गं एवं विय वदति, ‘‘भोति गङ्गे त्वं मय्हं चन्दनसारसलळसारादीनि नानादारूनि आहरसि, दारुक्खन्धं पन नाहरसी’’ति. सुलभो एस, देव, पुनवारे जानिस्सामीति. पुनवारे तम्बवण्णेन उदकेन आलिङ्गमाना विय आगच्छति. सोपि तथेव अनुसोतं निपज्जित्वा, उदके गते सीसं उक्खिपित्वा, नच्चन्तो विय तिट्ठति. अयं अत्तनो मुदुताय गङ्गं ओतरित्वा…पे… न लभति.

अपरो गङ्गाय नदिया तिरियं पतितो वालिकाय ओत्थरितो अन्तरसेतु विय बहूनं पच्चयो जातो, उभोसु तीरेसु वेळुनळकरञ्जककुधादयो उप्लवित्वा तत्थेव लग्गन्ति. तथा नानाविधा गच्छा वुय्हमाना भिन्नमुसलभिन्नसुप्पअहिकुक्कुरहत्थिअस्सादिकुणपानिपि तत्थेव लग्गन्ति. महागङ्गापि नं आसज्ज भिज्जित्वा द्विधा गच्छति, मच्छकच्छपकुम्भीलमकरादयोपि तत्थेव वासं कप्पेन्ति. अयम्पि तिरियं पतित्वा महाजनस्स पच्चयत्तकतभावेन गङ्गं ओतरित्वा वङ्कट्ठानेसु विलासमानो सागरं पत्वा मणिवण्णे ऊमिपिट्ठे सोभितुं न लभति.

इति भगवा इमेहि अट्ठहि दोसेहि विमुत्तत्ता सोतपटिपन्नस्स दारुक्खन्धस्स अपरे समुद्दपत्तिया अन्तरायकरे अट्ठ दोसे दस्सेतुं अमुं महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमानन्तिआदिमाह. तत्थ न थले उस्सीदिस्सतीति थलं नाभिरुहिस्सति. न मनुस्सग्गाहो गहेस्सतीति ‘‘महा वतायं दारुक्खन्धो’’ति दिस्वा, उळुम्पेन तरमाना गन्त्वा, गोपानसीआदीनं अत्थाय मनुस्सा न गण्हिस्सन्ति. न अमनुस्सग्गाहो गहेस्सतीति ‘‘महग्घो अयं चन्दनसारो, विमानद्वारे नं ठपेस्सामा’’ति मञ्ञमाना न अमनुस्सा गण्हिस्सन्ति.

एवमेव खोति एत्थ सद्धिं बाहिरेहि अट्ठहि दोसेहि एवं ओपम्मसंसन्दनं वेदितब्बं – गङ्गाय अविदूरे पब्बततले जातो तत्थेव उपचिकादीहि खज्जमानो अपण्णत्तिकभावं गतदारुक्खन्धो विय हि ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकाय मिच्छादिट्ठिया समन्नागतो पुग्गलो वेदितब्बो. अयञ्हि सासनस्स दूरीभूतत्ता अरियमग्गं ओरुय्ह समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

गङ्गातीरे बहिमूलो अन्तोसाखो हुत्वा जातो विय अच्छिन्नगिहिबन्धनो समणकुटिम्बिकपुग्गलो दट्ठब्बो. अयञ्हि ‘‘चित्तं नामेतं अनिबद्धं, ‘समणोम्ही’ति वदन्तोव गिही होति, ‘गिहीम्ही’ति वदन्तोव समणो होति. को जानिस्सति, किं भविस्सती’’ति? महल्लककाले पब्बजन्तोपि गिहिबन्धनं न विस्सज्जेति. महल्लकपब्बजितानञ्च सम्पत्ति नाम नत्थि. तस्स सचे चीवरं पापुणाति, अन्तच्छिन्नकं वा जिण्णदुब्बण्णं वा पापुणाति. सेनासनम्पि विहारपच्चन्ते पण्णसाला वा मण्डपो वा पापुणाति. पिण्डाय चरन्तेनापि पुत्तनत्तकानं दारकानं पच्छतो चरितब्बं होति, परियन्ते निसीदितब्बं होति. तेन सो दुक्खी दुम्मनो अस्सूनि मुञ्चन्तो, ‘‘अत्थि मे कुलसन्तकं धनं, कप्पति नु खो तं खादन्तेन जीवितु’’न्ति चिन्तेत्वा एकं विनयधरं पुच्छति – ‘‘किं, भन्ते आचरिय, अत्तनो सन्तकं विचारेत्वा खादितुं कप्पति, नो कप्पती’’ति? ‘‘नत्थेत्थ दोसो, कप्पतेत’’न्ति. सो अत्तनो भजमानके कतिपये दुब्बचे दुराचारे भिक्खू गहेत्वा, सायन्हसमये अन्तोगामं गन्त्वा, गाममज्झे ठितो गामिके पक्कोसापेत्वा, ‘‘अम्हाकं पयोगतो उट्ठितं आयं कस्स देथा’’ति आह. भन्ते, तुम्हे पब्बजिता, मयं कस्स दस्सामाति? किं पब्बजितानं अत्तनो सन्तकं न वट्टतीति? कुद्दाल-पिटकं गहेत्वा, खेत्तमरियादबन्धनादीनि करोन्तो नानाप्पकारं पुब्बण्णापरण्णञ्चेव फलाफले च सङ्गण्हित्वा, हेमन्तगिम्हवस्सानेसु यं यं इच्छति, तं तं पचापेत्वा खादन्तो समणकुटुम्बिको हुत्वा जीवति. केवलमस्स पञ्चचूळकेन दारकेन सद्धिं पादपरिचारिकाव एका नत्थि. अयं पुग्गलो किञ्चापि ओलम्बिनीहि साखाहि उदकं फुसमानो अन्तोसाखो रुक्खो विय चेतियङ्गणबोधियङ्गणादीसु भिक्खूनं कायसामग्गिं देति, गिहिबन्धनस्स पन अच्छिन्नताय बहिमूलत्ता अरियमग्गं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

गङ्गाय मज्झे जातो बहिद्धा वल्लीहि आबद्धवङ्कसाखा विय सङ्घसन्तकं निस्साय जीवमानो भिन्नाजीवपुग्गलो दट्ठब्बो. एकच्चो गिहिबन्धनं पहाय पब्बजन्तोपि सारुप्पट्ठाने पब्बज्जं न लभति. पब्बज्जा हि नामेसा पटिसन्धिग्गहणसदिसा. यथा मनुस्सा यत्थ पटिसन्धिं गण्हन्ति, तेसंयेव कुलानं आचारं सिक्खन्ति, एवं भिक्खूपि येसं सन्तिके पब्बजन्ति, तेसंयेव आचारं गण्हन्ति. तस्मा एकच्चो असारुप्पट्ठाने पब्बजित्वा ओवादानुसासनीउद्देसपरिपुच्छादीहि परिबाहिरो हुत्वा पातोव मुण्डघटं गहेत्वा उदकतित्थं गच्छति, आचरियुपज्झायानं भत्तत्थाय खन्धे पत्तं कत्वा भत्तसालं गच्छति, दुब्बचसामणेरेहि सद्धिं नानाकीळं कीळति, आरामिकदारकेहि संसट्ठो विहरति.

सो दहरभिक्खुकाले अत्तनो अनुरूपेहि दहरभिक्खूहि चेव आरामिकेहि च सद्धिं सङ्घभोगं गन्त्वा, ‘‘अयं खीणासवेहि असुकरञ्ञो सन्तिका पटिग्गहितसङ्घभोगो, तुम्हे सङ्घस्स इदञ्चिदञ्च न देथ, न हि तुम्हाकं पवत्तिं सुत्वा राजा वा राजमहामत्ता वा अत्तमना भविस्सन्ति, एथ दानि इदञ्चिदञ्च करोथा’’ति कुद्दाल-पिटकानि गाहापेत्वा हेट्ठा तळाकमातिकासु कत्तब्बकिच्चानि कारापेत्वा बहुं पुब्बण्णापरण्णं विहारं पवेसेत्वा आरामिकेहि अत्तनो उपकारभावं सङ्घस्स आरोचापेति. सङ्घो ‘‘अयं दहरो बहूपकारो, इमस्स सतं वा द्विसतं वा देथा’’ति दापेति. इति सो इतो चितो च सङ्घसन्तकेनेव वड्ढन्तो बहिद्धा एकवीसतिविधाहि अनेसनाहि बद्धो अरियमग्गं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

पतितट्ठानेयेव वालिकाय ओत्थरित्वा पूतिभावं आपादितरुक्खो विय आलसियमहग्घसो वेदितब्बो. एवरूपञ्हि पुग्गलं आमिसचक्खुं पच्चयलोलं विस्सट्ठआचरियुपज्झायवत्तं उद्देसपरिपुच्छायोनिसोमनसिकारवज्जितं सन्धाय पञ्च नीवरणानि अत्थतो एवं वदन्ति – ‘‘भो, कस्स सन्तिकं गच्छामा’’ति? अथ थिनमिद्धं उट्ठाय एवमाह – ‘‘किं न पस्सथ? एसो असुकविहारवासी कुसीतपुग्गलो असुकं नाम गामं गन्त्वा यागुमत्थके यागुं, पूवमत्थके पूवं, भत्तमत्थके भत्तं अज्झोहरित्वा विहारं आगम्म विस्सट्ठसब्बवत्तो उद्देसादिविरहितो मञ्चं उपगच्छन्तो मय्हं ओकासं करोती’’ति.

ततो कामच्छन्दनीवरणं उट्ठायाह – ‘‘भो, तव ओकासे कते मय्हं कतोव होति, इदानेव सो निद्दायित्वा किलेसानुरञ्जितोव पबुज्झित्वा कामवितक्कं वितक्केस्सती’’ति. ततो ब्यापादनीवरणं उट्ठायाह – ‘‘तुम्हाकं ओकासे कते मय्हं कतोव होति. इदानेव निद्दायित्वा वुट्ठितो ‘वत्तपटिवत्तं करोही’ति वुच्चमानो, ‘भो, इमे अत्तनो कम्मं अकत्वा अम्हेसु ब्यावटा’ति नानप्पकारं फरुसवचनं वदन्तो अक्खीनि नीहरित्वा विचरिस्सती’’ति. ततो उद्धच्चनीवरणं उट्ठायाह – ‘‘तुम्हाकं ओकासे कते मय्हं कतोव होति, कुसीतो नाम वाताहतो अग्गिक्खन्धो विय उद्धतो होती’’ति. अथ कुकुच्चनीवरणं उट्ठायाह – ‘‘तुम्हाकं ओकासे कते मय्हं कतोव होति, कुसीतो नाम कुक्कुच्चपकतोव होति, अकप्पिये कप्पियसञ्ञं कप्पिये च अकप्पियसञ्ञं उप्पादेती’’ति. अथ विचिकिच्छानीवरणं उट्ठायाह – ‘‘तुम्हाकं ओकासे कते मय्हं कतोव होति. एवरूपो हि अट्ठसु ठानेसु महाविचिकिच्छं उप्पादेसी’’ति. एवं आलसियमहग्घसं पञ्च नीवरणानि चण्डसुनखादयो विय सिङ्गच्छिन्नं जरग्गवं अज्झोत्थरित्वा गण्हन्ति. सोपि अरियमग्गसोतं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

द्विन्नं पासाणानं अन्तरे निखातमूलाकारेन ठितरुक्खो विय दिट्ठिं उप्पादेत्वा ठितो दिट्ठिगतिको वेदितब्बो. सो हि ‘‘अरूपभवे रूपं अत्थि, असञ्ञीभवे चित्तं पवत्तति, बहुचित्तक्खणिको लोकुत्तरमग्गो, अनुसयो चित्तविप्पयुत्तो, ते च सत्ता सन्धावन्ति संसरन्ती’’ति वदन्तो अरिट्ठो विय कण्टकसामणेरो विय च विचरति. पिसुणवाचो पन होति, उपज्झायादयो सद्धिविहारिकादीहि भिन्दन्तो विचरति. सोपि अरियमग्गसोतं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

अब्भोकासे नभं पूरेत्वा वल्लीहि आबद्धो ठितो एकं द्वे संवच्छरे अतिक्कमित्वा आगते महोघे सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तेमनरुक्खो विय महल्लककाले पब्बजित्वा पच्चन्ते वसमानो दुल्लभसङ्घदस्सनो चेव दुल्लभधम्मस्सवनो च पुग्गलो वेदितब्बो. एकच्चो हि वुड्ढकाले पब्बजितो कतिपाहेन उपसम्पदं लभित्वा पञ्चवस्सकाले पातिमोक्खं पगुणं कत्वा दसवस्सकाले विनयधरत्थेरस्स सन्तिके विनयकथाकाले मरिचं वा हरीतकखण्डं वा मुखे ठपेत्वा बीजनेन मुखं पिधाय निद्दायन्तो निसीदित्वा लेसकप्पेन कतविनयो नाम हुत्वा पत्तचीवरं आदाय पच्चन्तं गच्छति. तत्र नं मनुस्सा सक्करित्वा भिक्खुदस्सनस्स दुल्लभताय ‘‘इधेव, भन्ते, वसथा’’ति विहारं कारेत्वा पुप्फूपगफलूपगरुक्खे रोपेत्वा तत्थ वासेन्ति.

अथ महाविहारसदिसविहारा बहुस्सुता भिक्खू, ‘‘जनपदे चीवररजनादीनि कत्वा आगमिस्सामा’’ति तत्थ गच्छन्ति. सो ते दिस्वा, हट्ठतुट्ठो वत्तपटिवत्तं कत्वा, पुनदिवसे आदाय भिक्खाचारगामं पविसित्वा, ‘‘असुको थेरो सुत्तन्तिको, असुको अभिधम्मिको, असुको विनयधरो, असुको तेपिटको, एवरूपे थेरे कदा लभिस्सथ, धम्मसवनं कारेथा’’ति वदति. उपासका ‘‘धम्मस्सवनं कारेस्सामा’’ति विहारमग्गं सोधेत्वा, सप्पितेलादीनि आदाय, महाथेरं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, धम्मस्सवनं कारेस्साम, धम्मकथिकानं विचारेथा’’ति वत्वा पुनदिवसे आगन्त्वा धम्मं सुणन्ति.

नेवासिकत्थेरो आगन्तुकानं पत्तचीवरानि पटिसामेन्तो अन्तोगब्भेयेव दिवसभागं वीतिनामेति. दिवाकथिको उट्ठितो सरभाणको घटेन उदकं वमेन्तो विय सरभाणं भणित्वा उट्ठितो, तम्पि सो न जानाति. रत्तिकथिको सागरं खोभेन्तो विय रत्तिं कथेत्वा उट्ठितो, तम्पि सो न जानाति. पच्चूसकथिको कथेत्वा उट्ठासि, तम्पि सो न जानाति. पातोव पन उट्ठाय मुखं धोवित्वा, थेरानं पत्तचीवरानि उपनामेत्वा, भिक्खाचारं उपगच्छन्तो महाथेरं आह – ‘‘भन्ते, दिवाकथिको कतरं जातकं नाम कथेसि, सरभाणको कतरं सुत्तं नाम भणि, रत्तिकथिको कतरं धम्मकथं नाम कथेसि, पच्चूसकथिको कतरं जातकं नाम कथेसि, खन्धा नाम कति, धातुयो नाम कति, आयतना नाम कती’’ति. एवरूपो एकं द्वे संवच्छरानि अतिक्कमित्वा भिक्खुदस्सनञ्चेव धम्मस्सवनञ्च लभन्तोपि ओघे आगते उदकेन सकिं वा द्विक्खत्तुं वा तेमितरुक्खसदिसो होति. सो एवं सङ्घदस्सनतो च धम्मस्सवनतो च पटिक्कम्म दूरे वसन्तो अरियमग्गं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

मज्झे गङ्गाय दीपके जातो मुदुरुक्खो विय मधुरस्सरभाणकपुग्गलो वेदितब्बो. सो हि अभिञ्ञातानि अभिञ्ञातानि वेस्सन्तरादीनि जातकानि उग्गण्हित्वा, दुल्लभभिक्खुदस्सनं पच्चन्तं गन्त्वा, तत्थ धम्मकथाय पसादितहदयेन जनेन उपट्ठियमानो अत्तानं उद्दिस्स कते सम्पन्नपुप्फफलरुक्खे नन्दनवनाभिरामे विहारे वसति. अथस्स भारहारभिक्खू तं पवत्तिं सुत्वा, ‘‘असुको किर एवं उपट्ठाकेसु पटिबद्धचित्तो विहरति. पण्डितो भिक्खु पटिबलो बुद्धवचनं वा उग्गण्हितुं, कम्मट्ठानं वा मनसिकातुं, आनेत्वा तेन सद्धिं असुकत्थेरस्स सन्तिके धम्मं उग्गण्हिस्साम, असुकत्थेरस्स सन्तिके कम्मट्ठान’’न्ति तत्थ गच्छन्ति.

सो तेसं वत्तं कत्वा सायन्हसमयं विहारचारिकं निक्खन्तेहि तेहि ‘‘इमं, आवुसो, चेतियं तया कारित’’न्ति पुट्ठो, ‘‘आम, भन्ते’’ति वदति. ‘‘अयं बोधि, अयं मण्डपो, इदं उपोसथागारं, एसा अग्गिसाला, अयं चङ्कमो तया कारितो. इमे रुक्खे रोपापेत्वा तया नन्दनवनाभिरामो विहारो कारितो’’ति. ‘‘आम, भन्ते’’ति, वदति.

सो सायं थेरुपट्ठानं गन्त्वा वन्दित्वा पुच्छति – ‘‘कस्मा, भन्ते, आगतत्था’’ति? ‘‘आवुसो, तं आदाय गन्त्वा, असुकत्थेरस्स सन्तिके धम्मं उग्गण्हित्वा, असुकत्थेरस्स सन्तिके कम्मट्ठानं, असुकस्मिं नाम अरञ्ञे समग्गा समणधम्मं करिस्सामाति इमिना कारणेन आगतम्हा’’ति. साधु, भन्ते, तुम्हे नाम मय्हं अत्थाय आगता, अहम्पि चिरनिवासेन इध उक्कण्ठितो गच्छामि, पत्तचीवरं गण्हामि, भन्तेति. आवुसो, सामणेरदहरा मग्गकिलन्ता, अज्ज वसित्वा स्वे पच्छाभत्तं गमिस्सामाति. साधु, भन्तेति पुनदिवसे तेहि सद्धिं पिण्डाय पविसति. गामवासिनो ‘‘अम्हाकं अय्यो बहू आगन्तुके भिक्खू गहेत्वा आगतो’’ति आसनानि पञ्ञापेत्वा यागुं पायेत्वा सुखनिसिन्नकथं सुत्वा भत्तं अदंसु. थेरा ‘‘त्वं, आवुसो, अनुमोदनं कत्वा निक्खम, मयं उदकफासुकट्ठाने भत्तकिच्चं करिस्सामा’’ति निक्खन्ता.

गामवासिनो अनुमोदनं सुत्वा पुच्छिंसु, ‘‘कुतो, भन्ते, थेरा आगता’’ति? एते अम्हाकं आचरियुपज्झाया समानुपज्झाया सन्दिट्ठा सम्भत्ताति. कस्मा आगताति? मं गहेत्वा गन्तुकामतायाति. तुम्हे पन गन्तुकामाति? आमावुसोति. किं वदेथ, भन्ते, अम्हेहि कस्स उपोसथागारं कारितं, कस्स भोजनसाला, कस्स अग्गिसालादयो कारिता, मयं मङ्गलामङ्गलेसु कस्स सन्तिकं गमिस्सामाति? महाउपासिकायोपि तत्थेव निसीदित्वा अस्सूनि पवत्तयिंसु. दहरो ‘‘तुम्हेसु एवं दुक्खितेसु अहं गन्त्वा किं करिस्सामि? थेरे उय्योजेस्सामी’’ति विहारं गतो.

थेरापि कतभत्तकिच्चा पत्तचीवरानि गहेत्वा निसिन्ना तं दिस्वाव, ‘‘किं, आवुसो, चिरायसि, दिवा होति, गच्छामा’’ति आहंसु. आम, भन्ते, तुम्हे सुखिता, असुकगेहस्स इट्ठकामूलं ठितसण्ठानेनेव ठितं, असुकगेहादीनं चित्तकम्ममूलादीनि अत्थि, गतस्सापि मे चित्तविक्खेपो भविस्सति, तुम्हे पुरतो गन्त्वा असुकविहारे चीवरधोवनरजनादीनि करोथ, अहं तत्थ सम्पापुणिस्सामीति. ते तस्स ओसक्कितुकामतं ञत्वा त्वं पच्छा आगच्छेय्यासीति पक्कमिंसु.

सो थेरे अनुगन्त्वा निवत्तो विहारमेव आगन्त्वा भोजनसालादीनि ओलोकेन्तो विहारं रामणेय्यकं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘साधु वतम्हि न गतो. सचे अगमिस्सं, कोचि, देव, धम्मकथिको आगन्त्वा, सब्बेसं मनं भिन्दित्वा, विहारं अत्तनो निकायसन्तकं करेय्य, अथ मया पच्छा आगन्त्वा एतस्स पच्छतो लद्धपिण्डं भुञ्जन्तेन चरितब्बं भविस्सती’’ति.

सो अपरेन समयेन सुणाति, ‘‘ते किर भिक्खू गतट्ठाने एकनिकायद्वेनिकायएकपिटकद्वेपिटकादिवसेन बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा अट्ठकथाचरिया जाता विनयधरा जाता सतपरिवारापि सहस्सपरिवारापि चरन्ति. ये पनेत्थ समणधम्मं कातुं गता, ते घटेन्ता वायमन्ता सोतापन्ना जाता, सकदागामिनो अनागामिनो अरहन्तो जाता, महासक्कारेन परिनिब्बुता’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘सचे अहम्पि अगमिस्सं, मय्हम्पेसा सम्पत्ति अभविस्स, इमं पन ठानं मुञ्चितुं असक्कोन्तो अतिविय परिहीनम्ही’’ति. अयं पुग्गलो अत्तनो मुदुताय तं ठानं अमुञ्चन्तो अरियमग्गं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

गङ्गाय नदिया तिरियं पतित्वा, वालिकाय ओत्थटभावेन अन्तरसेतु विय हुत्वा, बहूनं पच्चयो जातरुक्खो विय रथविनीतमहाअरियवंसचन्दोपमादिपटिपदासु अञ्ञतरं पटिपदं उग्गहेत्वा ठितो ओलीनवुत्तिको पुग्गलो वेदितब्बो. सो हि तं पटिपत्तिनिस्सितं धम्मं उग्गहेत्वा पकतिया मञ्जुस्सरो चित्तलपब्बतादिसदिसं महन्तं ठानं गन्त्वा चेतियङ्गणवत्तादीनि करोति. अथ नं धम्मस्सवनग्गं पत्तं आगन्तुका दहरा ‘‘धम्मं कथेही’’ति वदन्ति. सो सम्मा उग्गहितं धम्मं पटिपदं दीपेत्वा कथेति. अथस्स पंसुकूलिकपिण्डपातिकादयो सब्बे थेरनवमज्झिमा भिक्खू ‘‘अहो सप्पुरिसो’’ति अत्तमना भवन्ति.

सो कस्सचि निदानमत्तं, कस्सचि उपड्ढगाथं, कस्सचि गाथं उपट्ठापेन्तो अयपट्टकेन आबन्धन्तो विय दहरसामणेरे सङ्गण्हित्वा महाथेरे उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, अयं पोराणकविहारो अत्थि, एत्थ कोचि तत्रुप्पादो’’ति?, पुच्छति. थेरा – ‘‘किं वदेसि, आवुसो, चतुवीसति करीससहस्सानि तत्रुप्पादो’’ति. भन्ते, तुम्हे एवं वदेथ, उद्धने पन अग्गिपि न जलतीति. आवुसो, महाविहारवासीहि लद्धा नाम एवमेव नस्सन्ति, न कोचि सण्ठपेतीति. भन्ते, पोराणकराजूहि दिन्नं खीणासवेहि पटिग्गहितं कस्मा एते नासेन्तीति? आवुसो, तादिसेन धम्मकथिकेन सक्का भवेय्य लद्धुन्ति. भन्ते, मा एवं वदेथ, अम्हे पटिपत्तिदीपकधम्मकथिका नाम, तुम्हे मं ‘‘सङ्घकुटुम्बिको विहारुपट्ठाको’’ति मञ्ञमाना कातुकामाति. किं नु खो, आवुसो, अकप्पियमेतं, तुम्हादिसेहि पन कथिते अम्हाकं उप्पज्जेय्याति? तेन हि, भन्ते, आरामिकेसु आगतेसु अम्हाकं भारं करोथ, एकं कप्पियद्वारं कथेस्सामाति.

सो पातोव गन्त्वा, सन्निपातसालायं ठत्वा, आरामिकेसु आगतेसु ‘‘उपासका असुकखेत्ते भागो कुहिं, असुकखेत्ते कहापणं कुहि’’न्तिआदीनि वत्वा, अञ्ञस्स खेत्तं गहेत्वा, अञ्ञस्स देति. एवं अनुक्कमेन तं तं पटिसेधेन्तो तस्स तस्स देन्तो तथा अकासि, यथा यागुहत्था पूवहत्था भत्तहत्था तेलमधुफाणितघतादिहत्था च अत्तनोव सन्तिकं आगच्छन्ति. सकलविहारो एककोलाहलो होति, पेसला भिक्खू निब्बिज्ज अपक्कमिंसु.

सोपि आचरियुपज्झायेहि विस्सट्ठकानं बहूनं दुब्बचपुग्गलानं उपज्झं देन्तो विहारं पूरेति. आगन्तुका भिक्खू विहारद्वारे ठत्वाव ‘‘विहारे के वसन्ती’’ति, पुच्छित्वा, ‘‘एवरूपा नाम भिक्खू’’ति सुत्वा बाहिरेनेव पक्कमन्ति. अयं पुग्गलो सासने तिरियं निपन्नताय महाजनस्स पच्चयभावं उपगतो अरियमग्गं ओतरित्वा समाधिकुल्ले निसिन्नो निब्बानसागरं पापुणितुं न सक्कोति.

भगवन्तं एतदवोचाति ‘‘निब्बानपब्भारा’’ति पदेन ओसापितं धम्मदेसनं ञत्वा अनुसन्धिकुसलताय एतं ‘‘किं नु खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच. तथागतोपि हि इमिस्सं परिसति निसिन्नो ‘‘अनुसन्धिकुसलो भिक्खु अत्थि, सो मं पञ्हं पुच्छिस्सती’’ति तस्सेव ओकासकरणत्थाय इमस्मिं ठाने देसनं निट्ठापेसि.

इदानि ओरिमं तीरन्तिआदिना नयेन वुत्तेसु अज्झत्तिकायतनादीसु एवं उपगमनानुपगमनादीनि वेदितब्बानि. ‘‘मय्हं चक्खु-पसन्नं, अहं अप्पमत्तकम्पि रूपारम्मणं पटिविज्झितुं सक्कोमी’’ति एतं निस्साय चक्खुं अस्सादेन्तोपि तिमिरकवातादीहि उपहतपसादो ‘‘अमनापं मय्हं चक्खु, महन्तम्पि रूपारम्मणं विभावेतुं न सक्कोमी’’ति दोमनस्सं आपज्जन्तोपि चक्खायतनं उपगच्छति नाम. अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति तिण्णं लक्खणानं वसेन विपस्सन्तो पन न उपगच्छति नाम. सोतादीसुपि एसेव नयो.

मनायतने पन ‘‘मनापं वत मे मनो, किञ्चि वामतो अग्गहेत्वा सब्बं दक्खिणतोव गण्हाती’’ति वा ‘‘मनेन मे चिन्तितचिन्तितस्स अलाभो नाम नत्थी’’ति वा एवं अस्सादेन्तोपि, ‘‘दुचिन्तितचिन्तितस्स मे मनो अप्पदक्खिणग्गाही’’ति एवं दोमनस्सं उप्पादेन्तोपि मनायतनं उपगच्छति नाम. इट्ठे पन रूपे रागं, अनिट्ठे पटिघं उप्पादेन्तो रूपायतनं उपगच्छति नाम. सद्दायतनादीसुपि एसेव नयो.

नन्दीरागस्सेतं अधिवचनन्ति यथा हि मज्झे संसीदित्वा थलं पत्तं दारुक्खन्धं सण्हथूलवालिका पिदहति, सो पुन सीसं उक्खिपितुं न सक्कोति, एवं नन्दीरागेन आबद्धो पुग्गलो चतूसु महाअपायेसु पतितो महादुक्खेन पिधीयति, सो अनेकेहिपि वस्ससहस्सेहि पुन सीसं उक्खिपितुं न सक्कोति. तेन वुत्तं ‘‘नन्दीरागस्सेतं अधिवचन’’न्ति.

अस्मिमानस्सेतं अधिवचनन्ति यथा हि थले आरुळ्हो दारुक्खन्धो हेट्ठा गङ्गोदकेन चेव उपरि वस्सेन च तेमेन्तो अनुक्कमेन सेवालपरियोनद्धो ‘‘पासाणो नु खो एस खाणुको’’ति वत्तब्बतं आपज्जति, एवमेव अस्मिमानेन उन्नतो पुग्गलो पंसुकूलिकट्ठाने पंसुकूलिको होति, धम्मकथिकट्ठाने धम्मकथिको, भण्डनकारकट्ठाने भण्डनकारको, वेज्जट्ठाने वेज्जो, पिसुणट्ठाने पिसुणो. सो नानप्पकारं अनेसनं आपज्जन्तो ताहि ताहि आपत्तीहि पलिवेठितो ‘‘अत्थि नु खो अस्स अब्भन्तरे किञ्चि सीलं, उदाहु नत्थी’’ति वत्तब्बतं आपज्जति. तेन वुत्तं ‘‘अस्मिमानस्सेतं अधिवचन’’न्ति.

पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचनन्ति यथा हि आवट्टे पतितदारुखन्धो अन्तोयेव पासाणादीसु आहतसमब्भाहतो भिज्जित्वा चुण्णविचुण्णं होति, एवं पञ्चकामगुणावट्टे पतितपुग्गलो चतूसु अपायेसु कम्मकारणखुप्पिपासादिदुक्खेहि आहतसमब्भाहतो दीघरत्तं चुण्णविचुण्णतं आपज्जति. तेन वुत्तं ‘‘पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचन’’न्ति.

दुस्सीलोति निस्सीलो. पापधम्मोति लामकधम्मो. असुचीति न सुचि. सङ्कस्सरसमाचारोति ‘‘इमस्स मञ्ञे इमस्स मञ्ञे इदं कम्म’’न्ति एवं परेहि सङ्काय सरितब्बसमाचारो. सङ्काय वा परेसं समाचारं सरतीतिपि सङ्कस्सरसमाचारो. तस्स हि द्वे तयो जने कथेन्ते दिस्वा, ‘‘मम दोसं मञ्ञे कथेन्ती’’ति तेसं समाचारं सङ्कस्सरति धावतीति सङ्कस्सरसमाचारो.

समणपटिञ्ञोति सलाकग्गहणादीसु ‘‘कित्तका विहारे समणा’’ति गणनाय आरद्धाय ‘‘अहम्पि समणो, अहम्पि समणो’’ति पटिञ्ञं देति, सलाकग्गहणादीनि करोति. ब्रह्मचारिपटिञ्ञोति उपोसथपवारणादीसु ‘‘अहम्पि ब्रह्मचारी’’ति पटिञ्ञाय तानि कम्मानि पविसति. अन्तोपूतीति वक्कहदयादीसु अपूतिकस्सपि गुणानं पूतिभावेन, अन्तोपूति. अवस्सुतोति रागेन तिन्तो. कसम्बुजातोति रागादीहि किलेसेहि कचवरजातो.

एतदवोचाति गोगणं गङ्गातीराभिमुखं कत्वा परिसपरियन्ते ठितो आदितो पट्ठाय याव परियोसाना सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा, ‘‘सत्था ओरिमतीरादीनं अनुपगच्छन्तादिवसेन सक्का पटिपत्तिं पूरेतुन्ति वदति. यदि एवं पूरेतुं सक्का, अहं पब्बजित्वा पूरेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एतं ‘‘अहं खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच.

वच्छगिद्धिनियोति वच्छेसु सस्नेहा थनेहि खीरं पग्घरन्तेहि वच्छकस्नेहेन सयमेव गमिस्सन्तीति. निय्यातेहेवाति निय्यातेहियेव. गावीसु हि अनिय्यातितासु गोसामिका आगन्त्वा, ‘‘एका गावी न दिस्सति, एको गोणो, एको वच्छको न दिस्सती’’ति तुय्हं पिट्ठितो पिट्ठितो विचरिस्सन्ति, इति ते अफासुकं भविस्सति. पब्बज्जा च नामेसा सइणस्स न रुहति, अणणा पब्बज्जा च बुद्धादीहि संवण्णिताति दस्सनत्थं एवमाह. निय्याताति निय्यातिता. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं.

५. दुतियदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना

२४२. पञ्चमे किमिलायन्ति किमिलानामके नगरे. संकिलिट्ठन्ति पटिच्छन्नकालतो पट्ठाय असंकिलिट्ठा नाम आपत्ति नत्थि, एवरूपं संकिलिट्ठं आपत्तिं. न वुट्ठानं पञ्ञायतीति परिवासमानत्तअब्भानेहि वुट्ठानं न दिस्सति.

६. अवस्सुतपरियायसुत्तवण्णना

२४३. छट्ठे नवं सन्थागारन्ति अधुना कारितं सन्थागारं, एका महासालाति अत्थो. उय्योगकालादीसु हि राजानो तत्थ ठत्वा, ‘‘एत्तका पुरतो गच्छन्तु, एत्तका पच्छा, एत्तका उभोहि पस्सेहि, एत्तका हत्थी अभिरुहन्तु, एत्तका अस्से, एत्तका रथेसु तिट्ठन्तू’’ति एवं सन्थं करोन्ति, मरियादं बन्धन्ति, तस्मा तं ठानं सन्थागारन्ति वुच्चति. उय्योगट्ठानतो च आगन्त्वा याव गेहेसु अल्लगोमयपरिभण्डादीनि कारेन्ति, ताव द्वे तीणि दिवसानि ते राजानो तत्थ सन्थरन्तीतिपि सन्थागारं. तेसं राजूनं सह अत्थानुसासनं अगारन्तिपि सन्थागारं. गणराजानो हि ते, तस्मा उप्पन्नं किच्चं एकस्स वसेन न छिज्जति, सब्बेसं छन्दोपि लद्धुं वट्टति, तस्मा सब्बे तत्थ सन्निपतित्वा अनुसासन्ति. तेन वुत्तं ‘‘सह अत्थानुसासनं अगारन्तिपि सन्थागार’’न्ति. यस्मा पन ते तत्थ सन्निपतित्वा, ‘‘इमस्मिं काले कसितुं वट्टति, इमस्मिं काले वपितु’’न्ति एवमादिना नयेन घरावासकिच्चानि सम्मन्तयन्ति, तस्मा छिद्दावछिद्दं घरावासं तत्थ सन्थरन्तीतिपि, सन्थागारं. अचिरकारितं होतीति इट्ठककम्मसुधाकम्मचित्तकम्मादिवसेन सुसज्जितं देवविमानं विय अधुना निट्ठापितं. समणेन वाति एत्थ यस्मा घरवत्थुपरिग्गहणकालेयेव देवता अत्तनो वसनट्ठानं गण्हन्ति, तस्मा ‘‘देवेन वा’’ति अवत्वा, ‘‘समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं.

येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति सन्थागारं निट्ठितन्ति सुत्वा ‘‘गच्छाम नं पस्सिस्सामा’’ति गन्त्वा द्वारकोट्ठकतो पट्ठाय सब्बं ओलोकेत्वा ‘‘इदं सन्थागारं अतिविय मनोरमं सस्सिरिकं. केन पठमं परिभुत्तं अम्हाकं दीघरत्तं हिताय सुखाय अस्सा’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘अम्हाकं ञातिसेट्ठस्स पठमं दिय्यमानेपि सत्थुनोव अनुच्छविकं, दक्खिणेय्यवसेन दिय्यमानेपि सत्थुनोव अनुच्छविकं, तस्मा सत्थारं पठमं परिभुञ्जापेस्साम, भिक्खुसङ्घस्स च आगमनं करिस्साम, भिक्खुसङ्घे आगते तेपिटकं बुद्धवचनं आगतमेव भविस्सति, सत्थारं तियामरत्तिं अम्हाकं धम्मकथं कथापेस्साम, इति तीहि रतनेहि परिभुत्तं पच्छा मयं परिभुञ्जिस्साम, एवं नो दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सती’’ति सन्निट्ठानं कत्वा उपसङ्कमिंसु.

येन नवं सन्थागारं तेनुपसङ्कमिंसूति तंदिवसं किर सन्थागारं किञ्चापि राजकुलानं दस्सनत्थाय देवविमानं विय सुसज्जितं होति सुपटिजग्गितं, बुद्धारहं पन कत्वा अपञ्ञत्तं. बुद्धा हि नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा अन्तोगामे वसेय्युं वा नो वा, तस्मा ‘‘भगवतो मनं जानित्वाव, पञ्ञापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा, ते भगवन्तं उपसङ्कमिंसु, इदानि पन मनं लभित्वा पञ्ञापेतुकामा येन सन्थागारं तेनुपसङ्कमिंसु.

सब्बसन्थरिं सन्थागारं सन्थरित्वाति यथा सब्बमेव सन्थतं होति, एवं तं सन्थरापेत्वा. सब्बपठमं ताव ‘‘गोमयं नाम सब्बमङ्गलेसु वट्टती’’ति सुधापरिकम्मकतम्पि भूमिं अल्लगोमयेन ओपुञ्जापेत्वा, परिसुक्खभावं ञत्वा, यथा अक्कन्तट्ठाने पदं पञ्ञायति, एवं चतुज्जातियगन्धेहि लिम्पापेत्वा उपरि नानावण्णकटसारके सन्थरित्वा तेसं उपरि महापिट्ठिककोजवे आदिं कत्वा हत्थत्थरअस्सत्थरसीहत्थरब्यग्घत्थरचन्दत्थरकसूरियत्थरकचित्तत्थरकादीहि नानावण्णेहि अत्थरकेहि सन्थरितब्बयुत्तकं सब्बोकासं सन्थरापेसुं. तेन वुत्तं ‘‘सब्बसन्थरिं सन्थागारं सन्थरित्वा’’ति.

आसनानि पञ्ञापेत्वाति मज्झट्ठाने ताव मङ्गलथम्भं निस्साय महारहं बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा, तत्थ तत्थ यं यं मुदुकञ्च मनोरमञ्च पच्चत्थरणं, तं तं पच्चत्थरित्वा उभतोलोहितकं मनुञ्ञदस्सनं उपधानं उपदहित्वा उपरि सुवण्णरजततारकविचित्तवितानं बन्धित्वा गन्धदामपुप्फदामपत्तदामादीहि अलङ्करित्वा समन्ता द्वादसहत्थे ठाने पुप्फजालं कारेत्वा, तिंसहत्थमत्तं ठानं पटसाणिया परिक्खिपापेत्वा पच्छिमभित्तिं निस्साय भिक्खुसङ्घस्स पल्लङ्कपीठअपस्सयपीठमुण्डपीठानि पञ्ञापेत्वा उपरि सेतपच्चत्थरणेहि पच्चत्थरापेत्वा पाचीनभित्तिं निस्साय अत्तनो अत्तनो महापिट्ठिककोजवे पञ्ञापेत्वा मनोरमानि हंसलोमादिपूरितानि उपधानानि ठपापेसुं ‘‘एवं अकिलममाना सब्बरत्तिं धम्मं सुणिस्सामा’’ति. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘आसनानि पञ्ञापेत्वा’’ति.

उदकमणिकं पतिट्ठापेत्वाति महाकुच्छिकं उदकचाटिं पतिट्ठापेत्वा ‘‘एवं भगवा च भिक्खुसङ्घो च यथारुचिया हत्थे वा धोविस्सन्ति पादे वा, मुखं वा विक्खालेस्सन्ती’’ति तेसु तेसु ठानेसु मणिवण्णस्स उदकस्स पूरापेत्वा वासत्थाय नानापुप्फानि चेव उदकवासचुण्णानि च पक्खिपित्वा कदलिपण्णेहि पिदहित्वा पतिट्ठापेसुं. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘उदकमणिकं पतिट्ठापेत्वा’’ति.

तेलप्पदीपं आरोपेत्वाति रजतसुवण्णादिमयदण्डदीपिकासु योनकरूपकिरातरूपकादीनं हत्थे ठपितसुवण्णरजतादिमयकपल्लिकासु च तेलप्पदीपं जालापेत्वाति अत्थो. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति एत्थ पन ते सक्यराजानो न केवलं सन्थागारमेव, अथ खो योजनावट्टे कपिलवत्थुस्मिं नगरवीथियोपि सम्मज्जापेत्वा धजे उस्सापेत्वा गेहद्वारेसु पुण्णघटे च कदलियो च ठपापेतेवा सकलनगरं दीपमालादीहि विप्पकिण्णतारकं विय कत्वा ‘‘खीरूपगे दारके खीरं पायेथ, दहरे कुमारे लहुं लहुं भोजेत्वा सयापेथ, उच्चासद्दं मा करित्थ, अज्ज एकरत्तिं सत्था अन्तोगामे वसिस्सति, बुद्धा नाम अप्पसद्दकामा होन्ती’’ति भेरिं चरापेत्वा सयं दण्डदीपिका आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु.

अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन नवं सन्थागारं तेनुपसङ्कमीति ‘‘यस्स दानि, भन्ते, भगवा कालं मञ्ञती’’ति एवं किर काले आरोचिते भगवा लाखारसतिन्तरत्तकोविळारपुप्फवण्णं रत्तदुपट्टं कत्तरिया पदुमं कन्तेन्तो विय, संविधाय तिमण्डलं पटिच्छादेन्तो निवासेत्वा सुवण्णपामङ्गेन पदुमकलापं परिक्खिपन्तो विय, विज्जुलतासस्सिरिकं कायबन्धनं बन्धित्वा रत्तकम्बलेन गजकुम्भं परियोनन्धन्तो विय, रतनसतुब्बेधे सुवण्णग्घिके पवाळजालं खिपमानो विय सुवण्णचेतिये रत्तकम्बलकञ्चुकं पटिमुञ्चन्तो विय, गच्छन्तं पुण्णचन्दं रत्तवण्णवलाहकेन पटिच्छादयमानो विय, कञ्चनपब्बतमत्थके सुपक्कलाखारसं परिसिञ्चन्तो विय, चित्तकूटपब्बतमत्थकं विज्जुलताय परिक्खिपन्तो विय च सचक्कवाळसिनेरुयुगन्धरं महापथविं सञ्चालेत्वा गहितं निग्रोधपल्लवसमानवण्णं रत्तवरपंसुकूलं पारुपित्वा, गन्धकुटिद्वारतो निक्खमि कञ्चनगुहतो सीहो विय उदयपब्बतकूटतो पुण्णचन्दो विय च. निक्खमित्वा पन गन्धकुटिपमुखे अट्ठासि.

अथस्स कायतो मेघमुखेहि विज्जुकलापा विय रस्मियो निक्खमित्वा सुवण्णरसधारापरिसेकपिञ्जरपत्तपुप्फफलविटपे विय आरामरुक्खे करिंसु. तावदेव च अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरमादाय महाभिक्खुसङ्घो भगवन्तं परिवारेसि. ते पन परिवारेत्वा ठिता भिक्खू एवरूपा अहेसुं – अप्पिच्छा सन्तुट्ठा पविवित्ता असंसट्ठा आरद्धवीरिया वत्तारो वचनक्खमा चोदका पापगरहिनो सीलसम्पन्ना समाधिसम्पन्ना पञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्ना. तेहि परिवारितो भगवा रत्तकम्बलपरिक्खित्तो विय सुवण्णक्खन्धो, रत्तपदुमसण्डमज्झगता विय सुवण्णनावा, पवाळवेदिकापरिक्खित्तो विय सुवण्णपासादो विरोचित्थ. सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो महाथेरापि नं मेघवण्णं पंसुकूलं पारुपित्वा मणिवम्मवम्मिका विय महानागा परिवारयिंसु वन्तरागा भिन्नकिलेसा विजटितजटा छिन्नबन्धना कुले वा गणे वा अलग्गा.

इति भगवा सयं वीतरागो वीतरागेहि, वीतदोसो वीतदोसेहि, वीतमोहो वीतमोहेहि, नित्तण्हो नित्तण्हेहि, निक्किलेसो निक्किलेसेहि, सयं बुद्धो बहुस्सुतबुद्धेहि परिवारितो पत्तपरिवारितं विय केसरं, केसरपरिवारिता विय कण्णिका, अट्ठनागसहस्सपरिवारितो विय छद्दन्तो नागराजा, नवुतिहंससहस्सपरिवारितो विय धतरट्ठो हंसराजा, सेनङ्गपरिवारितो विय चक्कवत्तिराजा, मरुगणपरिवारितो विय सक्को देवराजा, ब्रह्मगणपरिवारितो विय हारितमहाब्रह्मा, तारागणपरिवारितो विय पुण्णचन्दो असमेन बुद्धवेसेन अपरिमाणेन बुद्धविलासेन कपिलवत्थुगामिमग्गं पटिपज्जि.

अथस्स पुरत्थिमकायतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि पच्छिम-कायतो, दक्खिणहत्थतो, वामहत्थतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसावट्टेहि मोरगीववण्णा रस्मि उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. हेट्ठा पादतलेहि पवाळवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा घनपथविं असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. एवं समन्ता असीतिहत्थट्ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना कञ्चनदण्डदीपिकाहि निच्छरित्वा आकासं पक्खन्दजाला विय चातुद्दीपिकमहामेघतो निक्खन्तविज्जुलता विय विधाविंसु. सब्बदिसाभागा सुवण्णचम्पकपुप्फेहि विकिरियमाना विय, सुवण्णघटतो निक्खन्तसुवण्णरसधाराहि सिञ्चमाना विय, पसारितसुवण्णपटपरिक्खित्ता विय, वेरम्भवातसमुट्ठितकिंसुककणिकारपुप्फचुण्णसमोकिण्णा विय विप्पभासिंसु.

भगवतोपि असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभाद्वत्तिंसवरलक्खणसमुज्जलसरीरं समुग्गततारकं विय गगनतलं, विकसितमिव पदुमवनं, सब्बपालिफुल्लो विय योजनसतिको पारिच्छत्तको, पटिपाटिया ठपितानं द्वत्तिंसचन्दानं द्वत्तिंससूरियानं द्वत्तिंसचक्कवत्तीनं द्वत्तिंसदेवराजानं द्वत्तिंसमहाब्रह्मानं सिरिया सिरिं अभिभवमानं विय विरोचित्थ, यथा तं दसहि पारमीहि दसहि उपपारमीहि दसहि परमत्थपारमीहि सम्मदेव पूरिताहि समतिंसपारमिताहि अलङ्कतं. कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि दिन्नदानं रक्खितसीलं कतकल्याणकम्मं एकस्मिं अत्तभावे ओतरित्वा विपाकं दातुं ठानं अलभमानं सम्बाधपत्तं विय अहोसि. नावासहस्सभण्डं एकनावं आरोपनकालो विय, सकटसहस्सभण्डं एकसकटं आरोपनकालो विय, पञ्चवीसतिया गङ्गानं ओघस्स सम्भिज्ज मुखद्वारे एकतो रासिभूतकालो विय अहोसि.

इमाय बुद्धसिरिया ओभासमानस्सापि च भगवतो पुरतो अनेकानि दण्डदीपिकासहस्सानि उक्खिपिंसु, तथा पच्छतो, वामपस्से, दक्खिणपस्से. जातिसुमनचम्पकवनमल्लिकारत्तुप्पल-नीलुप्पल-बकुलसिन्दुवारपुप्फानि चेव नीलपीतादिवण्णसुगन्धगन्धचुण्णानि च चातुद्दीपिकमेघविस्सट्ठा उदकवुट्ठियो विय विप्पकिरियिंसु. पञ्चङ्गिकतूरियनिग्घोसा चेव बुद्धधम्मसङ्घगुणपटिसंयुत्ता थुतिघोसा च सब्बा दिसा पूरयिंसु. देवमनुस्सनागसुपण्णगन्धब्बयक्खादीनं अक्खीनि अमतपानं विय लभिंसु. इमस्मिं पन ठाने ठत्वा पदसहस्सेन गमनवण्णं वत्तुं वट्टति. तत्रिदं मुखमत्तं –

‘‘एवं सब्बङ्गसम्पन्नो, कम्पयन्तो वसुन्धरं;

अहेठयन्तो पाणानि, याति लोकविनायको.

‘‘दक्खिणं पठमं पादं, उद्धरन्तो नरासभो