३. उदानसुत्तवण्णना

५५. ततिये उदानं उदानेसीति बलवसोमनस्ससमुट्ठानं उदानं उदाहरि. किं निस्साय पनेस भगवतो उप्पन्नोति. सासनस्स निय्यानिकभावं. कथं? एवं किरस्स अहोसि, ‘‘तयोमे उपनिस्सया – दानूपनिस्सयो सीलूपनिस्सयो भावनूपनिस्सयो चा’’ति. तेसु दानसीलूपनिस्सया दुब्बला, भावनूपनिस्सयो बलवा. दानसीलूपनिस्सया हि तयो मग्गे च फलानि च पापेन्ति, भावनूपनिस्सयो अरहत्तं पापेति. इति दुब्बलूपनिस्सये पतिट्ठितो भिक्खु घटेन्तो वायमन्तो पञ्चोरम्भागियानि बन्धनानि छेत्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति, ‘‘अहो सासनं निय्यानिक’’न्ति आवज्जेन्तस्स अयं उदपादि.

तत्थ ‘‘दुब्बलूपनिस्सये ठत्वा घटमानो तीणि मग्गफलानि पापुणाती’’ति इमस्सत्थस्साविभावनत्थं मिलकत्थेरस्स वत्थु वेदितब्बं – सो किर गिहिकाले पाणातिपातकम्मेन जीविकं कप्पेन्तो अरञ्ञे पाससतञ्चेव अदूहलसतञ्च योजेसि. अथेकदिवसं अङ्गारपक्कमंसं खादित्वा पासट्ठानेसु विचरन्तो पिपासाभिभूतो एकस्स अरञ्ञवासित्थेरस्स विहारं गन्त्वा थेरस्स चङ्कमन्तस्स अविदूरे ठितं पानीयघटं विवरि, हत्थतेमनमत्तम्पि उदकं नाद्दस. सो कुज्झित्वा आह – ‘‘भिक्खु, भिक्खु तुम्हे गहपतिकेहि दिन्नं भुञ्जित्वा भुञ्जित्वा सुपथ, पानीयघटे अञ्जलिमत्तम्पि उदकं न ठपेथ, न युत्तमेत’’न्ति. थेरो ‘‘मया पानीयघटो पूरेत्वा ठपितो, किं नु खो एत’’न्ति? गन्त्वा ओलोकेन्तो परिपुण्णघटं दिस्वा पानीयसङ्खं पूरेत्वा अदासि. सो द्वत्तिसङ्खपूरं पिवित्वा चिन्तेसि – ‘‘एवं पूरितघटो नाम मम कम्मं आगम्म तत्तकपालो विय जातो. किं नु खो अनागते अत्तभावे भविस्सती’’ति? संविग्गचित्तो धनुं छड्डेत्वा, ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते’’ति आह. थेरो तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा तं पब्बाजेसि.

तस्स समणधम्मं करोन्तस्स बहूनं मिगसूकरानं मारितट्ठानं पासअदूहलानञ्च योजितट्ठानं उपट्ठाति. तं अनुस्सरतो सरीरे दाहो उप्पज्जति, कूटगोणो विय कम्मट्ठानम्पि वीथिं न पटिपज्जति. सो ‘‘किं करिस्सामि भिक्खुभावेना’’ति? अनभिरतिया पीळितो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आह – ‘‘न सक्कोमि, भन्ते, समणधम्मं कातु’’न्ति. अथ नं थेरो ‘‘हत्थकम्मं करोही’’ति आह. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति वत्वा उदुम्बरादयो अल्लरुक्खे छिन्दित्वा महन्तं रासिं कत्वा, ‘‘इदानि किं करोमी’’ति पुच्छि? झापेहि नन्ति. सो चतूसु दिसासु अग्गिं दत्वा झापेतुं असक्कोन्तो, ‘‘भन्ते, न सक्कोमी’’ति आह. थेरो ‘‘तेन हि अपेही’’ति पथविं द्विधा कत्वा अवीचितो खज्जोपनकमत्तं अग्गिं नीहरित्वा तत्थ पक्खिपि. सो ताव महन्तं रासिं सुक्खपण्णं विय खणेन झापेसि. अथस्स थेरो अवीचिं दस्सेत्वा, ‘‘सचे विब्भमिस्ससि, एत्थ पच्चिस्ससी’’ति संवेगं जनेसि. सो अवीचिदस्सनतो पट्ठाय पवेधमानो ‘‘निय्यानिकं, भन्ते, बुद्धसासन’’न्ति पुच्छि, आमावुसोति. भन्ते, बुद्धसासनस्स निय्यानिकत्ते सति मिलको अत्तमोक्खं करिस्सति, मा चिन्तयित्थाति. ततो पट्ठाय समणधम्मं करोति घटेति, तस्स वत्तपटिवत्तं पूरेति, निद्दाय बाधयमानाय तिन्तं पलालं सीसे ठपेत्वा पादे सोण्डियं ओतारेत्वा निसीदति. सो एकदिवसं पानीयं परिस्सावेत्वा घटं ऊरुम्हि ठपेत्वा उदकमणिकानं पच्छेदं आगमयमानो अट्ठासि. अथ खो थेरो सामणेरस्स इमं उद्देसं देति –

‘‘उट्ठानवतो सतीमतो,

सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो;

सञ्ञतस्स धम्मजीविनो,

अप्पमत्तस्स यसोभिवड्ढती’’ति. (ध. प. २४);

सो चतुप्पदिकम्पि तं गाथं अत्तनियेव उपनेसि – ‘‘उट्ठानवता नाम मादिसेन भवितब्बं. सतिमतापि मादिसेनेव…पे… अप्पमत्तेनपि मादिसेनेव भवितब्ब’’न्ति. एवं तं गाथं अत्तनि उपनेत्वा तस्मिंयेव पदवारे ठितो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा अनागामिफले पतिट्ठाय हट्ठतुट्ठो –

‘‘अल्लं पलालपुञ्जाहं, सीसेनादाय चङ्कमिं;

पत्तोस्मि ततियं ठानं, एत्थ मे नत्थि संसयो’’ति. –

इमं उदानगाथं आह. एवं दुब्बलूपनिस्सये ठितो घटेन्तो वायमन्तो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्दित्वा तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति. तेनाह भगवा – ‘‘नो चस्सं, नो च मे सिया, नाभविस्स, न मे भविस्सतीति एवं अधिमुच्चमानो भिक्खु छिन्देय्य ओरम्भागियानि संयोजनानी’’ति.

तत्थ नो चस्सं, नो च मे सियाति सचे अहं न भवेय्यं, मम परिक्खारोपि न भवेय्य. सचे वा पन मे अतीते कम्माभिसङ्खारो नाभविस्स, इदं मे एतरहि खन्धपञ्चकं न भवेय्य. नाभविस्स, न मे भविस्सतीति इदानि पन तथा परक्कमिस्सामि, यथा मे आयतिं खन्धाभिनिब्बत्तको कम्मसङ्खारो न भविस्सति, तस्मिं असति आयतिं पटिसन्धि नाम न मे भविस्सति. एवं अधिमुच्चमानोति एवं अधिमुच्चन्तो भिक्खु दुब्बलूपनिस्सये ठितो पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि छिन्देय्य. एवं वुत्तेति एवं सासनस्स निय्यानिकभावं आवज्जेन्तेन भगवता इमस्मिं उदाने वुत्ते. रूपं विभविस्सतीति रूपं भिज्जिस्सति. रूपस्स विभवाति विभवदस्सनेन सहविपस्सनेन. सहविपस्सनका हि चत्तारो मग्गा रूपादीनं विभवदस्सनं नाम. तं सन्धायेतं वुत्तं. एवं अधिमुच्चमानो, भन्ते, भिक्खु छिन्देय्याति, भन्ते, एवं अधिमुच्चमानो भिक्खु छिन्देय्येव पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि. कस्मा न छिन्दिस्सतीति?

इदानि उपरि मग्गफलं पुच्छन्तो कथं पन, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ अनन्तराति द्वे अनन्तरानि आसन्नानन्तरञ्च दूरानन्तरञ्च. विपस्सना मग्गस्स आसन्नानन्तरं नाम, फलस्स दूरानन्तरं नाम. तं सन्धाय ‘‘कथं पन, भन्ते, जानतो कथं पस्सतो विपस्सनानन्तरा ‘आसवानं खयो’ति सङ्खं गतं अरहत्तफलं होती’’ति पुच्छति. अतसितायेति अतसितब्बे अभायितब्बे ठानम्हि. तासं आपज्जतीति भयं आपज्जति. तासो हेसोति या एसा ‘‘नो चस्सं, नो च मे सिया’’ति एवं पवत्ता दुब्बलविपस्सना, सा यस्मा अत्तसिनेहं परियादातुं न सक्कोति, तस्मा अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स तासो नाम होति. सो हि ‘‘इदानाहं उच्छिज्जिस्सामि, न दानि किञ्चि भविस्सामी’’ति अत्तानं पपाते पतन्तं विय पस्सति अञ्ञतरो ब्राह्मणो विय. लोहपासादस्स किर हेट्ठा तिपिटकचूळनागत्थेरो तिलक्खणाहतं धम्मं परिवत्तेति. अथ अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स एकमन्ते ठत्वा धम्मं सुणन्तस्स सङ्खारा सुञ्ञतो उपट्ठहिंसु. सो पपाते पतन्तो विय हुत्वा विवटद्वारेन ततो पलायित्वा गेहं पविसित्वा, पुत्तं उरे सयापेत्वा, ‘‘तात, सक्यसमयं आवज्जेन्तो मनम्हि नट्ठो’’ति आह. न हेसो भिक्खु तासोति एसा एवं पवत्ता बलवविपस्सना सुतवतो अरियसावकस्स न तासो नाम होति. न हि तस्स एवं होति ‘‘अहं उच्छिज्जिस्सामी’’ति वा ‘‘विनस्सिस्सामी’’ति वाति. एवं पन होति ‘‘सङ्खाराव उप्पज्जन्ति, सङ्खाराव निरुज्झन्ती’’ति. ततियं.