३. पुत्तमंसूपमसुत्तवण्णना

६३. ततिये चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि वुत्तनयमेव. यस्मा पनस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो, तस्मा तं दस्सेत्वावेत्थ अनुपुब्बपदवण्णनं करिस्सामि. कतराय पन इदं अट्ठुप्पत्तिया निक्खित्तन्ति? लाभसक्कारेन. भगवतो किर महालाभसक्कारो उप्पज्जि, यथा तं चत्तारो असङ्ख्येय्ये पूरितदानपारमीसञ्चयस्स. सब्बदिसासु हिस्स यमकमहामेघो वुट्ठहित्वा महोघं विय सब्बपारमियो ‘‘एकस्मिं अत्तभावे विपाकं दस्सामा’’ति सम्पिण्डिता विय लाभसक्कारमहोघं निब्बत्तयिंसु. ततो ततो अन्नपानयानवत्थमालागन्धविलेपनादिहत्था खत्तियब्राह्मणादयो आगन्त्वा, ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो नरासभो पुरिससीहो’’ति? भगवन्तं परियेसन्ति. सकटसतेहिपि पच्चये आहरित्वा ओकासं अलभमाना समन्ता गावुतप्पमाणम्पि सकटधुरेन सकटधुरं आहच्च तिट्ठन्ति चेव अनुप्पवत्तन्ति च अन्धकविन्दब्राह्मणादयो विय. सब्बं खन्धके तेसु तेसु सुत्तेसु च आगतनयेन वेदितब्बं.

यथा भगवतो, एवं भिक्खुसङ्घस्सापि. वुत्तञ्चेतं –

‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवर-पिण्डपात-सेनासन-गिलान-पच्चय-भेसज्ज-परिक्खारानं. भिक्खुसङ्घोपि खो सक्कतो होति…पे… परिक्खारान’’न्ति (उदा. १४; सं. नि. २.७०).

तथा ‘‘यावता खो, चुन्द, एतरहि सङ्घो वा गणो वा लोके उप्पन्नो, नाहं, चुन्द, अञ्ञं एकसङ्घम्पि समनुपस्सामि एवं लाभग्गयसग्गपत्तं यथरिवायं, चुन्द, भिक्खुसङ्घो’’ति (दी. नि. ३.१७६).

स्वायं भगवतो च सङ्घस्स च उप्पन्नो लाभसक्कारो एकतो हुत्वा द्विन्नं महानदीनं उदकं विय अप्पमेय्यो अहोसि. अथ सत्था रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘महालाभसक्कारो अतीतबुद्धानम्पि एवरूपो अहोसि, अनागतानम्पि एवरूपो भविस्सति. किं नु खो भिक्खू आहारपरिग्गाहकेन सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागता मज्झत्ता निच्छन्दरागा हुत्वा आहारं परिभुञ्जितुं सक्कोन्ति, न सक्कोन्ती’’ति?

सो अद्दस एकच्चे अधुना पब्बजिते कुलपुत्ते अपच्चवेक्खित्वा आहारं परिभुञ्जमाने. दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘मया कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि पारमियो पूरेन्तेन न चीवरादिहेतु पूरिता, उत्तमफलस्स पन अरहत्तस्सत्थाय पूरिता. इमेपि भिक्खू मम सन्तिके पब्बजन्ता न चीवरादिहेतु पब्बजिता, अरहत्तस्सेव पन अत्थाय पब्बजिता. ते इदानि असारमेव सारं अनत्थमेव च अत्थं करोन्ती’’ति एवमस्स धम्मसंवेगो उदपादि. ततो चिन्तेसि – ‘‘सचे पञ्चमं पाराजिकं पञ्ञपेतुं सक्का अभविस्स, अपच्चवेक्खिताहारपरिभोगो पञ्चमं पाराजिकं कत्वा पञ्ञपेतब्बो भवेय्य. न पन सक्का एवं कातुं, धुवपटिसेवनट्ठानञ्हेतं सत्तानं. यथा पन कथिते पञ्चमं पाराजिकं विय नं पस्सिस्सन्ति. एवं धम्मादासं संवरं मरियादं ठपेस्सामि, यं आवज्जित्वा आवज्जित्वा अनागते भिक्खू चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति. इमाय अट्ठुप्पत्तिया इमं पुत्तमंसूपमसुत्तन्तं निक्खिपि. तत्थ चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि हेट्ठा वुत्तत्थमेव.

चत्तारो पन आहारे वित्थारेत्वा इदानि तेसु आदीनवं दस्सेतुं कथञ्च, भिक्खवे, कबळीकारो आहारो दट्ठब्बोतिआदिमाह? तत्थ जायम्पतिकाति जाया चेव पति च. परित्तं सम्बलन्ति पुटभत्तसत्तुमोदकादीनं अञ्ञतरं अप्पमत्तकं पाथेय्यं. कन्तारमग्गन्ति कन्तारभूतं मग्गं, कन्तारे वा मग्गं. कन्तारन्ति चोरकन्तारं वाळकन्तारं अमनुस्सकन्तारं निरुदककन्तारं अप्पभक्खकन्तारन्ति पञ्चविधं. तेसु यत्थ चोरभयं अत्थि, तं चोरकन्तारं. यत्थ सीहब्यग्घादयो वाळा अत्थि, तं वाळकन्तारं. यत्थ बलवामुखयक्खिनिआदीनं अमनुस्सानं वसेन भयं अत्थि, तं अमनुस्सकन्तारं. यत्थ पातुं वा न्हायितुं वा उदकं नत्थि, तं निरुदककन्तारं. यत्थ खादितब्बं वा भुञ्जितब्बं वा अन्तमसो कन्दमूलादिमत्तम्पि नत्थि, तं अप्पभक्खकन्तारं नाम. यत्थ पनेतं पञ्चविधम्पि भयं अत्थि, तं कन्तारमेव. तं पनेतं एकाहद्वीहतीहादिवसेन नित्थरितब्बम्पि अत्थि, न तं इध अधिप्पेतं. इध पन निरुदकं अप्पभक्खं योजनसतिककन्तारं अधिप्पेतं. एवरूपे कन्तारे मग्गं. पटिपज्जेय्युन्ति छातकभयेन चेव रोगभयेन च राजभयेन च उपद्दुता पटिपज्जेय्युं ‘‘एतं कन्तारं नित्थरित्वा धम्मिकस्स रञ्ञो निरुपद्दवे रट्ठे सुखं वसिस्सामा’’ति मञ्ञमाना.

एकपुत्तकोति उक्खिपित्वा गहितो अनुकम्पितब्बयुत्तो अथिरसरीरो एकपुत्तको. वल्लूरञ्च सोण्डिकञ्चाति घनघनट्ठानतो गहेत्वा वल्लूरं, अट्ठिनिस्सितसिरानिस्सितट्ठानानि गहेत्वा सूलमंसञ्चाति अत्थो. पटिपिसेय्युन्ति पहरेय्युं. कहं एकपुत्तकाति अयं तेसं परिदेवनाकारो.

अयं पनेत्थ भूतमत्थं कत्वा आदितो पट्ठाय सङ्खेपतो अत्थवण्णना – द्वे किर जायम्पतिका पुत्तं गहेत्वा परित्तेन पाथेय्येन योजनसतिकं कन्तारमग्गं पटिपज्जिंसु. तेसं पञ्ञासयोजनानि गन्त्वा पाथेय्यं निट्ठासि, ते खुप्पिपासातुरा विरळच्छायायं निसीदिंसु. ततो पुरिसो भरियं आह – ‘‘भद्दे इतो समन्ता पञ्ञासयोजनानि गामो वा निगमो वा नत्थि. तस्मा यं तं पुरिसेन कातब्बं बहुम्पि कसिगोरक्खादिकम्मं, न दानि सक्का तं मया कातुं, एहि मं मारेत्वा उपड्ढमंसं खादित्वा उपड्ढं पाथेय्यं कत्वा पुत्तेन सद्धिं कन्तारं नित्थराही’’ति. पुन सापि तं आह – ‘‘सामि मया दानि यं तं इत्थिया कातब्बं बहुम्पि सुत्तकन्तनादिकम्मं, तं कातुं न सक्का, एहि मं मारेत्वा उपड्ढमंसं खादित्वा उपड्ढं पाथेय्यं कत्वा पुत्तेन सद्धिं कन्तारं नित्थराही’’ति. पुन सोपि तं आह – ‘‘भद्दे मातुगाममरणेन द्विन्नं मरणं पञ्ञायति. न हि मन्दो कुमारो मातरा विना जीवितुं सक्कोति. यदि पन मयं जीवाम. पुन दारकं लभेय्याम. हन्द दानि पुत्तकं मारेत्वा, मंसं गहेत्वा कन्तारं नित्थरामा’’ति. ततो माता पुत्तमाह – ‘‘तात, पितुसन्तिकं गच्छा’’ति, सो अगमासि. अथस्स पिता, ‘‘मया ‘पुत्तकं पोसेस्सामी’ति कसिगोरक्खादीहि अनप्पकं दुक्खमनुभूतं, न सक्कोमि अहं पुत्तं मारेतुं, त्वंयेव तव पुत्तं मारेही’’ति वत्वा, ‘‘तात मातुसन्तिकं गच्छा’’ति आह. सो अगमासि. अथस्स मातापि, ‘‘मया पुत्तं पत्थेन्तिया गोवतकुक्कुरवतदेवतायाचनादीहिपि ताव अनप्पकं दुक्खमनुभूतं, को पन वादो कुच्छिना परिहरन्तिया? न सक्कोमि अहं पुत्तं मारेतु’’न्ति वत्वा ‘‘तात, पितुसन्तिकमेव गच्छा’’ति आह. एवं सो द्विन्नमन्तरा गच्छन्तोयेव मतो. ते तं दिस्वा परिदेवित्वा वुत्तनयेन मंसानि गहेत्वा खादन्ता पक्कमिंसु.

तेसं सो पुत्तमंसाहारो नवहि कारणेहि पटिकूलत्ता नेव दवाय होति, न मदाय, न मण्डनाय, न विभूसनाय, केवलं कन्तारनित्थरणत्थायेव होति. कतमेहि नवहि कारणेहि पटिकूलोति चे? सजातिमंसताय ञातिमंसताय पुत्तमंसताय पियपुत्तमंसताय तरुणमंसताय आमकमंसताय अभोगमंसताय अलोणताय अधूपिततायाति. एवञ्हि ते नवहि कारणेहि पटिकूलं तं पुत्तमंसं खादन्ता न सारत्ता गिद्धमानसा हुत्वा खादिंसु, मज्झत्तभावेयेव पन निच्छन्दरागपरिभोगे ठिता खादिंसु. न अट्ठिन्हारुचम्मनिस्सितट्ठानानि अपनेत्वा थूलथूलं वरमंसमेव खादिंसु, हत्थसम्पत्तं मंसमेव पन खादिंसु. न यावदत्थं कण्ठप्पमाणं कत्वा खादिंसु, थोकं थोकं पन एकदिवसं यापनमत्तमेव खादिंसु. न अञ्ञमञ्ञं मच्छरायन्ता खादिंसु, विगतमच्छेरमलेन पन परिसुद्धेनेव चेतसा खादिंसु. न अञ्ञं किञ्चि मिगमंसं वा मोरमंसादीनं वा अञ्ञतरं खादामाति सम्मूळ्हा खादिंसु, पियपुत्तमंसभावं पन जानन्ताव खादिंसु. न ‘‘अहो वत मयं पुनपि एवरूपं पुत्तमंसं खादेय्यामा’’ति पत्थनं कत्वा खादिंसु, पत्थनं पन वीतिवत्ताव हुत्वा खादिंसु. न ‘‘एत्तकं कन्तारे खादित्वा अवसिट्ठं कन्तारं अतिक्कम्म लोणम्बिलादीहि योजेत्वा खादिस्सामा’’ति सन्निधिं अकंसु, कन्तारपरियोसाने पन ‘‘पुरे महाजनो पस्सती’’ति भूमियं वा निखणिंसु, अग्गिना वा झापयिंसु. न ‘‘कोचि अञ्ञो अम्हे विय एवरूपं पुत्तमंसं खादितुं न लभती’’ति मानं वा दप्पं वा अकंसु, निहतमाना पन निहतदप्पा हुत्वा खादिंसु. ‘‘किं इमिना अलोणेन अनम्बिलेन अधूपितेन दुग्गन्धेना’’ति न हीळेत्वा खादिंसु, हीळनं पन वीतिवत्ता हुत्वा खादिंसु. न ‘‘तुय्हं भागो मय्हं भागो तव पुत्तो मम पुत्तो’’ति अञ्ञमञ्ञं अतिमञ्ञिंसु. समग्गा पन सम्मोदमाना हुत्वा खादिंसु. इमं नेसं एवरूपं निच्छन्दरागादिपरिभोगं सम्पस्समानो सत्था भिक्खुसङ्घम्पि तं कारणं अनुजानापेन्तो तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, अपि नु ते दवाय वा आहारं आहारेय्युन्तिआदिमाह. तत्थ दवाय वातिआदीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१८) वित्थारितानेव. कन्तारस्साति नित्तिण्णावसेसस्स कन्तारस्स.

एवमेव खोति नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन पियपुत्तमंससदिसो कत्वा दट्ठब्बोति अत्थो. कतमेसं नवन्नं? गमनपाटिकुल्यतादीनं. गमनपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि कबळीकाराहारं परिग्गण्हाति, परियेसनपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि, परिभोगनिधानआसयपरिपक्कापरिपक्कसम्मक्खणनिस्सन्दपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि, तानि पनेतानि गमनपाटिकुल्यतादीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२९४) आहारपाटिकुल्यतानिद्देसे वित्थारितानेव. इति इमेसं नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन पुत्तमंसूपमं कत्वा आहारो परिभुञ्जितब्बो.

यथा ते जायम्पतिका पाटिकुल्यं पियपुत्तमंसं खादन्ता न सारत्ता गिद्धमानसा हुत्वा खादिंसु, मज्झत्तभावेयेव निच्छन्दरागपरिभोगे ठिता खादिंसु, एवं निच्छन्दरागपरिभोगं कत्वा परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न अट्ठिन्हारुचम्मनिस्सितं अपनेत्वा थूलथूलं वरमंसमेव खादिंसु, हत्थसम्पत्तमेव पन खादिंसु, एवं सुक्खभत्तमन्दब्यञ्जनादीनि पिट्ठिहत्थेन अपटिक्खिपित्वा वट्टकेन विय कुक्कुटेन विय च ओधिं अदस्सेत्वा ततो ततो सप्पिमंसादिसंसट्ठवरभोजनंयेव विचिनित्वा अभुञ्जन्तेन सीहेन विय सपदानं परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न यावदत्थं कण्ठप्पमाणं खादिंसु, थोकं थोकं पन एकेकदिवसं यापनमत्तमेव खादिंसु, एवमेव आहरहत्थकादिब्राह्मणानं अञ्ञतरेन विय यावदत्थं उदरावदेहकं अभुञ्जन्तेन चतुन्नं पञ्चन्नं वा आलोपानं ओकासं ठपेत्वाव धम्मसेनापतिना विय परिभुञ्जितब्बो. सो किर पञ्चचत्तालीस वस्सानि तिट्ठमानो ‘‘पच्छाभत्ते अम्बिलुग्गारसमुट्ठापकं कत्वा एकदिवसम्पि आहारं न आहारेसि’’न्ति वत्वा सीहनादं नदन्तो इमं गाथमाह –

‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३);

यथा च ते न अञ्ञमञ्ञं मच्छरायन्ता खादिंसु, विगतमलमच्छेरेन पन परिसुद्धेनेव चेतसा खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा अमच्छरायित्वा ‘‘इमं सब्बं गण्हन्तस्स सब्बं दस्सामि, उपड्ढं गण्हन्तस्स उपड्ढं, सचे गहितावसेसो भविस्सति, अत्तना परिभुञ्जिस्सामी’’ति सारणीयधम्मे ठितेनेव परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘अञ्ञं किञ्चि मयं मिगमंसं वा मोरमंसादीनं वा अञ्ञतरं खादामा’’ति सम्मूळ्हा खादिंसु, पियपुत्तमंसभावं पन जानन्ताव खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा ‘‘अहं खादामि भुञ्जामी’’ति अत्तूपलद्धिसम्मोहं अनुप्पादेत्वा ‘‘कबळीकाराहारो न जानाति ‘चातुमहाभूतिककायं वड्ढेमी’ति, कायोपि न जानाति ‘कबळीकाराहारो मं वड्ढेती’’’ति, एवं सम्मोहं पहाय परिभुञ्जितब्बो. सतिसम्पजञ्ञवसेनापि चेस असम्मूळ्हेनेव हुत्वा परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न ‘‘अहो वत मयं पुनपि एवरूपं पुत्तमंसं खादेय्यामा’’ति पत्थनं कत्वा खादिंसु, पत्थनं पन वीतिवत्ताव हुत्वा खादिंसु, एवमेव पणीतभोजनं लद्धा ‘अहो वताहं स्वेपि पुनदिवसेपि एवरूपं लभेय्यं’, लूखं वा पन लद्धा ‘‘हिय्यो विय मे अज्ज पणीतभोजनं न लद्ध’’न्ति पत्थनं वा अनुसोचनं वा अकत्वा नित्तण्हेन –

‘‘अतीतं नानुसोचामि, नप्पजप्पामिनागतं;

पच्चुप्पन्नेन यापेमि, तेन वण्णो पसीदती’’ति. (जा. २.२२.९०) –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन ‘‘पच्चुप्पन्नेनेव यापेस्सामी’’ति परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते न ‘‘एत्तकं कन्तारे खादित्वा अवसिट्ठं कन्तारं अतिक्कम्म लोणम्बिलादीहि योजेत्वा खादिस्सामा’’ति सन्निधिं अकंसु, कन्तारपरियोसाने पन ‘‘पुरे महाजनो पस्सती’’ति भूमियं वा निखणिंसु, अग्गिना वा झापयिंसु, एवमेव –

‘‘अन्नानमथो पानानं,

खादनीयानं अथोपि वत्थानं;

लद्धा न सन्निधिं कयिरा,

न च परित्तसे तानि अलभमानो’’ति. (सु. नि. ९३०); –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन चतूसु पच्चयेसु यं यं लभति, ततो ततो अत्तनो यापनमत्तं गहेत्वा, सेसं सब्रह्मचारीनं विस्सज्जेत्वा सन्निधिं परिवज्जन्तेन परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘कोचि अञ्ञो अम्हे विय एवरूपं पुत्तमंसं खादितुं न लभती’’ति मानं वा दप्पं वा अकंसु, निहतमाना पन निहतदप्पा हुत्वा खादिंसु, एवमेव पणीतभोजनं लभित्वा ‘‘अहमस्मि लाभी चीवरपिण्डपातादीन’’न्ति न मानो वा दप्पो वा कातब्बो. ‘‘नायं पब्बज्जा चीवरादिहेतु, अरहत्तहेतु पनायं पब्बज्जा’’ति पच्चवेक्खित्वा निहतमानदप्पेनेव परिभुञ्जितब्बो.

यथा च ते ‘‘किं इमिना अलोणेन अनम्बिलेन अधूपितेन दुग्गन्धेना’’ति हीळेत्वा न खादिंसु, हीळनं पन वीतिवत्ता हुत्वा खादिंसु, एवमेव पिण्डपातं लभित्वा ‘‘किं इमिना अस्सगोणभत्तसदिसेन लूखेन निरसेन, सुवानदोणियं तं पक्खिपथा’’ति एवं पिण्डपातं वा ‘‘को इमं भुञ्जिस्सति, काकसुनखादीनं देही’’ति एवं दायकं वा अहीळेन्तेन –

‘‘स पत्तपाणि विचरन्तो, अमूगो मूगसम्मतो;

अप्पं दानं न हीळेय्य, दातारं नावजानिया’’ति. (सु. नि. ७१८); –

इमं ओवादं अनुस्सरन्तेन परिभुञ्जितब्बो. यथा च ते न ‘‘तुय्हं भागो, मय्हं भागो, तव पुत्तो मम पुत्तो’’ति अञ्ञमञ्ञं अतिमञ्ञिंसु, समग्गा पन, सम्मोदमाना हुत्वा खादिंसु, एवमेवं पिण्डपातं लभित्वा यथा एकच्चो ‘‘को तुम्हादिसानं दस्सति निक्कारणा उम्मारेसु पक्खलन्तानं आहिण्डन्तानं विजातमातापि वो दातब्बं न मञ्ञति, मयं पन गतगतट्ठाने पणीतानि चीवरादीनि लभामा’’ति सीलवन्ते सब्रह्मचारी अतिमञ्ञति, यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘सो तेन लाभसक्कारसिलोकेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो अञ्ञे पेसले भिक्खू अतिमञ्ञति. तञ्हि तस्स, भिक्खवे, मोघपुरिसस्स होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया’’ति (सं. नि. २.१६१).

एवं कञ्चि अनतिमञ्ञित्वा सब्बेहि सब्रह्मचारीहि सद्धिं समग्गेन सम्मोदमानेन हुत्वा परिभुञ्जितब्बं.

परिञ्ञातेति ञातपरिञ्ञा तीरणपरिञ्ञा पहानपरिञ्ञाति इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. कथं? इध भिक्खु ‘‘कबळीकाराहारो नाम अयं सवत्थुकवसेन ओजट्ठमकरूपं होति, ओजट्ठमकरूपं कत्थ पटिहञ्ञति? जिव्हापसादे, जिव्हापसादो किन्निस्सितो? चतुमहाभूतनिस्सितो. इति ओजट्ठमकं जिव्हापसादो तस्स पच्चयानि महाभूतानीति इमे धम्मा रूपक्खन्धो नाम, तं परिग्गण्हतो उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्मा चत्तारो अरूपक्खन्धा. इति सब्बेपिमे पञ्चक्खन्धा सङ्खेपतो नामरूपमत्तं होती’’ति पजानाति. सो ते धम्मे सरसलक्खणतो ववत्थपेत्वा तेसं पच्चयं परियेसन्तो अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादं पस्सति. एत्तावतानेन कबळीकाराहारमुखेन सप्पच्चयस्स नामरूपस्स याथावतो दिट्ठत्ता कबळीकाराहारो ञातपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होति. सो तदेव सप्पच्चयं नामरूपं अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति तीणि लक्खणानि आरोपेत्वा सत्तन्नं अनुपस्सनानं वसेन सम्मसति. एत्तावतानेन सो तिलक्खणपटिवेधसम्मसनञाणसङ्खाताय तीरणपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होति. तस्मिंयेव नामरूपे छन्दरागावकड्ढनेन अनागामिमग्गेन परिजानता पहानपरिञ्ञाय परिञ्ञातो होतीति.

पञ्चकामगुणिकोति पञ्चकामगुणसम्भवो रागो परिञ्ञातो होति. एत्थ पन तिस्सो परिञ्ञा एकपरिञ्ञा सब्बपरिञ्ञा मूलपरिञ्ञाति. कतमा एकपरिञ्ञा? यो भिक्खु जिव्हाद्वारे एकरसतण्हं परिजानाति, तेन पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातोव होतीति. कस्मा? तस्सायेव तत्थ उप्पज्जनतो. सायेव हि तण्हा चक्खुद्वारे उप्पन्ना रूपरागो नाम होति, सोतद्वारादीसु उप्पन्ना सद्दरागादयो. इति यथा एकस्सेव चोरस्स पञ्चमग्गे हनतो एकस्मिं मग्गे गहेत्वा सीसे छिन्ने पञ्चपि मग्गा खेमा होन्ति, एवं जिव्हाद्वारे रसतण्हाय परिञ्ञाताय पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातो होतीति अयं एकपरिञ्ञा नाम.

कतमा सब्बपरिञ्ञा? पत्ते पक्खित्तपिण्डपातस्मिञ्हि एकस्मिंयेव पञ्चकामगुणिकरागो लब्भति. कथं? परिसुद्धं तावस्स वण्णं ओलोकयतो रूपरागो होति, उण्हे सप्पिम्हि तत्थ आसिञ्चन्ते पटपटाति सद्दो उट्ठहति, तथारूपं खादनीयं वा खादन्तस्स मुरुमुरूति सद्दो उप्पज्जति, तं अस्सादयतो सद्दरागो. जीरकादिवसगन्धं अस्सादेन्तस्स गन्धरागो, सादुरसवसेन रसरागो. मुदुभोजनं फस्सवन्तन्ति अस्सादयतो फोट्ठब्बरागो. इति इमस्मिं आहारे सतिसम्पजञ्ञेन परिग्गहेत्वा निच्छन्दरागपरिभोगेन परिभुत्ते सब्बोपि सो परिञ्ञातो होतीति अयं सब्बपरिञ्ञा नाम.

कतमा मूलपरिञ्ञा? पञ्चकामगुणिकरागस्स हि कबळीकाराहारो मूलं. कस्मा? तस्मिं सति तस्सुप्पत्तितो. ब्राह्मणतिस्सभये किर द्वादस वस्सानि जायम्पतिकानं उपनिज्झानचित्तं नाम नाहोसि. कस्मा? आहारमन्दताय. भये पन वूपसन्ते योजनसतिको तम्बपण्णिदीपो दारकानं जातमङ्गलेहि एकमङ्गलो अहोसि. इति मूलभूते आहारे परिञ्ञाते पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातोव होतीति अयं मूलपरिञ्ञा नाम.

नत्थि तं संयोजनन्ति तेन रागेन सद्धिं पहानेकट्ठताय पहीनत्ता नत्थि. एवमयं देसना याव अनागामिमग्गा कथिता. ‘‘एत्तकेन पन मा वोसानं आपज्जिंसू’’ति एतेसंयेव रूपादीनं वसेन पञ्चसु खन्धेसु विपस्सनं वड्ढेत्वा याव अरहत्ता कथेतुं वट्टतीति. पठमाहारो (निट्ठितो).

दुतिये निच्चम्माति खुरतो पट्ठाय याव सिङ्गमूला सकलसरीरतो उद्दालितचम्मा किंसुकरासिवण्णा. कस्मा पन अञ्ञं हत्थिअस्सगोणादिउपमं अगहेत्वा निच्चम्मगावूपमा गहिताति? तितिक्खितुं असमत्थभावदीपनत्थं. मातुगामो हि उप्पन्नं दुक्खवेदनं तितिक्खितुं अधिवासेतुं न सक्कोति, एवमेव फस्साहारो अबलो दुब्बलोति दस्सनत्थं सदिसमेव उपमं आहरि. कुट्टन्ति सिलाकुट्टादीनं अञ्ञतरं. कुट्टनिस्सिता पाणा नाम उण्णनाभिसरबूमूसिकादयो. रुक्खनिस्सिताति उच्चालिङ्गपाणकादयो. उदकनिस्सिताति मच्छसुंसुमारादयो. आकासनिस्सिताति डंसमकसकाककुललादयो. खादेय्युन्ति लुञ्चित्वा खादेय्युं. सा तस्मिं तस्मिं ठाने तं तंठानसन्निस्सयमूलिकं पाणखादनभयं सम्पस्समाना नेव अत्तनो सक्कारसम्मानं, न पिट्ठिपरिकम्मसरीरसम्बाहनउण्होदकानि इच्छति, एवमेव भिक्खु फस्साहारमूलकं किलेसपाणकखादनभयं सम्पस्समानो तेभूमकफस्सेन अनत्थिको होति.

फस्से, भिक्खवे, आहारे परिञ्ञातेति तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. इधापि तिस्सो परिञ्ञा. तत्थ ‘‘फस्सो सङ्खारक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो, तेसं वत्थारम्मणानि रूपक्खन्धो’’ति एवं सप्पच्चयस्स नामरूपस्स याथावतो दस्सनं ञातपरिञ्ञा. तत्थेव तिलक्खणं आरोपेत्वा सत्तन्नं अनुपस्सनानं वसेन अनिच्चादितो तुलनं तीरणपरिञ्ञा. तस्मिंयेव पन नामरूपे छन्दरागनिक्कड्ढनो अरहत्तमग्गो पहानपरिञ्ञा. तिस्सो वेदनाति एवं फस्साहारे तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते तिस्सो वेदना परिञ्ञाताव होन्ति तम्मूलकत्ता तंसम्पयुत्तत्ता च. इति फस्साहारवसेन देसना याव अरहत्ता कथिता. दुतियाहारो.

ततिये अङ्गारकासूति अङ्गारानं कासु. कासूति रासिपि वुच्चति आवाटोपि.

‘‘अङ्गारकासुं अपरे फुणन्ति,

नरा रुदन्ता परिदड्ढगत्ता;

भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा,

पुच्छामि तं मातलि देवसारथी’’ति. (जा. २.२२.४६२); –

एत्थ रासि ‘‘कासू’’ति वुत्तो.

‘‘किन्नु सन्तरमानोव, कासुं खनसि सारथी’’ति? (जा. २.२२.३). –

एत्थ आवाटो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. साधिकपोरिसाति अतिरेकपोरिसा पञ्चरतनप्पमाणा. वीतच्चिकानं वीतधूमानन्ति एतेनस्स महापरिळाहतं दस्सेति. जालाय वा हि धूमे वा सति वातो समुट्ठाति, परिळाहो महा न होति, तदभावे वाताभावतो परिळाहो महा होति. आरकावस्साति दूरेयेव भवेय्य.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – अङ्गारकासु विय हि तेभूमकवट्टं दट्ठब्बं. जीवितुकामो पुरिसो विय वट्टनिस्सितो बालपुथुज्जनो. द्वे बलवन्तो पुरिसा विय कुसलाकुसलकम्मं. तेसं तं पुरिसं नानाबाहासु गहेत्वा अङ्गारकासुं उपकड्ढनकालो विय पुथुज्जनस्स कम्मायूहनकालो. कम्मञ्हि आयूहियमानमेव पटिसन्धिं आकड्ढति नाम. अङ्गारकासुनिदानं दुक्खं विय कम्मनिदानं वट्टदुक्खं वेदितब्बं.

परिञ्ञातेति तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. परिञ्ञायोजना पनेत्थ फस्से वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. तिस्सो तण्हाति कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हाति इमा परिञ्ञाता होन्ति. कस्मा? तण्हामूलकत्ता मनोसञ्चेतनाय. न हि हेतुम्हि अप्पहीने फलं पहीयति. इति मनोसञ्चेतनाहारवसेनपि याव अरहत्ता देसना कथिता. ततियाहारो.

चतुत्थे आगुचारिन्ति पापचारिं दोसकारकं. कथं सो पुरिसोति सो पुरिसो कथंभूतो, किं यापेति, न यापेतीति पुच्छति? तथेव देव जीवतीति यथा पुब्बे, इदानिपि तथेव जीवति.

एवमेव खोति इधापि इदं ओपम्मसंसन्दनं – राजा विय हि कम्मं दट्ठब्बं, आगुचारी पुरिसो विय वट्टसन्निस्सितो बालपुथुज्जनो, तीणि सत्तिसतानि विय पटिसन्धिविञ्ञाणं, आगुचारिं पुरिसं ‘‘तीहि सत्तिसतेहि हनथा’’ति रञ्ञा आणत्तकालो विय कम्मरञ्ञा वट्टसन्निस्सितपुथुज्जनं गहेत्वा पटिसन्धियं पक्खिपनकालो. तत्थ किञ्चापि तीणि सत्तिसतानि विय पटिसन्धिविञ्ञाणं, सत्तीसु पन दुक्खं नत्थि, सत्तीहि पहटवणमूलकं दुक्खं, एवमेव पटिसन्धियम्पि दुक्खं नत्थि, दिन्नाय पन पटिसन्धिया पवत्ते विपाकदुक्खं सत्तिपहटवणमूलकं दुक्खं विय होति.

परिञ्ञातेति तीहेव परिञ्ञाहि परिञ्ञाते. इधापि परिञ्ञायोजना फस्साहारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. नामरूपन्ति विञ्ञाणपच्चया नामरूपं. विञ्ञाणस्मिञ्हि परिञ्ञाते तं परिञ्ञातमेव होति तम्मूलकत्ता सहुप्पन्नत्ता च. इति विञ्ञाणाहारवसेनपि याव अरहत्ता देसना कथिताति. चतुत्थाहारो. ततियं.