६. दुक्खवग्गो
१. परिवीमंसनसुत्तवण्णना
५१. दुक्खवग्गस्स पठमे परिवीमंसमानोति उपपरिक्खमानो. जरामरणन्ति कस्मा जरामरणं एकमेव ‘‘अनेकविधं नानप्पकारक’’न्ति वत्वा गहितन्ति चे? तस्मिं गहिते सब्बदुक्खस्स गहितत्ता. यथा हि चूळाय गहिते पुरिसे सो पुरिसो गहितोव होति, एवं जरामरणे गहिते सब्बदुक्खं गहितमेव होति. तस्मा ‘‘यं खो इदं अनेकविधं नानप्पकारकं दुक्खं लोके उप्पज्जती’’ति न्हत्वा ठितं पुरिसं विय सब्बदुक्खं दस्सेत्वा तं चूळाय गण्हन्तो विय जरामरणं गण्हि.
जरामरणनिरोधसारुप्पगामिनीति जरामरणनिरोधस्स सारुप्पभावेन निक्किलेसताय परिसुद्धताय सदिसाव हुत्वा गामिनीति अत्थो. तथा पटिपन्नो च होतीति यथा तं पटिपन्नोति वुच्चति, एवं पटिपन्नो होति. अनुधम्मचारीति निब्बानधम्मं अनुगतं पटिपत्तिधम्मं चरति, पूरेतीति अत्थो. दुक्खक्खयाय पटिपन्नोति सीलं आदिं कत्वा जरामरणदुक्खस्स निरोधत्थाय पटिपन्नो. सङ्खारनिरोधायाति सङ्खारदुक्खस्स निरोधत्थाय. एत्तावता याव अरहत्ता देसना कथिता.
इदानि अरहत्तफलपच्चवेक्खणं सततविहारञ्च दस्सेत्वा देसना निवत्तेतब्बा सिया, तथा अकत्वा अविज्जागतोति इदं कस्मा गण्हातीति? खीणासवस्स समतिक्कन्तवट्टदुक्खदस्सनत्थं. अपिच पुन वट्टं आरभित्वा विवट्टे कथियमाने बुज्झनकसत्तो चेत्थ अत्थि, तस्स अज्झासयवसेनापि इदं गण्हातीति वेदितब्बो. तत्थ अविज्जागतोति अविज्जाय गतो उपगतो समन्नागतो. पुरिसपुग्गलोति पुरिसोयेव पुग्गलो. उभयेनापि सम्मुतिकथं कथेति. बुद्धानञ्हि सम्मुतिकथा परमत्थकथाति द्वे कथा होन्ति. तत्थ ‘‘सत्तो नरो पुरिसो पुग्गलो तिस्सो नागो’’ति एवं पवत्ता सम्मुतिकथा नाम. ‘‘खन्धा धातुयो आयतनानी’’ति एवं पवत्ता परमत्थकथा नाम. परमत्थं कथेन्तापि सम्मुतिं अमुञ्चित्वा कथेन्ति. ते सम्मुतिं कथेन्तापि परमत्थं कथेन्तापि सच्चमेव कथेन्ति. तेनेव वुत्तं –
‘‘दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो;
सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नूपलब्भति;
सङ्केतवचनं सच्चं, लोकसम्मुतिकारणं;
परमत्थवचनं सच्चं, धम्मानं भूतलक्खण’’न्ति.
पुञ्ञं चे सङ्खारन्ति तेरसचेतनाभेदं पुञ्ञाभिसङ्खारं. अभिसङ्खरोतीति करोति. पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाणन्ति कम्मविञ्ञाणं कम्मपुञ्ञेन उपगतं सम्पयुत्तं होति, विपाकविञ्ञाणं विपाकपुञ्ञेन. अपुञ्ञं चे सङ्खारन्ति द्वादसचेतनाभेदं अपुञ्ञाभिसङ्खारं अभिसङ्खरोति. आनेञ्जं चे सङ्खारन्ति चतुचेतनाभेदं आनेञ्जाभिसङ्खारं. आनेञ्जूपगं होति विञ्ञाणन्ति कम्मानेञ्जेन कम्मविञ्ञाणं, विपाकानेञ्जेन विपाकविञ्ञाणं उपगतं होति. एत्थ च तिविधस्स कम्माभिसङ्खारस्स गहितत्ता द्वादसपदिको पच्चयाकारो गहितोव होति. एत्तावता वट्टं दस्सितं.
इदानि विवट्टं दस्सेन्तो यतो खो, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अविज्जाति चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणं. विज्जाति अरहत्तमग्गञाणं. एत्थ च पठममेव अविज्जाय पहीनाय विज्जा उप्पज्जति. यथा पन चतुरङ्गेपि तमे रत्तिं पदीपुज्जलेन अन्धकारो पहीयति, एवं विज्जुप्पादा अविज्जाय पहानं वेदितब्बं. न किञ्चि लोके उपादियतीति लोके किञ्चि धम्मं न गण्हाति न परामसति. अनुपादियं न परितस्सतीति अनुपादियन्तो अगण्हन्तो नेव तण्हापरितस्सनाय, न भयपरितस्सनाय परितस्सति, न तण्हायति न भायतीति अत्थो. पच्चत्तञ्ञेवाति सयमेव अत्तनाव परिनिब्बायति, न अञ्ञस्स आनुभावेन.
सो सुखं चे वेदनन्ति इदं कस्मा आरभि? खीणासवस्स पच्चवेक्खणञाणं दस्सेत्वा सततविहारं दस्सेतुं आरभि. अनज्झोसिताति तण्हाय गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा अगहिता. अथ दुक्खवेदना कस्मा वुत्ता, किं तम्पि अभिनन्दन्तो अत्थीति? आम अत्थि. सुखं अभिनन्दन्तोयेव हि दुक्खं अभिनन्दति नाम दुक्खं पत्वा सुखं पत्थनतो सुखस्स च विपरिणामदुक्खतोति. कायपरियन्तिकन्ति कायपरिच्छिन्नं, याव पञ्चद्वारकायो पवत्तति, ताव पवत्तं पञ्चद्वारिकवेदनन्ति अत्थो. जीवितपरियन्तिकन्ति जीवितपरिच्छिन्नं. याव जीवितं पवत्तति, ताव पवत्तं मनोद्वारिकवेदनन्ति अत्थो.
तत्थ पञ्चद्वारिकवेदना पच्छा उप्पज्जित्वा पठमं निरुज्झति, मनोद्वारिकवेदना पठमं उप्पज्जित्वा पच्छा निरुज्झति. सा हि पटिसन्धिक्खणे वत्थुरूपस्मिंयेव पतिट्ठाति. पञ्चद्वारिका पवत्ते पञ्चद्वारवसेन पवत्तमाना पठमवये वीसतिवस्सकाले रज्जनदुस्सनमुय्हनवसेन अधिमत्ता बलवती होति, पण्णासवस्सकाले ठिता होति, सट्ठिवस्सकालतो पट्ठाय परिहायमाना असीतिनवुतिवस्सकाले मन्दा होति. तदा हि सत्ता ‘‘चिररत्तं एकतो निसीदिम्हा निपज्जिम्हा’’ति वदन्तेपि ‘‘न सञ्जानामा’’ति वदन्ति. अधिमत्तानिपि रूपादिआरम्मणानि ‘‘न पस्साम न सुणाम’’, ‘‘सुगन्धं दुग्गन्धं वा सादुं असादुं वा थद्धं मुदुकन्ति वा न जानामा’’ति वदन्ति. इति नेसं पञ्चद्वारिकवेदना भग्गा होति, मनोद्वारिकाव पवत्तति. सापि अनुपुब्बेन परिहायमाना मरणसमये हदयकोटिंयेव निस्साय पवत्तति. याव पनेसा पवत्तति, ताव सत्तो जीवतीति वुच्चति. यदा नप्पवत्तति, तदा मतो निरुद्धोति वुच्चति.
स्वायमत्थो वापिया दीपेतब्बो –
यथा हि पुरिसो पञ्चउदकमग्गसम्पन्नं वापिं करेय्य, पठमं देवे वुट्ठे पञ्चहि उदकमग्गेहि उदकं पविसित्वा अन्तोवापियं आवाटे पूरेय्य, पुनप्पुनं देवे वस्सन्ते उदकमग्गे पूरेत्वा गावुतड्ढयोजनमत्तं ओत्थरित्वा उदकं तिट्ठेय्य ततो ततो विस्सन्दमानं, अथ निद्धमनतुम्बे विवरित्वा खेत्तेसु कम्मे करियमाने उदकं निक्खमन्तं, सस्सपाककाले (उदकं निक्खमन्तं,) उदकं परिहीनं ‘‘मच्छे गण्हामा’’ति वत्तब्बतं आपज्जेय्य, ततो कतिपाहेन आवाटेसुयेव उदकं सण्ठहेय्य. याव पन तं आवाटेसु होति, ताव ‘‘महावापियं उदकं अत्थी’’ति सङ्खं गच्छति. यदा पन तत्थ छिज्जति, तदा ‘‘वापियं उदकं नत्थी’’ति वुच्चति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.
पठमं देवे वस्सन्ते पञ्चहि मग्गेहि उदके पविसन्ते आवाटानं पूरणकालो विय हि पठममेव पटिसन्धिक्खणे मनोद्वारिकवेदनाय वत्थुरूपे पतिट्ठितकालो, पुनप्पुनं देवे वस्सन्ते पञ्चन्नं मग्गानं पूरितकालो विय पवत्ते पञ्चद्वारिकवेदनाय पवत्तिकालो, गावुतड्ढयोजनमत्तं अज्झोत्थरणं विय पठमवये वीसतिवस्सकाले रज्जनादिवसेन तस्सा अधिमत्तबलवभावो, याव वापितो उदकं न निग्गच्छति, ताव पूराय वापिया ठितकालो विय पञ्ञासवस्सकाले तस्सा ठितकालो, निद्धमनतुम्बेसु विवटेसु कम्मन्ते करियमाने उदकस्स निक्खमनकालो विय सट्ठिवस्सकालतो पट्ठाय तस्सा परिहानि, उदके भट्ठे उदकमग्गेसु परित्तोदकस्स ठितकालो विय असीतिनवुतिवस्सकाले पञ्चद्वारिकवेदनाय मन्दकालो, आवाटेसुयेव उदकस्स पतिट्ठानकालो विय हदयवत्थुकोटिं निस्साय मनोद्वारिकवेदनाय पवत्तिकालो, आवाटेसु परित्तेपि उदके सति ‘‘वापियं उदकं अत्थी’’ति वत्तब्बकालो विय याव सा पवत्तति, ताव ‘‘सत्तो जीवती’’ति वुच्चति. यथा पन आवाटेसु उदके छिन्ने ‘‘नत्थि वापियं उदक’’न्ति वुच्चति, एवं मनोद्वारिकवेदनाय अप्पवत्तमानाय ‘‘सत्तो मतो’’ति वुच्चति. इमं वेदनं सन्धाय वुत्तं ‘‘जीवितपरियन्तिकं वेदनं वेदियमानो’’ति.
कायस्स भेदाति कायस्स भेदेन. जीवितपरियादाना उद्धन्ति जीवितक्खयतो उद्धं. इधेवाति पटिसन्धिवसेन परतो अगन्त्वा इधेव. सीतीभविस्सन्तीति पवत्तिविप्फन्ददरथरहितानि सीतानि अप्पवत्तनधम्मानि भविस्सन्ति. सरीरानीति धातुसरीरानि. अवसिस्सन्तीति अवसिट्ठानि भविस्सन्ति.
कुम्भकारपाकाति कुम्भकारस्स भाजनपचनट्ठानतो. पटिसिस्सेय्याति ठपेय्य. कपल्लानीति सह मुखवट्टिया एकाबद्धानि कुम्भकपल्लानि. अवसिस्सेय्युन्ति तिट्ठेय्युं. एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – आदित्तकुम्भकारपाको विय हि तयो भवा दट्ठब्बा, कुम्भकारो विय योगावचरो, पाकतो कुम्भकारभाजनानं नीहरणदण्डको विय अरहत्तमग्गञाणं, समो भूमिभागो विय असङ्खतं निब्बानतलं, दण्डकेन उण्हकुम्भं आकड्ढित्वा समे भूमिभागे कुम्भस्स ठपितकालो विय आरद्धविपस्सकस्स रूपसत्तकं अरूपसत्तकं विपस्सन्तस्स कम्मट्ठाने च पगुणे विभूते उपट्ठहमाने तथारूपं उतुसप्पायादिं लभित्वा एकासने निसिन्नस्स विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गफलं अरहत्तं पत्वा चतूहि अपायेहि अत्तभावं उद्धरित्वा फलसमापत्तिवसेन असङ्खते निब्बानतले ठितकालो दट्ठब्बो. खीणासवो पन उण्हकुम्भो विय अरहत्तप्पत्तदिवसेयेव न परिनिब्बाति, सासनप्पवेणिं पन घटयमानो पण्णाससट्ठिवस्सानि ठत्वा चरिमकचित्तप्पत्तिया उपादिण्णकक्खन्धभेदा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बाति. अथस्स कुम्भस्स विय कपल्लानि अनुपादिण्णकसरीरानेव अवसिस्सन्तीति. सरीरानि अवसिस्सन्तीति पजानातीति इदं पन खीणासवस्स अनुयोगारोपनत्थं वुत्तं.
विञ्ञाणं पञ्ञायेथाति पटिसन्धिविञ्ञाणं पञ्ञायेथ. साधु साधूति थेरानं ब्याकरणं सम्पहंसति. एवमेतन्ति यदेतं तिविधे अभिसङ्खारे असति पटिसन्धिविञ्ञाणस्स अप्पञ्ञाणन्तिआदि, एवमेव एतं. अधिमुच्चथाति सन्निट्ठानसङ्खातं अधिमोक्खं पटिलभथ. एसेवन्तो दुक्खस्साति अयमेव वट्टदुक्खस्स अन्तो अयं परिच्छेदो, यदिदं निब्बानन्ति. पठमं.
२. उपादानसुत्तवण्णना
५२. दुतिये उपादानियेसूति चतुन्नं उपादानानं पच्चयेसु तेभूमकधम्मेसु. अस्सादानुपस्सिनोति अस्सादं अनुपस्सन्तस्स. तत्राति तस्मिं अग्गिक्खन्धे. तदाहारोति तंपच्चयो. तदुपादानोति तस्सेव वेवचनं. एवमेव खोति एत्थ अग्गिक्खन्धो विय हि तयो भवा, तेभूमकवट्टन्तिपि एतदेव, अग्गिजग्गकपुरिसो विय वट्टनिस्सितो बालपुथुज्जनो, सुक्खतिणगोमयादिपक्खिपनं विय अस्सादानुपस्सिनो पुथुज्जनस्स तण्हादिवसेन छहि द्वारेहि कुसलाकुसलकम्मकरणं. तिणगोमयादीसु खीणेसु पुनप्पुनं तेसं पक्खिपनेन अग्गिक्खन्धस्स वड्ढनं विय बालपुथुज्जनस्स उट्ठाय समुट्ठाय यथावुत्तकम्मायूहनेन अपरापरं वट्टदुक्खनिब्बत्तनं.
न कालेन कालं सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्याति तञ्हि कोचि अत्थकामो एवं वदेय्य – ‘‘भो कस्मा उट्ठाय समुट्ठाय कलापे बन्धित्वा सुक्खतिणकट्ठानं पच्छियञ्च पूरेत्वा सुक्खगोमयानि पक्खिपन्तो एतं अग्गिं जालेसि? अपि नु ते अत्थि इतोनिदानं काचि वड्ढीति? वंसागतमेतं भो अम्हाकं, इतोनिदानं पन मे अवड्ढियेव, कुतो वड्ढि? अहञ्हि इमं अग्गिं जग्गन्तो नेव न्हायितुं न भुञ्जितुं न निपज्जितुं लभामीति. तेन हि भो किं ते इमिना निरत्थकेन अग्गिजालनेन? एहि त्वं एतानि आभतानि तिणादीनि एत्थ निक्खिप, तानि सयमेव झायिस्सन्ति, त्वं पन असुकस्मिं ठाने सीतोदका पोक्खरणी अत्थि, तत्थ न्हत्वा, मालागन्धविलेपनेहि अत्तानं मण्डेत्वा सुनिवत्थो सुपारुतोव पादुकाहि नगरं पविसित्वा पासादवरमारुय्ह वातपानं विवरित्वा महावीथियं विरोचमानो निसीद एकग्गो सुखसमप्पितो हुत्वा, तत्थ ते निसिन्नस्स तिणादीनं खयेन सयमेव अयं अग्गि अप्पण्णत्तिभावं गमिस्सती’’ति. सो तथा करेय्य. तथेव च तत्थ निसिन्नस्स सो अग्गि उपादानक्खयेन अप्पण्णत्तिभावं गच्छेय्य. इदं सन्धायेतं ‘‘न कालेन काल’’न्तिआदि वुत्तं.
एवमेव खोति एत्थ पन इदं ओपम्मसंसन्दनं – चत्तालीसाय कट्ठवाहानं जलमानो महाअग्गिक्खन्धो विय हि तेभूमकवट्टं दट्ठब्बं, अग्गिजग्गनकपुरिसो विय वट्टसन्निस्सितको योगावचरो, अत्थकामो पुरिसो विय सम्मासम्बुद्धो, तेन पुरिसेन तस्स दिन्नओवादो विय तथागतेन ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, तेभूमकधम्मेसु निब्बिन्द, एवं वट्टदुक्खा मुच्चिस्ससी’’ति तस्स तेभूमकधम्मेसु कम्मट्ठानस्स कथितकालो, तस्स पुरिसस्स यथानुसिट्ठं पटिपज्जित्वा पासादे निसिन्नकालो विय योगिनो सुगतोवादं सम्पटिच्छित्वा सुञ्ञागारं पविट्ठस्स तेभूमकधम्मेसु विपस्सनं पट्ठपेत्वा अनुक्कमेन यथानुरूपं आहारसप्पायादिं लभित्वा, एकासने निसिन्नस्स अग्गफले पतिट्ठितकालो, तस्स न्हानविलेपनादीहि सुधोतमण्डितकायत्ता तस्मिं निसिन्नस्स एकग्गसुखसमप्पितकालो विय योगिनो अरियमग्गपोक्खरणियं मग्गञाणोदकेन सुन्हातसुधोतकिलेसमलस्स हिरोत्तप्पसाटके निवासेत्वा सीलविलेपनानुलित्तस्स अरहत्तमण्डनेन अत्तभावं मण्डेत्वा विमुत्तिपुप्फदामं पिळन्धित्वा इद्धिपादपादुका आरुय्ह निब्बाननगरं पविसित्वा धम्मपासादं आरुय्ह सतिपट्ठानमहावीथियं विरोचमानस्स निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नकालो. तस्स पन पुरिसस्स तस्मिं निसिन्नस्स तिणादीनं खयेन अग्गिक्खन्धस्स अप्पण्णत्तिगमनकालो विय खीणासवस्स यावतायुकं ठत्वा उपादिण्णकक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स महावट्टवूपसमो दट्ठब्बो. दुतियं.
३. संयोजनसुत्तवण्णना
५३. ततिये संयोजनियेसूति दसन्नं संयोजनानं पच्चयेसु. झायेय्याति जलेय्य. तेलं आसिञ्चेय्य वट्टिं उपसंहरेय्याति दीपपटिजग्गनत्थं तेलभाजनञ्च महन्तञ्च वट्टिकपालं गहेत्वा समीपे निच्चं ठितोव तेले खीणे तेलं आसिञ्चेय्य, वट्टिया खीणाय वट्टिं उपसंहरेय्य. सेसमेत्थ सद्धिं ओपम्मसंसन्दनेन पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. ततियं.
४. दुतियसंयोजनसुत्तवण्णना
५४. चतुत्थे उपमं पठमं कत्वा पच्छा अत्थो वुत्तो. सेसं तादिसमेव. चतुत्थं.
५. महारुक्खसुत्तवण्णना
५५. पञ्चमे उद्धं ओजं अभिहरन्तीति पथवीरसञ्च आपोरसञ्च उपरि आरोपेन्ति. ओजाय आरोपितत्ता हत्थसतुब्बेधस्स रुक्खस्स अङ्कुरग्गेसु बिन्दुबिन्दूनि विय हुत्वा सिनेहो तिट्ठति. इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – महारुक्खो विय हि तेभूमकवट्टं, मूलानि विय आयतनानि, मूलेहि ओजाय आरोहनं विय छहि द्वारेहि कम्मारोहनं, ओजाय अभिरुळ्हत्ता महारुक्खस्स यावकप्पट्ठानं विय वट्टनिस्सितबालपुथुज्जनस्स छहि द्वारेहि कम्मं आयूहन्तस्स अपरापरं वट्टस्स वड्ढनवसेन दीघरत्तं ठानं.
कुद्दालपिटकन्ति कुद्दालञ्चेव पच्छिभाजनञ्च. खण्डाखण्डिकं छिन्देय्याति खुद्दकमहन्तानि खण्डाखण्डानि करोन्तो छिन्देय्य. इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – इधापि हि महारुक्खो विय तेभूमकवट्टं, रुक्खं नासेतुकामो पुरिसो विय योगावचरो, कुद्दालो विय ञाणं, पच्छि विय समाधि, रुक्खच्छेदनफरसु विय ञाणं, रुक्खस्स मूले छिन्नकालो विय योगिनो आचरियसन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा मनसिकरोन्तस्स पञ्ञा, खण्डाखण्डिकं छिन्दनकालो विय सङ्खेपतो चतुन्नं महाभूतानं मनसिकारो, फालनं विय द्वेचत्तालीसाय कोट्ठासेसु वित्थारमनसिकारो, सकलिकं सकलिकं करणकालो विय उपादारूपस्स चेव रूपक्खन्धारम्मणस्स विञ्ञाणस्स चाति इमेसं वसेन नामरूपपरिग्गहो, मूलानं उपच्छेदनं विय तस्सेव नामरूपस्स पच्चयपरियेसनं, वातातपे विसोसेत्वा अग्गिना डहनकालो विय अनुपुब्बेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अञ्ञतरं सप्पायं लभित्वा कम्मट्ठाने विभूते उपट्ठहमाने एकपल्लङ्के निसिन्नस्स समणधम्मं करोन्तस्स अग्गफलप्पत्ति, मसिकरणं विय अरहत्तप्पत्तदिवसेयेव अपरिनिब्बायन्तस्स यावतायुकं ठित कालो, महावाते ओपुननं नदिया पवाहनं विय च उपादिण्णकक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स वट्टवूपसमो वेदितब्बो. पञ्चमं.
६. दुतियमहारुक्खसुत्तवण्णना
५६. छट्ठेपि उपमं पठमं वत्वा पच्छा अत्थो वुत्तो, इदमेव नानत्तं. छट्ठं.
७. तरुणरुक्खसुत्तवण्णना
५७-५९. सत्तमे तरुणोति अजातफलो. पलिमज्जेय्याति सोधेय्य. पंसुं ददेय्याति थद्धफरुसपंसुं हरित्वा मुदुगोमयचुण्णमिस्सं मधुरपंसुं पक्खिपेय्य. वुद्धिन्ति वुद्धिं आपज्जित्वा पुप्फूपगो पुप्फं, फलूपगो फलं गण्हेय्य. इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – तरुणरुक्खो विय हि तेभूमकवट्टं, रुक्खजग्गको पुरिसो विय वट्टनिस्सितो पुथुज्जनो, मूलफलसन्तानादीनि विय तीहि द्वारेहि कुसलाकुसलकम्मायूहनं, रुक्खस्स वुड्ढिआपज्जनं विय पुथुज्जनस्स तीहि द्वारेहि कम्मं आयूहतो अपरापरं वट्टप्पवत्ति. विवट्टं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अट्ठमनवमानि उत्तानत्थानेव. सत्तमादीनि.
१०. निदानसुत्तवण्णना
६०. दसमे कुरूसु विहरतीति कुरूति एवं बहुवचनवसेन लद्धवोहारे जनपदे विहरति. कम्मासधम्मं नाम कुरूनं निगमोति एवंनामको कुरूनं निगमो, तं गोचरगामं कत्वाति अत्थो. आयस्माति पियवचनमेतं गरुवचनमेतं. आनन्दोति तस्स थेरस्स नामं. एकमन्तं निसीदीति छ निसज्जदोसे विवज्जेन्तो दक्खिणजाणुमण्डलस्स अभिमुखट्ठाने छब्बण्णानं बुद्धरस्मीनं अन्तो पविसित्वा पसन्नलाखारसं विगाहन्तो विय सुवण्णपटं पारुपन्तो विय रत्तकम्बलवितानमज्झं पविसन्तो विय धम्मभण्डागारिको आयस्मा आनन्दो निसीदि. तेन वुत्तं ‘‘एकमन्तं निसीदी’’ति.
काय पन वेलाय केन कारणेन अयमायस्मा भगवन्तं उपसङ्कमन्तोति? सायन्हवेलाय पच्चयाकारपञ्हं पुच्छनकारणेन. तं दिवसं किर अयमायस्मा कुलसङ्गहत्थाय घरद्वारे घरद्वारे सहस्सभण्डिकं निक्खिपन्तो विय कम्मासधम्मं पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो सत्थु वत्तं दस्सेत्वा सत्थरि गन्धकुटिं पविट्ठे सत्थारं वन्दित्वा अत्तनो दिवाट्ठानं गन्त्वा अन्तेवासिकेसु वत्तं दस्सेत्वा पटिक्कन्तेसु दिवाट्ठानं पटिसम्मज्जित्वा चम्मक्खण्डं पञ्ञपेत्वा उदकतुम्बतो उदकेन हत्थपादे सीतलं कत्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नो सोतापत्तिफलसमापत्तिं समापज्जित्वा. अथ परिच्छिन्नकालवसेन समापत्तितो वुट्ठाय पच्चयाकारे ञाणं ओतारेसि. सो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदितो पट्ठाय अन्तं, अन्ततो पट्ठाय आदिं, उभयन्ततो पट्ठाय मज्झं, मज्झतो पट्ठाय उभो अन्ते पापेन्तो तिक्खत्तुं द्वादसपदं पच्चयाकारं सम्मसि. तस्सेवं सम्मसन्तस्स पच्चयाकारो विभूतो हुत्वा उत्तानकुत्तानको विय उपट्ठासि. ततो चिन्तेसि – ‘‘अयं पच्चयाकारो सब्बबुद्धेहि गम्भीरो चेव गम्भीरावभासो चाति कथितो, मय्हं खो पन पदेसञाणे ठितस्स सावकस्स सतो उत्तानो विय विभूतो पाकटो हुत्वा उपट्ठाति, मय्हंयेव नु खो एस उत्तानको विय उपट्ठाति, उदाहु अञ्ञेसम्पीति अत्तनो उपट्ठानकारणं सत्थु आरोचेस्सामी’’ति निसिन्नट्ठानतो उट्ठाय चम्मक्खण्डं पप्फोटेत्वा आदाय सायन्हसमये भगवन्तं उपसङ्कमि. तेन वुत्तं – ‘‘सायन्हवेलायं पच्चयाकारपञ्हं पुच्छनकारणेन उपसङ्कमन्तो’’ति.
याव गम्भीरोति एत्थ यावसद्दो पमाणातिक्कमे. अतिक्कम्म पमाणं गम्भीरो, अतिगम्भीरोति अत्थो. गम्भीरावभासोति गम्भीरोव हुत्वा अवभासति, दिस्सतीति अत्थो. एकञ्हि उत्तानमेव गम्भीरावभासं होति पूतिपण्णरसवसेन काळवण्णं पुराणउदकं विय. तञ्हि जाणुप्पमाणम्पि सतपोरिसं विय दिस्सति. एकं गम्भीरं उत्तानावभासं होति मणिभासं विप्पसन्नउदकं विय. तञ्हि सतपोरिसम्पि जाणुप्पमाणं विय खायति. एकं उत्तानं उत्तानावभासं होति पातिआदीसु उदकं विय. एकं गम्भीरं गम्भीरावभासं होति सिनेरुपादकमहासमुद्दे उदकं विय. एवं उदकमेव चत्तारि नामानि लभति. पटिच्चसमुप्पादे पनेतं नत्थि. अयञ्हि गम्भीरो च गम्भीरावभासो चाति एकमेव नामं लभति. एवरूपो समानोपि अथ च पन मे उत्तानकुत्तानको विय खायति, तदिदं अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्तेति एवं अत्तनो विम्हयं पकासेन्तो पञ्हं पुच्छित्वा तुण्हीभूतो निसीदि.
भगवा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘आनन्दो भवग्गगहणाय हत्थं पसारेन्तो विय सिनेरुं भिन्दित्वा मिञ्जं नीहरितुं वायममानो विय विना नावाय महासमुद्दं तरितुकामो विय पथविं परिवत्तेत्वा पथवोजं गहेतुं वायममानो विय बुद्धविसयं पञ्हं अत्तनो उत्तानुत्तानन्ति वदति, हन्दस्स गम्भीरभावं आचिक्खामी’’ति चिन्तेत्वा मा हेवन्तिआदिमाह.
तत्थ मा हेवन्ति ह-कारो निपातमत्तं, एवं मा भणीति अत्थो. ‘‘मा हेव’’न्ति च इदं वचनं भगवा आयस्मन्तं आनन्दं उस्सादेन्तोपि भणति अपसादेन्तोपि. तत्थ उस्सादेन्तोपीति, आनन्द, त्वं महापञ्ञो विसदञाणो, तेन ते गम्भीरोपि पटिच्चसमुप्पादो उत्तानको विय खायति, अञ्ञेसं पनेस उत्तानकोति न सल्लक्खेतब्बो, गम्भीरोयेव च सो गम्भीरावभासो च.
तत्थ चतस्सो उपमा वदन्ति – छ मासे सुभोजनरसपुट्ठस्स किर कतयोगस्स महामल्लस्स समज्जसमये कतमल्लपासाणपरिचयस्स युद्धभूमिं गच्छन्तस्स अन्तरा मल्लपासाणं दस्सेसुं. सो ‘‘किं एत’’न्ति आह. मल्लपासाणोति. आहरथ नन्ति. ‘‘उक्खिपितुं न सक्कोमा’’ति वुत्ते सयं गन्त्वा ‘‘कुहिं इमस्स भारियट्ठान’’न्ति वत्वा द्वीहि हत्थेहि द्वे पासाणे उक्खिपित्वा कीळागुळे विय खिपित्वा अगमासि. तत्थ मल्लस्स मल्लपासाणो लहुकोति न अञ्ञेसम्पि लहुकोति वत्तब्बो. छ मासे सुभोजनरसपुट्ठो मल्लो विय हि कप्पसतसहस्सं अभिनीहारसम्पन्नो आयस्मा आनन्दो. यथा मल्लस्स महाबलताय मल्लपासाणो लहुको, एवं थेरस्स महापञ्ञताय पटिच्चसमुप्पादो उत्तानोति वत्तब्बो, सो अञ्ञेसं उत्तानोति न वत्तब्बो.
महासमुद्दे च तिमि नाम महामच्छो द्वियोजनसतिको, तिमिङ्गलो तियोजनसतिको, तिमिरपिङ्गलो पञ्चयोजनसतिको, आनन्दो तिमिनन्दो अज्झारोहो महातिमीति इमे चत्तारो योजनसहस्सिका. तत्थ तिमिरपिङ्गलेनेव दीपेन्ति. तस्स किर दक्खिणकण्णं चालेन्तस्स पञ्चयोजनसते पदेसे उदकं चलति, तथा वामकण्णं, तथा नङ्गुट्ठं, तथा सीसं. द्वे पन कण्णे चालेत्वा नङ्गुट्ठेन पहरित्वा सीसं अपरापरं कत्वा कीळितुं आरद्धस्स सत्तट्ठयोजनसते ठाने भाजने पक्खिपित्वा उद्धने आरोपितं विय उदकं पक्कुथति. योजनसतमत्ते पदेसे उदकं पिट्ठिं छादेतुं न सक्कोति. सो एवं वदेय्य – ‘‘अयं महासमुद्दो गम्भीरोति वदन्ति, कुतस्स गम्भीरता, मयं पिट्ठिमत्तच्छादनम्पि उदकं न लभामा’’ति. तत्थ कायूपपन्नस्स तिमिरपिङ्गलस्स महासमुद्दो उत्तानोति अञ्ञेसञ्च खुद्दकमच्छानं उत्तानोति न वत्तब्बो, एवमेव ञाणूपपन्नस्स थेरस्स पटिच्चसमुप्पादो उत्तानोति अञ्ञेसम्पि उत्तानोति न वत्तब्बो. सुपण्णराजा च दियड्ढयोजनसतिको होति. तस्स दक्खिणपक्खो पञ्ञासयोजनिको होति, तथा वामपक्खो, पिञ्छवट्टि च सट्ठियोजनिका, गीवा तिंसयोजनिका, मुखं नवयोजनं, पादा द्वादसयोजनिका, तस्मिं सुपण्णवातं दस्सेतुं आरद्धे सत्तट्ठयोजनसतं ठानं नप्पहोति. सो एवं वदेय्य – ‘‘अयं आकासो अनन्तोति वदन्ति, कुतस्स अनन्तता, मयं पक्खवातप्पत्थरणोकासम्पि न लभामा’’ति. तत्थ कायूपपन्नस्स सुपण्णरञ्ञो आकासो परित्तोति अञ्ञेसञ्च खुद्दकपक्खीनं परित्तोति न वत्तब्बो, एवमेव ञाणूपपन्नस्स थेरस्स पटिच्चसमुप्पादो उत्तानोति अञ्ञेसम्पि उत्तानोति न वत्तब्बो.
राहु असुरिन्दो पन पादन्ततो याव केसन्ता योजनानं चत्तारि सहस्सानि अट्ठ च सतानि होन्ति. तस्स द्विन्नं बाहानं अन्तरे द्वादसयोजनसतिकं, बहलत्तेन छयोजनसतिकं, हत्थपादतलानि तियोजनसतिकानि, तथा मुखं, एकङ्गुलिपब्बं पञ्ञासयोजनं, तथा भमुकन्तरं, नलाटं तियोजनसतिकं, सीसं नवयोजनसतिकं. तस्स महासमुद्दं ओतिण्णस्स गम्भीरं उदकं जाणुप्पमाणं होति. सो एवं वदेय्य – ‘‘अयं महासमुद्दो गम्भीरोति वदन्ति. कुतस्स गम्भीरता? मयं जाणुप्पटिच्छादनमत्तम्पि उदकं न लभामा’’ति. तत्थ कायूपपन्नस्स राहुनो महासमुद्दो उत्तानोति अञ्ञेसञ्च उत्तानोति न वत्तब्बो. एवमेव ञाणूपपन्नस्स थेरस्स पटिच्चसमुप्पादो उत्तानोति अञ्ञेसम्पि उत्तानोति न वत्तब्बो. एतमत्थं सन्धाय भगवा मा हेवं, आनन्द, मा हेवं, आनन्दाति आह.
थेरस्स हि चतूहि कारणेहि गम्भीरो पटिच्चसमुप्पादो उत्तानोति उपट्ठासि. कतमेहि चतूहि? पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिया तित्थवासेन सोतापन्नताय बहुस्सुतभावेनाति.
इतो किर सतसहस्सिमे कप्पे पदुमुत्तरो नाम सत्था लोके उप्पज्जि. तस्स हंसवती नाम नगरं अहोसि, आनन्दो नाम राजा पिता, सुमेधा नाम देवी माता, बोधिसत्तो उत्तरकुमारो नाम अहोसि. सो पुत्तस्स जातदिवसे महाभिनिक्खमनं निक्खम्म पब्बजित्वा पधानमनुयुत्तो अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा, ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति उदानं उदानेत्वा सत्ताहं बोधिपल्लङ्के वीतिनामेत्वा ‘‘पथवियं पादं ठपेस्सामी’’ति पादं अभिनीहरि. अथ पथविं भिन्दित्वा महन्तं पदुमं उट्ठासि. तस्स धुरपत्तानि नवुतिहत्थानि, केसरं तिंसहत्थं, कण्णिका द्वादसहत्था, नवघटप्पमाणा रेणु अहोसि.
सत्था पन उब्बेधतो अट्ठपञ्ञासहत्थो अहोसि, तस्स उभिन्नं बाहानमन्तरं अट्ठारसहत्थं, नलाटं पञ्चहत्थं, हत्थपादा एकादसहत्था. तस्स एकादसहत्थेन पादेन द्वादसहत्थाय कण्णिकाय अक्कन्तमत्ताय नवघटप्पमाणा रेणु उट्ठाय अट्ठपञ्ञासहत्थं पदेसं उग्गन्त्वा ओकिण्णमनोसिलाचुण्णं विय पच्चोकिण्णं. तदुपादाय भगवा ‘‘पदुमुत्तरो’’त्वेव पञ्ञायित्थ. तस्स देविलो च सुजातो च द्वे अग्गसावका अहेसुं, अमिता च असमा च द्वे अग्गसाविका, सुमनो नाम उपट्ठाको. पदुमुत्तरो भगवा पितुसङ्गहं कुरुमानो भिक्खुसतसहस्सपरिवारो हंसवतिया राजधानिया वसति.
कनिट्ठभाता पनस्स सुमनकुमारो नाम. तस्स राजा हंसवतितो वीसयोजनसते भोगं अदासि. सो कदाचि आगन्त्वा पितरञ्च सत्थारञ्च पस्सति. अथेकदिवसं पच्चन्तो कुपितो. सुमनो रञ्ञो सासनं पेसेसि. राजा ‘‘त्वं मया, तात, कस्मा ठपितो’’ति पटिपेसेसि. सो चोरे वूपसमेत्वा ‘‘उपसन्तो, देव, जनपदो’’ति रञ्ञो पेसेसि. राजा तुट्ठो ‘‘सीघं मम पुत्तो आगच्छतू’’ति आह. तस्स सहस्समत्ता अमच्चा होन्ति. सो तेहि सद्धिं अन्तरामग्गे मन्तेसि – ‘‘मय्हं पिता तुट्ठो सचे मे वरं देति, किं गण्हामी’’ति? अथ नं एकच्चे ‘‘हत्थिं गण्हथ, अस्सं गण्हथ, जनपदं गण्हथ, सत्तरतनानि गण्हथा’’ति आहंसु. अपरे ‘‘तुम्हे पथविस्सरस्स पुत्ता, न तुम्हाकं धनं दुल्लभं, लद्धम्पि चेतं सब्बं पहाय गमनीयं, पुञ्ञमेव एकं आदाय गमनीयं, तस्मा देवे वरं ददमाने तेमासं पदुमुत्तरं भगवन्तं उपट्ठातुं वरं गण्हथा’’ति. सो ‘‘तुम्हे मय्हं कल्याणमित्ता नाम, ममेतं चित्तं नत्थि, तुम्हेहि पन उप्पादितं, एवं करिस्सामी’’ति, गन्त्वा पितरं वन्दित्वा पितरा आलिङ्गेत्वा, मत्थके चुम्बित्वा ‘‘वरं ते, पुत्त, देमी’’ति वुत्ते ‘‘इच्छामहं, महाराज, भगवन्तं तेमासं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्तो जीवितं अवञ्झं कातुं, इदं मे वरं देही’’ति आह. न सक्का, तात, अञ्ञं वरेहीति. देव, खत्तियानं नाम द्वेकथा नत्थि, एतमेव मे देहि, न ममञ्ञेन अत्थोति. तात, बुद्धानं नाम चित्तं दुज्जानं, सचे भगवा न इच्छिस्सति, मया दिन्नम्पि किं भविस्सतीति? ‘‘साधु, देव, अहं भगवतो चित्तं जानिस्सामी’’ति विहारं गतो.
तेन च समयेन भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा भगवा गन्धकुटिं पविट्ठो होति. सो मण्डलमाळे सन्निसिन्नानं भिक्खूनं सन्तिकं अगमासि. ते नं आहंसु – ‘‘राजपुत्त कस्मा आगतोसी’’ति? भगवन्तं दस्सनाय, दस्सेथ मे भगवन्तन्ति. ‘‘न मयं, राजपुत्त, इच्छितिच्छितक्खणे सत्थारं दट्ठुं लभामा’’ति. को पन, भन्ते, लभतीति? सुमनत्थेरो नाम राजपुत्ताति. सो ‘‘कुहिं भन्ते थेरो’’ति? थेरस्स निसिन्नट्ठानं पुच्छित्वा गन्त्वा वन्दित्वा – ‘‘इच्छामहं, भन्ते, भगवन्तं पस्सितुं, दस्सेथ मे भगवन्त’’न्ति आह. थेरो ‘‘एहि, राजपुत्ता’’ति तं गहेत्वा गन्धकुटिपरिवेणे ठपेत्वा गन्धकुटिं आरुहि. अथ नं भगवा ‘‘सुमन, कस्मा आगतोसी’’ति आह. राजपुत्तो, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय आगतोति. तेन हि भिक्खु आसनं पञ्ञपेहीति. थेरो आसनं पञ्ञपेसि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. राजपुत्तो भगवन्तं वन्दित्वा पटिसन्थारं अकासि, ‘‘कदा आगतोसि राजपुत्ता’’ति? भन्ते, तुम्हेसु गन्धकुटिं पविट्ठेसु, भिक्खू पन ‘‘न मयं इच्छितिच्छितक्खणे भगवन्तं दट्ठुं लभामा’’ति मं थेरस्स सन्तिकं पाहेसुं, थेरो पन एकवचनेनेव दस्सेसि, थेरो, भन्ते, तुम्हाकं सासने वल्लभो मञ्ञेति. आम, राजकुमार, वल्लभो एस भिक्खु मय्हं सासनेति. भन्ते, बुद्धानं सासने किं कत्वा वल्लभो होतीति? दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा, कुमाराति. भगवा अहम्पि थेरो विय बुद्धसासने वल्लभो होतुकामो, तेमासं मे वस्सावासं अधिवासेथाति. भगवा, ‘‘अत्थि नु खो गतेन अत्थो’’ति ओलोकेत्वा ‘‘अत्थी’’ति दिस्वा ‘‘सुञ्ञागारे खो, राजकुमार, तथागता अभिरमन्ती’’ति आह. कुमारो ‘‘अञ्ञातं भगवा, अञ्ञातं सुगता’’ति वत्वा – ‘‘अहं, भन्ते, पुरिमतरं गन्त्वा विहारं कारेमि, मया पेसिते भिक्खुसतसहस्सेन सद्धिं आगच्छथा’’ति पटिञ्ञं गहेत्वा पितु सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘दिन्ना मे, देव, भगवता पटिञ्ञा, मया पहिते तुम्हे भगवन्तं पेसेय्याथा’’ति पितरं वन्दित्वा निक्खमित्वा योजने योजने विहारं कारेत्वा वीसयोजनसतं अद्धानं गतो. गन्त्वा अत्तनो नगरे विहारट्ठानं विचिनन्तो सोभनस्स नाम कुटुम्बिकस्स उय्यानं दिस्वा सतसहस्सेन किणित्वा सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा विहारं कारेसि. तत्थ भगवतो गन्धकुटिं, सेसभिक्खूनञ्च रत्तिट्ठानदिवाट्ठानत्थाय कुटिलेणमण्डपे कारापेत्वा पाकारपरिक्खेपं द्वारकोट्ठकञ्च निट्ठापेत्वा पितु सन्तिकं पेसेसि ‘‘निट्ठितं मय्हं किच्चं, सत्थारं पहिणथा’’ति.
राजा भगवन्तं भोजेत्वा ‘‘भगवा सुमनस्स किच्चं निट्ठितं, तुम्हाकं आगमनं पच्चासीसती’’ति. भगवा सतसहस्सभिक्खुपरिवारो योजने योजने विहारेसु वसमानो अगमासि. कुमारो ‘‘सत्था आगच्छती’’ति सुत्वा योजनं पच्चुग्गन्त्वा गन्धमालादीहि पूजयमानो विहारं पवेसेत्वा –
‘‘सतसहस्सेन मे कीतं, सतसहस्सेन मापितं;
सोभनं नाम उय्यानं पटिग्गण्ह, महामुनी’’ति. –
विहारं निय्यातेसि. सो वस्सूपनायिकदिवसे दानं दत्वा अत्तनो पुत्तदारे च अमच्चे च पक्कोसापेत्वा आह –‘‘सत्था अम्हाकं सन्तिकं दूरतो आगतो, बुद्धा च नाम धम्मगरुनोव, नामिसगरुका. तस्मा अहं इमं तेमासं द्वे साटके निवासेत्वा दस सीलानि समादियित्वा इधेव वसिस्सामि, तुम्हे खीणासवसतसहस्सस्स इमिनाव नीहारेन तेमासं दानं ददेय्याथा’’ति.
सो सुमनत्थेरस्स वसनट्ठानसभागेयेव ठाने वसन्तो यं थेरो भगवतो वत्तं करोति, तं सब्बं दिस्वा, ‘‘इमस्मिं ठाने एकन्तवल्लभो एस थेरो, एतस्सेव ठानन्तरं पत्थेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा, उपकट्ठाय पवारणाय गामं पविसित्वा सत्ताहं महादानं दत्वा सत्तमे दिवसे भिक्खूसतसहस्सस्स पादमूले तिचीवरं ठपेत्वा भगवन्तं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, यदेतं मया मग्गे योजनन्तरिकविहारकारापनतो पट्ठाय पुञ्ञं कतं, तं नेव सक्कसम्पत्तिं, न मारब्रह्मसम्पत्तिं पत्थयन्तेन, बुद्धस्स पन उपट्ठाकभावं पत्थेन्तेन कतं. तस्मा अहम्पि भगवा अनागते सुमनत्थेरो विय एकस्स बुद्धस्स उपट्ठाको होमी’’ति पञ्चपतिट्ठितेन पतित्वा वन्दित्वा निपन्नो. भगवा ‘‘महन्तं कुलपुत्तस्स चित्तं, इज्झिस्सति नु खो, नो’’ति ओलोकेन्तो, ‘‘अनागते इतो सतसहस्सिमे कप्पे गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्सेव उपट्ठाको भविस्सती’’ति ञत्वा –
‘‘इच्छितं पत्थितं तुय्हं, सब्बमेव समिज्झतु;
सब्बे पूरेन्तु सङ्कप्पा, चन्दो पन्नरसो यथा’’ति. –
आह. कुमारो सुत्वा ‘‘बुद्धा नाम अद्वेज्झकथा होन्ती’’ति दुतियदिवसेयेव तस्स भगवतो पत्तचीवरं गहेत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो गच्छन्तो विय अहोसि. सो तस्मिं बुद्धुप्पादे वस्ससतसहस्सं दानं दत्वा सग्गे निब्बत्तित्वा कस्सपबुद्धकालेपि पिण्डाय चरतो थेरस्स पत्तग्गहणत्थं उत्तरिसाटकं दत्वा पूजं अकासि. पुन सग्गे निब्बत्तित्वा ततो चुतो बाराणसिराजा हुत्वा अट्ठन्नं पच्चेकबुद्धानं पण्णसालायो कारेत्वा मणिआधारके उपट्ठपेत्वा चतूहि पच्चयेहि दसवस्ससहस्सानि उपट्ठानं अकासि. एतानि पाकटट्ठानानि.
कप्पसतसहस्सं पन दानं ददमानोव अम्हाकं बोधिसत्तेन सद्धिं तुसितपुरे निब्बत्तित्वा ततो चुतो अमितोदनसक्कस्स गेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन कताभिनिक्खमनो सम्मासम्बोधिं पत्वा पठमगमनेन कपिलवत्थुं आगन्त्वा ततो निक्खमन्ते भगवति भगवतो परिवारत्थं राजकुमारेसु पब्बजन्तेसु भद्दियादीहि सद्धिं निक्खमित्वा भगवतो सन्तिके पब्बजित्वा नचिरस्सेव आयस्मतो पुण्णस्स मन्ताणिपुत्तस्स सन्तिके धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. एवमेस आयस्मा पुब्बूपनिस्सयसम्पन्नो, तस्सिमाय पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिया गम्भीरोपि पटिच्चसमुप्पादो उत्तानको विय उपट्ठासि.
तित्थवासोति पन गरूनं सन्तिके उग्गहणसवनपरिपुच्छनधारणानि वुच्चन्ति. सो थेरस्स अतिविय परिसुद्धो. तेनापिस्सायं गम्भीरोपि उत्तानको विय उपट्ठासि. सोतापन्नानञ्च नाम पच्चयाकारो उत्तानको हुत्वा उपट्ठाति, अयञ्च आयस्मा सोतापन्नो. बहुस्सुतानं चतुहत्थे ओवरके पदीपे जलमाने मञ्चपीठं विय नामरूपपरिच्छेदो पाकटो होति, अयञ्च आयस्मा बहुस्सुतानं अग्गो. इति बाहुसच्चभावेनपिस्स गम्भीरोपि पच्चयाकारो उत्तानको विय उपट्ठासि. पटिच्चसमुप्पादो चतूहि गम्भीरताहि गम्भीरो. सा पनस्स गम्भीरता विसुद्धिमग्गे वित्थारिताव. सा सब्बापि थेरस्स उत्तानका विय उपट्ठासि. तेन भगवा आयस्मन्तं आनन्दं उस्सादेन्तो मा हेवन्तिआदिमाह. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – आनन्द, त्वं महापञ्ञो विसदञाणो, तेन ते गम्भीरोपि पटिच्चसमुप्पादो उत्तानको विय खायति. तस्मा ‘‘मय्हमेव नु खो एस उत्तानको विय हुत्वा उपट्ठाति, उदाहु अञ्ञेसम्पी’’ति मा एवं अवच.
यं पन वुत्तं ‘‘अपसादेन्तो’’ति, तत्थायमधिप्पायो – आनन्द, ‘‘अथ च पन मे उत्तानकुत्तानको विय खायती’’ति मा हेवं अवच. यदि हि ते एस उत्तानकुत्तानको विय खायति, कस्मा त्वं अत्तनो धम्मताय सोतापन्नो नाहोसि, मया दिन्ननये ठत्वा सोतापत्तिमग्गं पटिविज्झि? आनन्द, इदं निब्बानमेव गम्भीरं, पच्चयाकारो पन उत्तानको जातो, अथ कस्मा ओळारिकं कामरागसंयोजनं पटिघसंयोजनं ओळारिकं कामरागानुसयं पटिघानुसयन्ति इमे चत्तारो किलेसे समुग्घातेत्वा सकदागामिफलं न सच्छिकरोसि, तेयेव अणुसहगते चत्तारो किलेसे समुग्घातेत्वा अनागामिफलं न सच्छिकरोसि, रूपरागादीनि पञ्च संयोजनानि, मानानुसयं भवरागानुसयं अविज्जानुसयन्ति इमे अट्ठ किलेसे समुग्घातेत्वा अरहत्तं न सच्छिकरोसि? कस्मा वा सतसहस्सकप्पाधिकं एकं असङ्ख्येय्यं पूरितपारमिनो सारिपुत्तमोग्गल्लाना विय सावकपारमीञाणं न पटिविज्झसि, सतसहस्सकप्पाधिकानि द्वे असङ्ख्येय्यानि पूरितपारमिनो पच्चेकबुद्धा विय च पच्चेकबोधिञाणं न पटिविज्झसि? यदि वा ते सब्बथाव एस उत्तानको हुत्वा उपट्ठासि. अथ कस्मा सतसहस्सकप्पाधिकानि चत्तारि अट्ठ सोळस वा असङ्ख्येय्यानि पूरितपारमिनो बुद्धा विय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं न सच्छिकरोसि? किं अनत्थिकोसि एतेहि विसेसाधिगमेहि? पस्स याव च ते अपरद्धं, त्वं नाम सावकपदेसञाणे ठितो अतिगम्भीरं पच्चयाकारं ‘‘उत्तानको विय मे उपट्ठाती’’ति वदसि. तस्स ते इदं वचनं बुद्धानं कथाय पच्चनीकं होति. तादिसेन नाम भिक्खुना बुद्धानं कथाय पच्चनीकं कथेतब्बन्ति न युत्तमेतं. ननु मय्हं, आनन्द, इमं पच्चयाकारं पटिविज्झितुं वायमन्तस्सेव कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि अतिक्कन्तानि. पच्चयाकारपटिविज्झनत्थाय च पन मे अदिन्नदानं नाम नत्थि, अपूरितपारमी नाम नत्थि. ‘‘अज्ज पच्चयाकारं पटिविज्झिस्सामी’’ति पन मे निरुस्साहं विय मारबलं विधमन्तस्स अयं महापथवी द्वङ्गुलमत्तम्पि नाकम्पि, तथा पठमयामे पुब्बेनिवासं, मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं सम्पादेन्तस्स. पच्छिमयामे पन मे बलवपच्चूससमये, ‘‘अविज्जा सङ्खारानं नवहि आकारेहि पच्चयो होती’’ति दिट्ठमत्तेयेव दससहस्सिलोकधातु अयदण्डेन आकोटितकंसथालो विय विरवसतं विरवसहस्सं मुञ्चमाना वाताहते पदुमिनिपण्णे उदकबिन्दु विय पकम्पित्थ. एवं गम्भीरो चायं, आनन्द, पटिच्चसमुप्पादो गम्भीरावभासो च, एतस्स, आनन्द, धम्मस्स अननुबोधा…पे… नातिवत्ततीति.
एतस्स धम्मस्साति एतस्स पच्चयधम्मस्स. अननुबोधाति ञातपरिञ्ञावसेन अननुबुज्झना. अप्पटिवेधाति तीरणप्पहानपरिञ्ञावसेन अप्पटिविज्झना. तन्ताकुलकजाताति तन्तं विय आकुलजाता. यथा नाम दुन्निक्खित्तं मूसिकच्छिन्नं पेसकारानं तन्तं तहिं तहिं आकुलं होति, ‘‘इदं अग्गं, इदं मूल’’न्ति अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करं होति. एवमेव सत्ता इमस्मिं पच्चयाकारे खलिता आकुला ब्याकुला होन्ति, न सक्कोन्ति पच्चयाकारं उजुं कातुं. तत्थ तन्तं पच्चत्तपुरिसकारे ठत्वा सक्कापि भवेय्य उजुं कातुं, ठपेत्वा पन द्वे बोधिसत्ते अञ्ञो सत्तो अत्तनो धम्मताय पच्चयाकारं उजुं कातुं समत्थो नाम नत्थि. यथा पन आकुलं तन्तं कञ्जियं दत्वा कोच्छेन पहटं तत्थ तत्थ गुळकजातं होति गण्ठिबद्धं, एवमिमे सत्ता पच्चयेसु पक्खलित्वा पच्चये उजुं कातुं असक्कोन्ता द्वासट्ठिदिट्ठिगतवसेन गुळकजाता होन्ति गण्ठिबद्धा. ये हि केचि दिट्ठियो सन्निस्सिता, सब्बे ते पच्चयं उजुं कातुं असक्कोन्तायेव.
कुलागण्ठिकजाताति कुलागण्ठिकं वुच्चति पेसकारकञ्जियसुत्तं. कुला नाम सकुणिका, तस्सा कुलावकोतिपि एके. यथा हि तदुभयम्पि आकुलं अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करन्ति पुरिमनयेनेव योजेतब्बं.
मुञ्जपब्बजभूताति मुञ्जतिणं विय पब्बजतिणं विय च भूता तादिसा जाता. यथा हि तानि तिणानि कोट्टेत्वा कतरज्जु जिण्णकाले कत्थचि पतितं गहेत्वा तेसं तिणानं ‘‘इदं अग्गं, इदं मूल’’न्ति अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करं, तम्पि पच्चत्तपुरिसकारे ठत्वा सक्का भवेय्य उजुं कातुं, ठपेत्वा पन द्वे बोधिसत्ते अञ्ञो सत्तो अत्तनो धम्मताय पच्चयाकारं उजुं कातुं समत्थो नाम नत्थि, एवमयं पजा पच्चयं उजुं कातुं असक्कोन्ती दिट्ठिगतवसेन गण्ठिकजाता हुत्वा अपायं दुग्गतिं विनिपातं संसारं नातिवत्तति.
तत्थ अपायोति निरयतिरच्छानयोनिपेत्तिविसयअसुरकाया. सब्बेपि हि ते वड्ढिसङ्खातस्स अयस्स अभावतो ‘‘अपायो’’ति वुच्चति, तथा दुक्खस्स गतिभावतो दुग्गति, सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता विनिपातो. इतरो पन –
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्भोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चति’’.
तं सब्बम्पि नातिवत्तति नातिक्कमति, अथ खो चुतितो पटिसन्धिं, पटिसन्धितो चुतिन्ति एवं पुनप्पुनं चुतिपटिसन्धियो गण्हमाना तीसु भवेसु चतूसु योनीसु पञ्चसु गतीसु सत्तसु विञ्ञाणट्ठितीसु नवसु सत्तावासेसु महासमुद्दे वातक्खित्ता नावा विय यन्ते युत्तगोणो विय च परिब्भमतियेव. इति सब्बमेतं भगवा आयस्मन्तं आनन्दं अपसादेन्तो आह. सेसमेत्थ वुत्तनयमेवाति. दसमं.
दुक्खवग्गो छट्ठो.